بسماللهالرحمنالرحیم
اعتراضات رسمی مسکو علیه طرح جدید واشنگتن برای استقرار سپر موشکی در جمهوریهای چک و لهستان به سمت «هشدارهای رسانهای» کشیده شده است. هفته گذشته سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه با انتشار مقالهای در روزنامه انگلیسی «تایمز مالی» به اروپائیها هشدار داد که طرح یکجانبه آمریکا برای استقرار سیستم دفاع ضد موشکی در اروپای شرقی (چک و لهستان) بطور چشمگیری دورنمای ژئوپولتیک قاره اروپا بویژه ملاحظات امنیتی کشورهای اروپای قدیم را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
لاوروف در این فرصت، ادعای مضحک آمریکا را که استقرار سپر موشکی در اروپا را واکنشی در برابر طرحهای موشکی ایران قلمداد کرده بود، رد کرد و خاطرنشان ساخت استدلالهای واشنگتن در اعلام تهدید موشکهای ایران برای امنیت اروپا از اساس قابل پذیرش نیست زیرا هیچ ارزیابی مستقلی این موضوع را تأیید نمیکند که تهران طی حداقل پنح سال آینده توان رسیدن به اهدافی در قلب اروپا را داشته باشد.
در این زمینه ملاحظاتی وجود دارد که توجه به آنها قویاً فوریت» و حساسیت دارد.
1- این اظهارات لاوروف بعنوان رئیس دیپلماسی کرملین نشانگر خشم فزاینده مسکو در قبال سیاستهای یکجانبهگرایانه واشنگتن است که بنظر میرسید همراهیهای مسکو با آمریکا را به حساب ضعف و نرمش و انعطاف بیحد و مرز کرملین گذاشتهاند و از این فرصتهای طلائی برای تأمین اهداف توسعهطلبانه در اروپا بهرهبرداری میکنند.
در عرف مناسبات شرق و غرب کمتر سابقه داشته است که مقامات ارشد کرملین که انواع ابزارهای رسمی و غیررسمی در کشورشان را در اختیار دارند، برای بیان دیدگاههای خود به یک روزنامه اروپایی متوسل شوند.
کاملاً قابل درک است که لاوروف در زمان تدوین مقالهاش برای «تامیز مالی»، فقط خوانندگان این روزنامه را جزو مخاطبان خود منظور نکرده بلکه با این روش دمکراتیک در صدد هشدار به اعضای «ناتو» و بویژه کشورهای اروپائی عضو «ناتو» بوده است. لاوروف اگر چه سعی کرده از جملات کمتر تهدیدآمیزی استفاده کند ولی هشدار وی درباره تأثیرگذاری سپر موشکی بر چشمانداز ژئوپولتیک اروپایی قدیم، باندازه کافی گویا و تکان دهنده است.
بیان این مطالب که سطر سطر آن با دقت و وسواس انتخاب شده است، بویژه در آستانه دیدار و مذاکره نمایندگان روسیه و سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در «اسلو» در همین خصوص، بوی اخطار رسمی و پیشگیرانه را در شامه سیاسی اروپائیها منعکس میکند.
2- نگرانی مسکو از این بابت است که اگر چه طرح استقرار سپر موشکی در واقع یک طرح آمریکائی محسوب میشود، ولی «باب ری هوپ شفر» دبیرکل پیمان نظامی ناتو و اغلب وزرای دفاع عضو این پیمان از این طرح، دفاع و حمایت کردهاند و کار بجائی رسیده است که این دیگر یک «طرح» نیست بلکه یک «تصمیم» است که برای اجرای آن فقط «زمان» لازم است.
مبنای استدلال ناتو و اعضای اروپائی آن در تأیید این طرح اینست که با توجه به وجود صدها موشک استراتژیک و هزاران کلاهک هستهای در زرادخانه مسکو، ایجاد سپرموشکی نمیتواند خطری را متوجه کرملین کند.
ولی مسکو تصریح میکند که استقرار این سپر موشکی میتواند «ابتکار عمل» برای وارد کردن «نخستین ضربه» را به واشنگتن بدهد. این نکته بویژه از آن جهت اهمیت پیدا میکند که ابزار شلیک آمریکا را بلافاصله در پشت مرزهای روسیه مستقر میسازد ولی ابزار شلیک مسکو هزاران کیلومتر با مرزهای آمریکا فاصله دارد و همین فاصله جغرافیائی سرنوشت یک جنگ احتمالی را تعیین میکند.
در واقع مسکو از این نکته نگران است که آمریکا در عین بهرهمندی از همراهی و دوستی مسکو، در آن واحد با تصمیمات و عملکرد خود، از موضع خصمانه و در مقام یک «دشمن تمام عیار» رفتار و اوضاع را در مسیر برگشتناپذیری به زیان مسکو تثبیت میکند.
مسکو در طول دوران همکاریهای 15 سالهاش پس از پایان «جنگ سرد» امیدوار بود که حس همدردی و همکاری اروپا و آمریکا را برانگیزد لکن در ماههای اخیر با مشاهده رفتار غرب در خصوص استقرار سپر موشکی و همچنین تظاهرات سازمانیافته اخیر در مسکو، با تلخکامی احساس کرده است که از دیدگاه غرب، مسکو همچنان کشوری است که بایستی توان و ظرفیت آنرا به تحلیل برد و در قبال آن موضع حتی تهاجمی گرفت. البته در غرب هیچکس به طور رسمی و علنی از چنین توجیهی استفاده نمیکند ولی سئوال اینست که اگر جنگ سرد به پایان رسیده، چرا غرب همچنان در همان چارچوب خصمانه در قبال مسکو تصمیم میگیرد و رفتار میکند؟
3- حتی تحلیلگران روسی بر این نکته تأکید میورزند که در اروپا در قبال استقرار سپر موشکی موضع واحدی وجود ندارد و اعضای ناتو هم تماماً مدافع این تصمیم نیستند. «ویکتور لیترفکین» تحلیلگر خبرگزاری روسی «ریانوستی» در این زمینه با جملات خشمآلود و در عین حال مأیوسانهای تصریح میکند که این سپر دفاعی موشکی از یکطرف خندق عمیقی بین روسیه و اتحادیه اروپا ایجاد میکند و از طرف دیگر نیروهای سیاسی اروپا را دچار دودستگی و اختلاف مینماید. با این همه، او نیز قاعدتاً دریافته است که این تهدیدات لفظی و رسانهای هم نمیتواند تصمیم مشترک اعضای ناتو برای احداث سپر موشکی را تحتالشعاع قرار دهد و به همین دلیل با شدیدترین جملات تهدید میکند که «اگر اروپائیها میخواهند در معرض تهدید بالقوه توسط موشکهای روسی قرار بگیرند که به سمت پایگاههای دفاع ضدموشکی آمریکا نشانه خواهند رفت، این انتخاب خودشان است.»
4- با مروری بر سیر تحولات 15 ساله اخیر در قلمرو مناسبات شرق و غرب، کاملاً میتوان دریافت که غرب هرگز همراهیهای مسکو را به حساب یک رفتار دوستانه و یک انتخاب از روی اختیار ارزیابی نکرده و عموماً آنرا به حساب تصمیمی از روی ضعف و ناچاری گذاشته است. به عبارت بهتر، اگر چه غرب عموماً در این سالها از همراهیهای گاه تأملبرانگیز مسکو، نهایت سوء استفاده ممکن را برده است، اما نه تنها نرمش و انعطاف قابل ذکری را از جانب غرب در قبال کرملین شاهد نبودهایم، بلکه حتی به تدریج سعی شده است که حلقه محاصره اطراف روسیه، تنگتر شود. جذب تدریجی و زمانبندی شده اعضای سابق پیمان ورشو در اروپای شرقی به درون سازمان پیمان آتلانتیک شمالی، در واقع یک «تست» بود که با واکنش قابل توجهی از جانب مسکو مواجه نگردید. پس از آن بیتفاوتیهای مسکو بود که واشنگتن برای احداث سپر موشکی در لهستان و چک وسوسه شد.
در واقع اکنون سالهاست که مسکو، جنگ را واگذار کرده و «ناتو» به تدریج وارد «حیاتخلوت دیروز کرملین» شده است. این بدان معنی است که حتی احداث سپر موشکی هم یک اقدام برگشتناپذیر است و اگر چه با تأخیر، ولی واقعاً اجرا خواهد شد. «ویتالی چورکین» نماینده دائم روسیه در سازمان ملل در اجلاس کمیسیون خلع سلاح سازمان ملل ضمن هشدار درباره پیامدهای تصمیم «ناتو» تصریح کرده بود که «این یک تدبیر مطلقاً دفاعی از جانب غرب نیست بلکه موازنه استراتژیک جهان را بر هم زده و منجر به ایجاد پتانسل برای وارد ساختن اولین ضربه خلع سلاحکننده میشود و بالطبع مسکو هم واکنش متناسبی نشان خواهد داد.»
مطبوعات اروپا و بویژه «گاردین» از این موضع مسکو بعنوان «تهدید جدید روسیه برای جنگ سرد» یاد کردهاند و درباره عواقب احتمالی آن هشدار دادهاند. ولی روند این احداث سپر موشکی نشان میدهد که دیگر در غرب کسی برای تهدیدات مسکو، حساب خاصی باز نمیکند و در واقع چنین تهدیداتی را جدی نمیگیرد. چرا که مسکو با رفتار 15 سالهاش با غرب، چنین فضائی را علیه خود سامان داده است و این محصول طبیعی همان رفتار است!