تغییر رفتار

همین چند روز پیش بود که استاندار عینزه یکی از مناطق واقع در ایالت قصیم عربستان سعودی میزبان شیخ حسن صفار بود، در صد سال اخیر این نخستین‌بار است که یک روحانی شیعه در حالی که لباس رسمی علمای شیعه بر تن دارد و عمامه سفید معرف شیعه بودن اوست، به قصیم می‌رود. آنجا که پایگاه سنتی سلفیان افراطی عربستان بوده است.

مناطق مختلف نجد از دیرباز یکی از مراکز فعالیت شیعیان امامی و زیدی بود.

زیدی‌ها مزار زید بن‌خطاب در نزدیکی جبیله واقع در شمال ریاض را محترم شمردند و آن را زیارت می‌کردند. با قدرت‌گیری گروه‌های سلفی که از اواخر قرن 19 آغاز شد و در اوایل قرن 20 به اوج خود رسید، درگیری میان شیعیان و سلفی‌های افراطی که آنان را رافضی و کافر می‌شمردند، بالا گرفت. اما شیعیان منطقه شرقیه که با استناد به یک مبدأ اسلامی ولایت مسلمان بر غیر مسلمان را مقدم شمرده و به جای تشکیل ایالت مستقل تحت قیمومیت انگلستان پیوستن به دولت جدیدالتأسیس عربستان سعودی را برگزیده بودند، رفته رفته قربانی سیطره «اخوان بدو» شدند که با تسلط بر امور به عنوان شریک حاکمیت عمل می‌کرد. اما این شراکت آن‌قدر هم مستحکم نبود که سلفی‌ها بتوانند حاکم وقت عربستان ـ عبدالعزیز ـ را مجبور کنند تا شیعیان را میان قتل‌عام، مهاجرت و یا پذیرش اندیشه سلفی مخیر کند. اصرار اخوان بر این خواسته و دیگر انتقاداتی که در کنفرانس ارطادیه متوجه دولت کردند نظیر چرایی استفاده از اتومبیل، تلگراف، تلفن و... نهایتا به جنگی سرنوشت‌ساز انجامید که در «سبله» واقع شد. اما پیروز میدان یعنی عبدالعزیز آل‌سعود، نیک می‌دانست که نمی‌تواند از شراکت با علمای وهابی خارج شود.

لذا ضمن آنکه اندکی از فشار به شیعه کاسته شد، اما فشار عمومی بر جای خود باقی ماند. گاه می‌شد که هسته‌هایی از اخوان بدو به منطقه شرقیه که اکثر ساکنان آن شیعه هستند، می‌رفتند و ساکنان آنجا را مورد اذیت و آزار قرار می‌دادند. در این میان، شیعیان دوران بسیار سختی را سپری کردند تا وضعیت به گونه‌ای درآید که یک روحانی شیعه در قصیم مورد استقبال قرار گیرد. وقتی گروهی از علمای روشنفکر که علی‌رغم سلفی بودن به هیچ‌وجه افراط در باور را برنمی‌تابند، از ضرورت تفاهم با شیعه و مقابله با هرگونه فتنه مذهبی سخن می‌گویند. سلمان عوده، محمد الرحیم و عوض القرنی از جمله روحانیون روشنفکر سلفی هستند که گاه به مناسبت تحولات داخلی و گاه به هنگام بروز فتنه در پاکستان و دیگر کشورهای اسلامی از ضرورت وحدت سخن گفتند و رسما جدایی خود از کسانی همچون «بن جبرین» صاحب فتوای مشهور در مورد شیعه را اعلام داشته‌اند. «بن جبرین» به هنگام جنگ اسرائیل علیه حزب‌الله با انتشار یک فتوای جنجالی اعلام کرد حتی دعا برای پایداری آنان جایز نیست زیرا رافضی هستند. البته در آن هنگام تظاهرات متعددی در مناطق شیعه‌نشین برپا شد تا حمایت همه‌جانبه از حزب‌الله اعلام شود. البته جالب‌تر از آن، تلاش گروه‌های بسیار از برادران سنی مذهب برای برگزاری تظاهرات مشابه بود که با مخالفت دولت مواجه شد.

38 سال پیش بزرگان شیعه به دیدار ملک فیصل رفتند تا نسبت به خراب کردن یک حسینیه اعتراض کنند، که به دستگیری 6ماهه یکی از آنان انجامید. ولی اینک شرایطی به طور کامل تغییر کرده است.

بررسی وضعیت عربستان سعودی از سبله تا قصیم، بیانگر آن است که دولت این کشور روند همگرایی را به سود کشور دانسته و عملا آن را تشویق می‌کند. هرچند که هنوز هم مخالفت با این سیاست هر از چندی بروز می‌کند. پس از حوادث 11 سپتامبر، آمریکا در چهارچوب سیاست کلی خود برای ایجاد چنددستگی میان مسلمانان و زمینه‌سازی برای تجزیه کشورهای عربی و اسلامی تلاش زیادی کرد تا مستقیما با شیعیان منطقه شرقیه عربستان تماس گرفته و آنان را به مخالفت با دولت مرکزی تشویق کند.

اما شیعیان علی‌رغم همه ظلم و ستمی که به ایشان روا شده است، بازی در زمین خود را استراتژی خویش ساخته و به جای اعتماد به بیگانه، تلاش برای تفاهم با دولتمردان سعودی ـ با همه دشواری‌ها ـ را پیشه کردند. آنان با این اقدام خود توانستند به یک «نماد» وحدت مبدل شوند؛ در حالی که گزینه دیگری نیز پیش‌رو داشتند.

رفتار شیعه در خلیج‌فارس

اکثریت ساکنان منطقه خلیج‌فارس که به دلیل در اختیار داشتن بخش اعظم ذخایر نفتی جهان، اهمیت ویژه‌ای در مناسبات بین‌المللی یافته است، پیرو مذهب شیعه هستند. این منطقه در حال حاضر و به دلیل شرایط ناشی از حوادث 11 سپتامبر و همچنین پیامدهای اشغال عراق یکی از حساس‌ترین شرایط تاریخی خود را سپری می‌کند. بیگانگانی که فقط به نعمت‌های خدادادی منطقه چشم دوخته‌اند، هرگز دلسوز مردمان منطقه اعم از شیعه و سنی نبوده‌اند. به همین دلیل، دست آنان در هر تلاش تفرقه‌افکنانه هویدا بوده است و اینک بیش از هر زمان دیگر درصدد عملی ساختن نسخه قدیمی خود هستند.

در این میان، شیعیان که در برخی کشورهای خلیج‌فارس در اقلیت هستند و در برخی دیگر اکثریت را تشکیل می‌دهند، همواره از حقوق اولیه خود محروم بوده‌اند. با این همه، با توجه دقیق به توطئه‌های دشمنان از آزمون بزرگ وفاداری به امت اسلامی و مراعات منافع آن سربلند خارج شده‌اند.

اما این ظهور سربلند می‌باید با عکس‌العملی در خور مواجه شود. حضور آنان در حاکمیت‌های منطقه زمینه اعتماد و همکاری را در میان ملت‌های منطقه و کشورهای حوزه خلیج‌فارس بیش از پیش تقویت خواهد کرد.

در سال انسجام اسلامی، امید آن است که تحولات جدید با تدبیر واقع‌بینانه دولت‌های منطقه و درایت رهبران شیعه و همچنین فراگیر شدن رفتار خردمندانه بسیاری از علمای اهل تسنن منطقه انسجام داخلی را جایگزین تنش‌های فرقه‌ای گرداند و همگرایی را به جای واگرایی بنشاند. باید دانست که همه فرزندان منطقه، سرنشینان یک کشتی‌اند و در معرض تهدید امواج خروشان اقیانوس پرتلاطم جهان کنونی؛ بنابراین با توجه به سرنوشت مشترک، الزام انسجام و همگرایی ضروری است.