علی نصیری
مفهوم اتحاد
اتحاد به معنای یکی شدن، در اصل از ریشه «وحد» به مفهوم یکتایی و یگانگی است. قرآن به مساله اتحاد از دیدگاه اجتماعی آن نگریسته و بر اهمیت اتحاد میان جهانیان، ادیان، مسلمانان و نهاد خانواده تاکید کرده است و پیوند میان دلهای مومنان را نوعی تصرف الهی میشمارد و برای ایجاد و حفظ چنین یگانگی، ارسال پیامبران به همراه شرایع را ضروری میداند و برای برقراری یگانگی و نیز حفظ آن، راه کارهای گوناگونی را پیشبینی کرده که بخشی از آن، جنبه پیشگیری از تفرقه، و بخشی دیگر به درمان آن ناظر است.
راهکارهای ایجاد وحدت
1- توجه به نقاط مشترک:
تاکید بر این که انسانها همه از خاک آفریده شده (حج/5) یا از یک پدر و مادر زاده شدهاند (حجرات/13) و این که کرامت انسانی به همه انسانها متعلق بوده و رنگ و نژاد در آن تاثیر ندارد (اسراء /70) توجه دادن به این نقاط مشترک در یگانگی جهانی است. دعوت از پیروان ادیان آسمانی و اهل کتاب به نقاط مشترک عقیدتی (آلعمران/64) نیز بدین سبب انجام گرفته است.
2- چنگ زدن به ریسمان الهی: قرآن کریم در صریحترین آیه خود، در دعوت به اتحاد، تمام مومنان را به چنگ زدن به ریسمان الهی و پرهیز از تفرقه خوانده است:
«و اعتصموا بحبلالله جمیعاً ولا تفرقوا» و نیز در آیات 146 و 175 نساء و 101 آل عمران از تمسک جستن به خداوند، سخن به میان آورده است. در این که مقصود از ریسمان الهی چیست، مفسران اختلاف دارند. قرآن، کتاب و سنت، دین الهی، اطاعت خداوند، توحید خالص، ولایت اهل بیت(ع) و جماعت، وجوهی است که در تفسیر آن گفته شده است. برخی نیز مفهوم حبلالله را شامل همه این معانی دانستهاند. با این حال، به نظر میرسد که نزدیکترین تفسیر برای این واژه، دیدگاه نخست یعنی قرآن است؛ چنان که در روایتی از رسول اکرم(ص) قرآن؛ ریسمان الهی کشیده شده میان آسمان و زمین معرفی شده است: کتاب الله هو حبلالله الممدود من السماء الی الارض. معرفی قرآن به صورت ثقل اکبر در روایت معروف ثقلین نیز موید این مدعا است؛ چنان که قرآن، خود از مومنان خواسته است تا در منازعات و اختلافات خود، به خداوند رجوع کنند: «فان تنازعتم فی شیء فردوه الیالله» و این رجوع الیالله در روایت حضرت امیر(ع) به رجوع به قرآن تشبیه شده است؛ بنابراین، قرآن افزون بر آن که میتواند در نقش محور یگانگی، ایجادکننده آن باشد میتواند در رویکرد اختلافات، یگانگی پیشین را نیز اعاده کند. چنین نقشی برای قرآن بدان سبب است که افزون بر دعوت همگان به یگانگی و بر حذر داشتنشان از تفرقه، نظام عقیدتی، اخلاقی و عملی منسجم و هماهنگی را ترسیم میکند که هر کس بدان رجوع کند، ناخودآگاه خود را با میلیونها پیرو قرآن یگانه مییابد.
3- مراجعه به سنت پیامبر(ص):
4- مراجعه به اهل بیت(ع):
5- امر به معروف و نهی از منکر: قرآن، پس از فراخوانی مسلمانان به چنگ زدن به ریسمان الهی و پرهیز از تفرقه، از آنان میخواهد که به انجام امر به معروف و نهی از منکر قیام کنند: «ولتکن منکم امة یدعون الی الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر» و بیدرنگ، به آنان هشدار میدهد که به سان پیروان ادیان پیشین که در دینشان دچار چنددستگی شدهاند، پراکنده نشوند: «ولا تکونوا کالذین تفرقوا» این امر نشان میدهد که امر به معروف و نهی از منکر، نقش ویژهای در برقراری اتحاد و نیز جلوگیری از تفرقه ایفا میکند. برخی مفسران، این نقش را چنین تبیین کردهاند که اعتصام به حبلالله، امت را به مثابه جان قرار میدهد و دعوت به خیر، این اصل را تغذیه میکند و امر به معروف حافظ و پشتیبان آن است. از نگاه برخی دیگر، امر به معروف و نهی از منکر، پوششی اجتماعی برای محافظت جمعیت است و حفظ وحدت اجتماعی بدون نظارت عمومی ممکن نیست. فخر رازی بر این باور است که اجرای امر به معروف و نهی از منکر به قدرت نیاز دارد و قدرت، به الفت و یگانگی منوط است. افزون بر آن، پذیرش چنین نقش مؤثری برای این دو فرضیه الهی، بدان سبب است که پراکندگی در دین و چند فرقه شدن، یا ناشی از اشتباه در فهم متون دینی است یا از هواپرستی افراد و گروهها سرچشمه میگیرد و امر به معروف و نهی از منکر به صورت نظارت اجتماعی میتواند مانع رهیافت و رواج چنین انحرافاتی باشد؛ همان گونه که قرآن، عامل تفرقه را نادانی نمیداند، زیرا معتقد است: پس از آمدن ادله و براهین پراکنده شدهاند؛ بدین جهت گفته شده است که اگر میان یهود، انجام این فریضه رواج داشت، پراکندگی میانشان رخ نمینمود.
6- مراعات حقوق برادری: قرآن، مؤمنان را به مثابه جانهای یک دیگر دانسته، از آنان میخواهد که به خویشتن عیب نگیرند: «ولا تلمزوا انفسکم» و بر حرمت سوءظن، حرمت تجسس،(حجرات/12) و تهمتهای ناروا، (نور/23) پای فشرده و غیبت کردن مؤمن را به مثابه خوردن گوشت مرده برادر خود دانسته است: (حجرات/12)، و به سبب هم سویی چنین پیوندی با اراده الهی، راه مؤمنان را محور حق برشمرده و عدم پیروی از راه آنان را هم سنگ مخالفت با پیامبر(ص) دانسته است (نساء 115)، قرآن از مؤمنان خواسته است تا به سان بهشتیان، کینهها از دلهایشان زدوده شود (حجر/47)، و درون جانشان به هم مهر ورزند و از خداوند، بخشیدن برادران دینی را پیش از خود و نیز زدودن کینه درباره برادران دینی را بخواهند: «ربنا اغفرلنا و لاخواننا الذین سبقونا بالایمن و لاتجعل فی قلوبنا غلاّ للذین ءامنوا» در روایات اسلامی بر اهمیت پیوند برادری و کوشش برای استحکام آن با انجام اموری چون به دیدار هم رفتن، هدیه دادن و... نیز حقوق برادران ایمانی تاکیدهای فراوانی شده است. در روایتی از امام کاظم(ع) برای برادر ایمانی، هفت حق معرفی شده که با عدم مراعات هر یک از آنها، از ولایت الهی خارج میشود.
7- اصلاح ذاتالبین: به رغم وجود عناصر اتحاد هم چون وحدت عقیده، رهیافت اختلاف و منازعه میان برادران ایمانی تا حدی طبیعی و جزو رهاوردهای زندگی اجتماعی است. این اختلاف میتواند در اعتراض به چگونگی تقسیم بیتالمال باشد (انفال/1) یا بر سر اموی که تا سر حد صفآرایی و جنگ در برابر یک دیگر منتهی شود: (حجرات/9)؛ اما قرآن برای مقابله با چنین اختلافاتی و به منظور ماندگاری یگانگی پیشین مؤمنان، از آنان خواسته است تا برای اصلاح میان برادران دینی و رفع منازعه مداخله (حجرات/9) و در صورت ایجاد کدورت، خود به اصلاح فیمابین اقدام کنند: (انفال/1)؛ چنان که برای رفع اختلاف در نهاد خانواده، یا در میانی داوری از دو طرف را برای اصلاح میان زن و شوهر پیشنهاد میکنند: (نساء/35). در روایات بسیاری بر اهمیت و جایگاه اصلاح ذاتالبین تاکید شده و حضرت امیر(ع) در وصیتنامه خود با استناد به روایت رسول اکرم(ص) آن را برابر با یک سال نماز و روزه دانسته است.
8- برنامههای عبادی: در اسلام، تشریع عبادات به گونهای انجام گرفته که فرد و اجتماع را خواسته یا ناخواسته به همگرایی و یگانگی عملی فرا میخواند.
الف: دعا: قرآن، افزون بر دعوت از مؤمنان به مناجات با خداوند (غافر/60)، خود، در بردارنده عالیترین مضامین دعا است و بررسی مضامین این دعاها نشان میدهد که غالب آنها به صورت جمع ارائه شده است؛ نظیر آیات 191 تا 194 آلعمران سفارش به دعا برای چهل مؤمن پیش از دعا برای خود، از آن حکایت دارد که اسلام به روح یگانه نگریستن امت، تاکید فراوان دارد.
ب: نماز: نماز، نماد عبادت در اسلام است و هر مسلمان وظیفه دارد در شبانهروز، ده بار سوره فاتحه را که جامع و هم سنگ همه قرآن است. در نمازهای خود قرائت کند. با آن که کلمات این سوره از زبان یک شخص ادا میشود. در خطابهای آن، از ضمایر و هیئت جمع استفاده شده است؛ نظیر «ایاک نعبد و ایاک نستعین * اهدناالصراط المستقیم»؛ چنان که از مسلمانان خواسته شده است هنگام نماز، همگی رو به کعبه بایستند (بقره/144)، این امر نشان میدهد که قرآن در پی ایجاد روح همگرایی و جمعنگری در دل هر مسلمان است؛ هر چند که تنها به نماز ایستاده باشد.
ج: نماز جماعت: تاکید بر حضور در مساجد و برقراری نماز جماعت: «وارکعوا معالرکعین» و نیز نوید دادن ثوابهای فراوان به اقامه آن در روایات «از جمله برنامههای عبادی اسلام برای ایجاد همگرایی است.
د: نماز جمعه: قرآن بر پایی نماز جمعه و رها ساختن تمام کارها از جمله بیع برای ادای آن، تاکید کرده است (جمعه/9). بدون تردید. حضور در نماز جمعه در هفته یک بار در کنار حضور روزانه در نماز جماعت، راه کاری برای ایجاد پیوند و یگانگی بیشتر مؤمنان به شمار میرود و تاکید بر حضور مؤمنان در اجتماعات، به همین امر ناظر است.
هـ: مناسک حج: قرآن یکی از حکمتهای وجوب حج را مشاهده منافع از سوی مسلمانان دانسته است: «لیشهدوا منفع لهم». پیداست که از مهمترین منافع مورد نظر در این آیه، استحکام هر چه بیشتر پیوند برادری و یگانگی میان مؤمنان و نشان دادن قدرت آنان در صورت حفظ این یگانگی است. چنان که حرمت جدال و منازعه در حج (بقره/197) و بر تن کردن لباسهای یک رنگ و ساده احرام و انجام مناسک حج همزمان و در کنار یک دیگر، همین هدف را دنبال میکند.