مهدی محمدی
در میان همه آن نهادهایی که میتوان آنها را زاییده انقلاب اسلامی ایران دانست، بسیج بیگمان پدیدهای منحصر به فرد است. بسیج، چه به عنوان «تفکر» و چه به عنوان «نهاد»، در طول دوران استقرار و تثبیت نظام جمهوری اسلامی ایران، همواره به عنوان اهرمی دوران استقرار و تثبیت نظام جمهوری اسلامی ایران، همواره به عنوان اهرمی به شدت کارساز و جایگزین ناپذیر عمل کرده است. آشوبها و ناآرامیهای سالهای نخست پس از انقلاب، دوران جنگ با همه نشیب و فرازهای آن، تهدیدهای بزرگ ناشی از مواجهه کشور با خطر انقلابیون واداده و هجوم اندیشههای مدرن اعم از لیبرالی و غیر آن در 15 سال پس از آغاز دهه 70، و اکنون رویارویی با تهدید قدرتهای استکباری که از اقتدار منطقهای و جهانی روزافزون ایران به هراس افتادهاند، جملگی آوردگاههایی است که ایران اسلامی به مدد روحیه و منش بسیجی، با سلامت و موفقیت از آنها عبور کرده است. اساساً این یک قاعده کلی است که در سالهای پس از پیروزی انقلاب هرگاه شاخصههایی چون ولایتپذیری، سختکوشی و همه جانبهنگری - همان که ما آن را رئوس اندیشه بسیجی مینامیم -، سرلوحه کارها قرار گرفته، موفقیتهای بزرگ حاصل آمده و از آن سو هر زمان این اصول مورد غفلت قرار گرفته و محاسبههای خشک و یک سویه مادی ـ که جالب است لیبرالهای جدید هم گاه به تأسی از چپهای دهه 70 آنها را یگانه روشهای «علمی» موجود مینامند ـ به عنوان مبنا پذیرفته شده، نهایتاً جز خسارت و پشیمانی دستاوردی نداشته است. روحیه بسیجی پس از انقلاب همواره چون اکسیری عمل کرده که دردهای به ظاهر درمان ناپذیر را درمان میکند و درست زمانی که دشواری پیشبرد کارها در آستانه تولید یک یأس فراگیر است،گروههای کور را با امکاناتی بسیار ناچیز میگشاید.
با این وجود وقتی به بسیج به عنوان یک نهاد به طور خاص نظر کنیم میتوان دید که به تازگی طرح برخی مسائل و بازنگریهای مهم ضرورت پیدا کرده است. بسیج در سالهای پس از انقلاب همواره بخشی از مجموعهای بزرگتر به نام سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بوده و سیاستگذاریهای کلان درباره آن از ناحیه سپاه انجام میشده است. در حدود یک دهه اخیر سازمان رزم سپاه به طور طبیعی متناسب با تهدیدهای موجود و مأموریتهای محوله شکل یافته است. فضای این سالها سپاه را بر آن داشته که بیشتر برنامههای خود را با محوریت طرحریزی برای نبردهای نامتقارن و ارتقاء توان موشکی متمرکز کند و همین باعث شد به رغم زحمات فراوان کشیده شده در این سالها بسیج به عنوان پروژه محوری سپاه مدنظر قرار نگیرد.
تحول اساسی رخ داده در ماههای اخیر این است که سرلشگر جعفری در همان آغازین روزهای حضور خود در مقام فرماندهی سپاه خبر از تحولی عمده در راهبرد کلی سپاه و به طور خاص برنامهریزی برای آینده بسیج کند. کلیدیترین نکته موجود در استراتژی جدید سپاه که فرمانده سپاه آن را بیان کرد این بود که سپاه اساساً نهادی است که وظیفه اصلی و ذاتی آن حفظ و حراست از اصول، آرمانها و دستاوردهای انقلاب اسلامی و تضمین بقا و دوام آن است. بنابراین اگر سپاه بخواهد وظیفهای را که بر عهده دارد به طور کامل انجام دهد باید برای مقابله با «همه» انواع تهدیدهایی که پیش روی نظام جمهوری اسلامی قرار دارد آماده باشد و صرفاً به آمادگی برای مقابله با تهدیدهایی نظامی بسنده نکند. امروز انواعی از عوامل داخلی و خارجی هست که ممکن است بتواند به تدریج به عنوان تهدیدی برای انقلاب اسلامی ظهور کند و لذا سپاه باید برای مقابله با همه آنها به اندازه کافی آماده باشد. به ویژه به این نکته توجه کرد که با توجه به اقتدار منطقهای روزافزون وتوان بازدارندگی بیبدیل ایران میتوان معقولانه پیشبینی کرد که احتمال شکلگیری تهدیدهای نظامی بزرگ از ناحیه بازیگران خارجی به تدریج کاهش یافته و مهمترین تهدیدها علیه آینده نظام از این پس ماهیت نرم داشته و بازیگران داخلی در محوریت آن قرار داشته باشند. به همین دلیل بود که فرمانده سپاه در روزهای اول آغاز به کار خود اعلام کرد آمادگی برای مقابله با تهدیدهای داخلی در اولویت استراتژی جدید سپاه قرار خواهد گرفت و در مقابل تهدیدهای خارجی سپاه در صورت لزوم به کمک ارتش خواهد رفت. درست در همین فضا و با توجه به این مبانی بود که سرلشگر جعفری اعلام کرد بسیج محوری اولویت کاری سپاه قرار میگیرد و خود در کنار فرمانده کل سپاه، فرماندهی نیروی مقاومت بسیج را نیز برعهده گرفت.
در واقع میتوان گفت رویکرد جدید سپاه به بسیج و جایگاه جدیدی که در نظام دفاعی کشور برای بسیج تعریف شده، برخاسته از یک درک دقیق و کامل از فضا و شرایط داخلی و پیرامونی کشور و همچنین نتیجهای از شناخت کامل جنس تهدیدهای آینده است. اندیشه بسیجی به عنوان یکی از موفقترین اهرمها در استقرار و تثبیت نظام جمهوری اسلامی، در شرایط فعلی باید در قالبهای جدیدی سازماندهی شود و خوشبختانه میتوان دید که اکنون نزد فرماندهی کل نیروها درک دقیق و درستی از شکل مطلوب آن قالبها وجود دارد. بسیج همواره مهم بوده است و از این پس بسیار مهمتر هم خواهد شد.