مرجان توحیدی: پدر معنوی جریان محافظهکار یا همان جناح راست که چندی است نام اصولگرا بر خود نهاده، پس از چندین سال غیبت از عرصۀ سیاست باز هم چون خرداد 76 احساس خطر کرد و وارد میدان رقابت و سیاست شد.
آیتالله مهدویکنی 10 سال پس از حماسۀ دوم خرداد تصمیم گرفت، وارد عرصۀ رقابت برای حضور در مجلس خبرگان شود تا از این رهگذر و به گفتۀ ناظران سیاسی خلاء حضور آیتالله علی مشکینی، رییس پیشین خبرگان در این نهاد را پر کند. تلاشها و پافشاریهای جامعتین (جامعۀ مدرسین و جامعۀ روحانیت) و البته اوضاع خاصی که مصباحی مقدم از آن سخن میگوید، بالاخره دبیرکل جامعۀ روحانیت مبارز را قانع کرد تا نه در قامت ریشسفید برای جریان اصولگرایی بلکه در هیات یک نامزد وارد رقابتهای میاندورهای خبرگان چهارم شود.
آیتالله مهدویکنی، دبیرکل جامعۀ روحانیت مبارز در شرایطی برای حضور در انتخابات میاندورهای خبرگان چهارم و با حضور رقبای احتمالی مثل حسین موسوی تبریزی، دبیرکل مجمع محققین و مدرسین و توسلی؛ عضو مجمع روحانیون مبارز وارد عرصۀ رقابت خواهد شد که ریاست این مجلس را علیاکبر هاشمی رفسنجانی پس از فوت آیتالله علی مشکینی و در رقابت با احمد جنتی، دبیر فعلی شورای نگهبان به دست آورد. روزگاری دورتر اما هاشمی رفسنجانی در قامت ریاست مجلس شورای اسلامی و پس از انفجار دفتر نخستوزیری و به شهادت رسیدن رجایی، رییسجمهوری و باهنر نخستوزیر به مهدویکنی و کابینهاش رای اعتماد داد تا وزیر کشور دولت رجایی به عنوان نخستوزیر مامور تشکیل کابینه و مهیای برگزاری سومین دور از انتخابات ریاست جمهوری شود. محمدرضا مهدویکنی و کابینهاش به مدت یک ماه و 26 روز تصدی امور را برعهده داشتند و طبق اصل 131 قانون اساسی تا برگزاری انتخابات ریاست جمهوری و برگزیده شدن آیتالله خامنهای به این سمت و نخستوزیری میرحسین موسوی فعال بودند. دبیرکل جامعۀ روحانیت مبارز که سمتهایی چون عضویت فقهای شورای نگهبان، سرپرست کمیتههای انقلاب اسلامی، عضو ستاد انقلاب فرهنگی و عضویت در مجمع تشخیص مصلحت را عهدهدار بوده است؛ چندان در مناصب اجرایی سیاسی و دولتی حضوری دایم نداشت به طوری که هماکنون هم تنها رییس دانشگاه امام صادق و دبیرکل جامعۀ روحانیت مبارز است. با این حال و به رغم جای خالیاش در مسند دولت آن هم پس از به ریاست جمهوری رسیدن آیتالله خامنهای و تحویل کلید دفتر نخستوزیری به میرحسین موسوی به عنوان دبیرکل جامعۀ روحانیت مبارز همواره در جریان رقابتهای سیاسی آن دوره و پس از آن، حضوری در پشت پردۀ سیاست داشته است؛ چه اگر جامعۀ روحانیت مبارز و بعدها گروههای همسو را طیفهای تاثیرگذار جریان راست تا انتخابات مجلس ششم محسوب کنیم، در راس این جریان حضور آیتالله مهدوی کنی به عنوان دبیرکل جامعۀ روحانیت مبارز وجود داشته است.
اگرچه مهدویکنی به دلیل تفاوت دیدگاهش با برخی از اعضای حزب چون ناطقنوری دربارۀ تحزب و این که وی معتقد است که روحانیت باید حالت پدرانۀ خود را برای جامعه حفظ کرده و وارد مناقشهای سیاسی نشود، سال 74 از دبیرکلی جامعۀ روحانیت استعفا کرد اما شاید به دلیل توجه به همین حالت پدرانۀ روحانیت بود که در جریان انتخابات خرداد 76 از تکرار مجدد وقایع مشروطیت احساس خطر کرد و با سفر خود به برخی شهرها چون مشهد و مازندران و سخنرانیهایش در تهران به مردم و به زعم خود نسبت به خطری که با صراحت آن را «بازگشت مشروطه» میخواند، هشدار داد. مهدویکنی در کتاب خاطرات خود در خصوص انتخابات ریاست جمهوری هفتم مینویسد که «بنده قبل از انتخابات دورۀ ششم احساس خطر میکردم و گفتم احساس میکنم که مشروطه دارد تکرار میشود... چنان که عدهای به نام مشروطیت علیه آن اقدام کردند و استبداد رضاخانی را به ارمغان آوردند.... کروبی و هاشمی هم اعتراض کردند که این حرفها چیست... ولی واقعا خطر بزرگی در پیش بود که خداوند انقلاب را از شر آن نگه داشت... من احساس خطر میکردم و جدی هم به میدان آمده بودم؛ حال آنکه هیچگاه به این صورت جدی وارد مسایل انتخابات نشده بودم...» اکنون 10 سال گذشته است و یک انتخابات دیگر در راه است؛ البته نه انتخابات ریاست جمهوری بلکه انتخابات مجلس که نحوۀ آرایش نیروهای سیاسی در آن میتواند بر انتخابات ریاست جمهوری تاثیرگذار باشد. آیتالله مهدویکنی علاوه بر آن که با گروههای اصولگرا که بخش عمدۀ آن را همان گروههای «همسوی» سابق تشکیل میدهند به طور متناوب تشکیل جلسه میدهد و آنها را به فراگیری چتر اصولگرایی و دوری از اختلافات توصیه میکند، خود هم پس از آن که بارها حضور در انتخابات خبرگان را نپذیرفته بود و حتی در دورۀ چهارم انتخابات خبرگان هم از حضور به عنوان نامزد خودداری کرده بود، این بار تصمیم میگیرد بنا به اصرار جامعتین وارد عرصۀ رقابتهای میاندورهای خبرگان رهبری شود. اگرچه در آن مقطع زمانی که هاشمی رفسنجانی سرلیست جامعه روحانیت مبارز برای انتخابات خبرگان شد و البته به عنوان نفر اول تهران مجوز ورود به خبرگان را یافت، شاید کمتر کسی فکر میکرد که کمتر از یک سال از برگزاری این انتخابات شرایطی حاصل شود که نایت رییس مجلس خبرگان بر جای علی مشکینی یعنی کرسی ریاست تکیه بزند. به ریاست نشستن هاشمی رفسنجانی در شرایطی که این مسند تا به حال و به دلیل جایگاه، وزانت و معنویت علی مشکینی بدون رقیب نصیب وی شده، بوده است مجلس خبرگان برای نخستین بار وارد معادلات سیاسی شد که تا پیش از این نگاه به این نهاد چنین نبوده است؛ حضور فردی که همه به نقش مدیریتی و جایگاه اندیشهای وی در سیاست معترفند در ریاست خبرگان موید این نکته است، هر چند همچنان هم سعی میشود تا به این مساله به صراحت پرداخته نشود. به هر روی در چنین اوضاعی است که مهدویکنی قبول میکند در این انتخابات حاضر شود؛ اوضاعی که اختلافات داخلی جریان راست و انحصارگرایی و سهمخواهی در این جریان به اوج خود رسیده است و از سویی اصلاحطلبان با کاهش اختلافات و ایجاد ائتلاف این نگرانی را برای اردوگاه جریان رقیب فراهم کردهاند که مبادا اصلاحطلبان با استعانت از انتخابات بتوانند حضوری پررنگ در مجلس هشتم داشته باشند. شاید همین اوضاع است که سبب شده تا مهدویکنی به دعوت خودش از اعضای جبهۀ متحد اصولگرا و لاریجانی، ولایتی، قالیباف و رضایی بخواهد تا در جلسهای گردهم آمده و اختلافات را کنار بگذارند.
اوضاع خاصی که مصباحیمقدم، سخنگوی جامعۀ روحانیت مبارز در گفتوگوی خود با «سرمایه» و البته با اظهارات تلویحی در توضیح آن گفت: «شخصیتی مثل آیتالله مهدویکنی تابع تشخیص مصالح و مفاسد نظام هستند، جایی که ببینند مصلحت به صورت الزامآوری اقتضا کرده خود را با شرایط تطبیق میدهند.»
وی در ادامه افزود: «مهدویکنی با توجه به اصرار جامعتین اوضاع را به گونهای دیدند که احساس تکلیف کردند که باید وارد صحنه شوند.» این عضو جامعۀ روحانیت مبارز با بیان این که «من از نیات درونی آقای مهدویکنی خبر ندارم و در مقام نیتخوانی نیستم»، اضافه میکند: «ما شخصی مثل آیتالله مشکینی را در مجلس از دست دادیم بنابراین شخصیتی مثل مهدویکنی باید وارد خبرگان شود تا این مجلس بتواند اعتماد بیشتر مردم مسلمان و شهیدان و فقها را جلب کند.»
سخن گفتن از خلأ حضور آیتالله مشکینی در مجلس و این که فردی باید در این نهاد جای خالی وی را پر کند این گمانه را در اذهان ایجاد میکند که چه بسا در صورت ورود مهدویکنی به مجلس خبرگان این حضور منجر به تغییر و تحولاتی در جایگاه ریاستی این مجلس شود، چه آیتالله مهدویکنی از جمله شخصیتهایی است که از قبل از پیروزی انقلاب و البته در جریان شکلگیری جامعۀ روحانیت مبارز در مسیر تحولات پیروزی انقلاب حضور داشته و پس از آن نیز تا قبل از تحویل نخستوزیری به میرحسین موسوی به صورت علنی در عرصۀ تصمیمگیری کشور حضور داشته است در عین حال مهدویکنی از چنان جایگاهی در جریان سنتی راست برخوردار است که به جرأت میتوان گفت به عنوان شخصیت طراز اول این جناح سیاسی مطرح شده، اگرچه حضوری آشکار در عرصۀ سیاسی نداشته است. سخنگوی جامعۀ روحانیت مبارز در ادامه گفتوگوی خود با «سرمایه» در این باره با تاکید بر این که «تغییر و تحول در خبرگان به عهدۀ خود اعضاست»، خاطرنشان کرد: «مطمئنا نیت مهدویکنی برای ورود به این عرصه اصولا اینگونه مسایل نیست، آنچه برای وی مطرح است این است که تنها به تاکیدات جامعتین توجه کرده و دعوت آنها را اجابت کردهاند.» وی در ادامه افزود: «من فکر میکنم این مساله یعنی ریاست خبرگان با این ورود دستخوش تغییر و تحولاتی شود.» به عقیدۀ مصباحیمقدم افکار و ارزشهای خبرگان بری از این مسایل است که اعضای آن بخواهند به رقابت و مسایل سیاسی از این دست بپردازند.»
سیدرضا اکرمی دیگر عضو جامعۀ روحانیت مبارز با تاکید بر این که «مهدویکنی در طول 29 سالی که از پیروزی انقلاب گذشته هیچگاه از عرصۀ سیاست غیبت نداشته و دلیل و گواه آن نیز انتخاب مجدد وی به عنوان دبیری کل جامعۀ روحانیت مبارز است»، به «سرمایه» گفت: «به هر حال ایشان گاهی به دلیل کسالت و سن بالایی که دارند مصاحبه نمیکنند و جلساتی که برخی افراد با وی برگزار میکنند، خیلی علنی نمیشود اما اینها دلیل عدم حضور مهدویکنی در عرصۀ سیاست نیست.» وی در ادامه با اشاره به انتخابات مجلس هشتم به طور تلویحی به نقش مهدویکنی در جریان اصولگرا و این انتخابات اشاره کرد و افزود: «انتخابات مجلس هشتم برای خودش ویژگیهایی دارد که احساس میشود افرادی که وزنه هستند و نفوذ کلام بیشتری دارند باید در صحنه باشند و آنچه را که خیر کشور است به دوستانی که در انتخابات فعالیت میکنند، بازگو کنند که در موقعیت فعلی این موارد بیشتر گفته میشود.» اکرمی نیز با اشاره به خلاء جایگاه مشکینی در مجلس و این که چون این انتخابات میاندورهای است، نامزدهای زیادی ندارد، افزود: «اولا اتفاق خاصی با ورود مهدویکنی رخ نداده است و دیگر این که هیچ تحولی با حضور وی در عرصۀ ریاست خبرگان رخ نخواهد داد. اگرچه هیچچیز قابل پیشبینی نیست.»
غرویان: با حضور کنی تغییری در ریاست خبرگان رخ نمیدهد
در همین حال محسن غرویان از اعضای جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم نیز در گفتوگوی خود با «سرمایه» با تاکید بر این که «حضور آیتالله مهدویکنی در مجلس، حضور بسیار بجا و مناسبی خواهد بود و در جهتدهی مجلس خبرگان میتواند موثر باشد»، اظهار کرد: «فکر نمیکنم که با این حضور تغییر و تحولی در ریاست خبرگان حاصل شود چنانکه شخص مهدویکنی هم حکمت و درایت هاشمی را به عنوان رییس خبرگان تایید میکنند. به هر حال آقای هاشمی به دلیل تجربیات و سوابق مدیریتی و اجرایی مورد حمایت مهدویکنی نیز هست، به همین جهت بعید است تغییراتی از این دست در خبرگان ایجاد شود.»
استقبال اصلاحطلبان از حضور مهدویکنی در انتخابات خبرگان
اما یک نکتۀ قابل تامل این است که فعالان اصلاحطلب نیز در اینباره نظری یکسان با نظر فعالان جناح راست دارند. به بیان دیگر حضور آیتالله مهدویکنی به دلیل شأن و جایگاهی که وی دارد، فعالان اصلاحطلب را نیز بر آن میدارد تا در این خصوص در اظهارنظرشان نسبت به حضور وی در انتخابات خبرگان جانب احتیاط را رعایت کنند.
به طوری که محمد عطریانفر، عضو شورای مرکزی کارگزاران در گفتوگوی خود با «سرمایه» با تاکید بر این که «اقدام بجایی صورت گرفته و من از پافشاری جامعتین برای حضور مهدویکنی در انتخابات تشکر میکنم»، تصریح کرد: «مجلس خبرگان جایگاه اشخاص تراز اول نظام ایران است و هر قدر چهرههای باسابقه و ملی و دوراندیش و مشایخ نظام در آن حضور داشته باشند به اعتبار و شأن مجلس میافزایند.» وی حتی حضور احتمالی مهدویکنی در مجلس خبرگان را تقویت و نه تضعیف جایگاه هاشمی رفسنجانی خوانده و خاطرنشان کرد: «شخصی مثل هاشمی، مهدویکنی را در جایگاهی وزین و معتبر به رسمیت شناخته و این نوع درگیریهای جناحی در این باره در نزد مشایخ و بزرگان جایی ندارد.» عطریانفر با اشاره به رقابت هاشمی و احمد جنتی برای ریاست خبرگان اظهار کرد: «نمیتوانیم مهدویکنی را با جنتی مقایسه کنیم. مهدویکنی شخصیت معنوی، ملی و متعلق به نظام است. حتی اگر اصلاحطلبان با برخی دیدگاههای وی اختلاف داشته باشند اما از ایشان نزد اصلاحطلبان به خوبی یاد میشود و حضور ایشان مایۀ تقویت خبرگان و هاشمی است.» مصطفی درایتی از اعضای مشارکت و مشاور سیدمحمد خاتمی نیز در گفتوگوی خود با «سرمایه» نیز با تاکید بر این که «حضور مهدویکنی در خبرگان، وزانت این مجلس را افزایش داده و حضور افرادی که دارای سابقه و قدمت علمی و سیاسی هستند، اطمینان بیشتری را برای خبرگان به همراه میآورد»، افزود: «حضور مهدویکنی در خبرگان به معنی تغییر در جایگاه ریاست این مجلس نیست. اینگونه مسایل در حاشیه است و گرنه حضور مهدویکنی، اعتبار مجلس را افزایش میدهد.» وی در ادامه به سابقۀ رفاقت هاشمی و مهدویکنی اشاره کرد و افزود: «بین هاشمی رفسنجانی و مهدویکنی نقطهنظرهای مشترکی وجود دارد و ریاست این دو بر خبرگان تفاوت چندانی ندارد.» در هر حال مهدویکنی دوباره وارد عرصۀ آشکار سیاست شده است و چون وی، مهدویکنی است، اظهارنظر فعالان سیاسی هم دربارۀ تاثیر حضور احتمالی او در خبرگان همراه با احتیاط است.