باید پذیرفت که هر قدر کشورهای جهان به ویژه جهان سومیها مداخله آمریکا در اقتصادشان را انکار کنند اما از آنجا که نظام اقتصادی وابسته به نفت در کشورهای در حال توسعه قادر به انکار دلار نیست، بنابراین نمیتوان به این سادگیها گره میان اقتصاد آمریکا را با سایر کشورهای جهان نادیده گرفت.
به همین دلیل است که با کاهش چشمگیر ارزش دلار اقتصاد جهان تحولات بسیاری را تجربه کرد.
پس از اینکه بانک مرکزی آمریکا در نشست 28 مارس خود اعلام کرد که دیگر به سیاست22 ماه اخیرش در افزایش نرخ بهره ادامه نخواهد داد، روند کاهش ارزش دلار سرعت بالاتری گرفت و ارزش دلار در برابر ارزهای معتبر دیگر سقوط کرد.
اما با اوج گرفتن مجدد کاهش ارزش دلار در برابر ارزهای معتبر جهان بویژه یورو بر میزان تحولات اقتصادی کشورهای جهان افزوده شده است تا آنجا که تغییر سبد ارزی این قبیل کشورها به خصوص ایران در دستور کار مقامات ارشد بانکی قرار گرفته است.
کاهش اخیر ارزش دلار در برابر یورو، و کاهش 40 درصدی ارزش آن در برابر طلا از سال 2001 تاکنون، بار دیگر ضرورت تغییر سبد ارزی کشور که بخش اعظم آن دلاری است، را نشان میدهد اما اینکه این تغییر با چه رویکردی صورت پذیرد در واقع نکته حائز اهمیتی است که از دید کارشناسان پوشیده نمانده و با ارائه نظرات گوناگون آن را دنبال میکنند. البته آنان بر این نکته نیز تاکید دارند که کاهش ارزش دلار در برابر طلا فرصت مناسبی بوده است تا ایران بتواند منافع سرشاری را کسب کند که بدون توجه به این مهم فرصت سوزی کرده است. این روند موجب شده است تا کارشناسان اقتصادی بیش از هر زمان دیگر بر تنوع داراییهای ارزی ایران و تشکیل سبد ارزی متنوع تاکید کنند.
اگرچه مقامات بانکی کشور همواره برخورداری سبد ارزی ایران از ترکیبی چندگانه را رد دستور کار قرار دادهاند، اما از آنجا که بخش اعظم درآمد ایران به واسطه صادرات نفت دلاری است بنابراین بخش عمده سبد ارزی ایران را دلار آمریکا تشکیل میدهد بنابراین کاهش ارزش دلار در برابر سایر ارزها بویژه یورو موجب کاهش ارزش داراییهای ایران شده است.
ارزش دلار از سال 1999 در برابر یورو کاهش یافته و در سال 2003 این میزان کاهش به اوج خود رسیده است و همچنان ادامه دارد.
رشد روزافزون کسری تجاری آمریکا اصلیترین دلیل کاهش ارزش دلار از سوی کارشناسان اقتصادی در سراسر جهان عنوان شده است. از سوی دیگر افت بازارهای مالی آمریکا در سالهای اخیر به واسطه کاهش ارزش سهام شرکتهای نامآوری چون وردلدکام موجب شده است تا تمایل سهامداران بزرگ به نقد کردن سهامشان در این بازار هر روز بیشتر شده و در نهایت از رونق بازارهای مالی این کشور بکاهد. هر چند کاهش ارزش دلار و یا به عبارتی دلار ارزانتر به اقتصاد آمریکا کمک میکند تا کالاهای آمریکایی نسبت به رقبای خارجی ارزانتر به حساب آیند، اما روی دیگر سکه این است که کاهش ارزش دلار در برابر دیگر واحدهای پول مثلا یورو موجب میشود قدرت خرید با دلار آمریکا کاهش یابد. اگرچه در نگاهی سطحی کاهش ارزش دلار رهاوردهایی برای اقتصاد آمریکا در بر خواهد داشت، اما بررسی عمیق اقتصاد این کشور نشان میدهد که به رغم تحمیل هزینههای بسیار بر مردم این کشور، قطعا دلار قوی بسیار مطمئنتر میتواند آینده اقتصادی مصرفکنندگان دلار را تامین کند.
یورو جایگزین دلار
با تحولات اخیر دلار در عرصه مبادلات ارزی کشور، داوود دانش جعفری با اعلام این خبر که یورو جایگزین دلار در سبد ارزی کشور شده است تلاش کرد تا پیش از آنکه حرف و سخنها در این راستا به جریان افتد تکلیف دادوستدها و داراییهای ایران را در برابر کاهش روزافزون ارزش دلار مشخص کند. اما این اقدام نتیجه عکس داد و مخالفان و موافقان را بر آن داشت تا در این زمینه اظهارنظر کنند. موسی غنینژاد، کارشناس اقتصادی در رابطه با تصمیم وزارت اقتصادی مبنی بر جایگزینی یورو به جای دلار گفت: جایگزین کردن یورو به جای دلار در مبادلات ارزی به دلیل بالا بودن قیمت یورو به نفع ایران نیست.
این اقتصاددان درباره اظهارات وزیر امور اقتصاد و دارایی افزود: تصمیم جایگزین کردن یورو به جای دلار را نمیتوان بلافاصله عملی کرد؛ چرا که باید ذخایر ارزی به یورو تبدیل شود و اگر این اتفاق صورت گیرد به دلیل بالا بودن قیمت یورو ایران بخشی از ذخایر ارزی خود را از دست خواهد داد.
وی اظهار داشت: بیشتر مبادلات ارزی با دلار صورت میگیرد و تغییر در نوع ارز مورد مبادله باید با بررسی و مطالعات بیشتری صورت گیرد.
دکتر غنینژاد تاکید کرد: این تصمیم به نفع اروپاییها خواهد بود و از سوی دیگر مبادلات ایران را به سمت کشورهایی که از یورو به عنوان ارز مورد مبادله استفاده میکنند سوق میدهد، اما به نظر نمیرسد که در حال حاضر امکان جایگزین کردن یورو به جای دلار وجود داشته باشد.
این اقتصاددان با اشاره به اینکه دولت نباید بنگاههای خصوصی را مجبور به استفاده از یورو کند، گفت: تعیین تکلیف برای بنگاههای خصوصی مشکلات زیادی را در پی خواهد داشت و آنها را با محدودیت در تجارت مواجه خواهد ساخت. جمشید عدالتیان، عضو هیات نمایندگان اتاق بازرگانی تهران نیز توصیه کرد که دولت یک سبد ارزی از چهار ارز پوند، یورو، ین ژاپن و یوان چین که مبادلات بالای با این کشورها دارد، تشکیل دهد تا ریال بیش از این تضعیف نشود.
وی یادآور شد: تغییر دلار به یورو سبب تورم میشود؛ زیرا ارزش دلار در بازارهای جهانی کاسته و اعتبار یورو فزونی یافته است و زمانی که تجار بخواهند واردات داشته باشند، مجبورند پول بیشتری بپردازند.
این کارشناس اقتصادی با بیان این که سهم یورو در حساب ذخیره ارزی در مقابل دلار افزایش قابل توجهی یافته است، تصریح کرد: این موضوع برای دولت مناسب است، اما برای مردم شکل ساز خواهد شد؛ چرا که ثابت ماندن دلار در کشور سبب افزایش تورم میشود.
وی اعلام کرد: قیمت دلار در تمام کشورها سقوط کرده، اما در ایران دلار کاهش پیدا نکرده است؛ زیرا ریال با دلار نسبت مستقیم دارد.
عدالتیان متذکر شد: اگر دولت میخواهد یورو را جایگزین دلار کند، باید رابطه مستقیم یورو با ریال را برقرار کند. وی تاکید کرد: تقویت یورو در بازارهای جهان به نفع ایران نبوده است. زمانی که تجار با واحد پولو یورو خرید میکنند، تا زمان رسیدن کالا به ایران، حداقل دو الی سه درصد یورو گرانتر میشود. این موضوع روی قیمتها و مواد اولیه تاثیر گذاشته و سبب افزایش نرخ تورم میشود.
عدالتیان اذعان داشت: دولت باید با ارزهای ثابتتری قیمتگذاری کند. در حال حاضر درآمد به دلار است؛ اما ما به یورو خرج میکنیم. در این راستا رابطه ریال با دلار باید قطع شود. وی گفت: اگر دولت میخواهد یک کار انقلابی کند، فقط با تغییر ذخایر ارزی کشور از دلار به یورو امکانپذیر نیست. اکنون تنها دولت برنده است و مردم به دلیل افزایش تورم دچار مشکل میشوند.
تغییرات سبد ارزی، بلاتکلیفی بودجه 86
جایگزینی یورو به جای دلار در سبد ارزی ایران موجب شده است تا شبهاتی در راستای تدوین لایحه بودجه 86 به وجود آید. اگرچه محمد کردبچه مشاور رئیس سازمان مدیریت و برنامهریزی معتقد است که تغییر پایه مبادلات ارزی جمهوری اسلامی ایران از دلار به یورو تاثیری بر روند تدوین بودجه ندارد اما وزیر صنایع در آخرین مصاحبه مطبوعاتی، رادیو و تلویزیونی خود اعلام کرد که در صورت تصویب نهایی، دولت لایحه بودجه 86 را در یک حرکت انقلابی به طور کامل با ریال خواهد بست. این در حالیست که هم اکنون بخشی از بودجه به صورت ارزی بسته میشود.
با این روند به نظر میرسد که دولت در تدوین نظام بودجهای سال آینده کشور چندان هم به تصمیم اخیر خود در راستای تغییر دلار به یورو در سبد ارزی نپرداخته است، به خصوص که برخی از کارشناسان بر اثرات تورمی این تصمیم تاکید کرده و بودجه ریالی دولت را خود منشأ تورم دانستهاند.
از سوی دیگر آنچه کارشناسان اقتصادی بارها پیشنهاد کردهاند در تصمیمگیری دولت جایی نداشته است. اگرچه به کرات توصیه شده است که دولت سبدی متشکل از چند ارز مهم چون دلار، یورو، پوند، ین و حتی یوان چین را تشکیل داده و داراییهای کشور را در این واحدها تقسیم کند اما دولت همانگونه که سالها وزن سبد ارزی را روی دلار متمرکز کرده بود اکنون یورو را محور مبادلات اقتصادی و تجاری خود قرار داده است.
با وجود آنکه کارشناسان پولی ارزی در سراسر جهان از قدرت گرفتن چشمگیر یورو تا سال 2010 در سراسر جهان سخن میگویند اما تجربیات اقتصاد ایران نشان میدهد که چنین تمرکز یک سویهای بر روی یک واحد پولی حتی اگر دلار قدرتمند و یا یوروی در حال رشد باشد، اقدامی منطقی نخواهد بود و ریسک تجاری کشور را افزایش میدهد.