امیرحسین اصطباری
نیکولا سارکوزی، رئیسجمهوری فرانسه در اواسط ماه ژانویه دیداری سه روزه از سه کشور عربی حاشیه خلیجفارس یعنی عربستانسعودی، قطر و اماراتمتحده عربی داشت. گرچه دستاوردهای سفر سارکوزی پیش از آغاز آن تا حدی قابل پیشبینی بود، اما توافق فرانسه و اماراتمتحده عربی برای ساخت یک پایگاه نظامی دائمی از سوی فرانسه در کشور امارات، نگاههای جدیتری را به سوی روابط فرانسه با کشورهای عرب حوزه خلیجفارس جلب کرد. فرانسه در کنار ایالاتمتحده و بریتانیا یکی از تامینکنندگان سنتی و اصلی تسلیحات کشورهای حاشیه جنوبی خلیجفارس است. در سفر اخیر سارکوزی باز هم قراردادهای میلیارد دلاری میان فرانسه و سه کشور خلیجفارس به منظور فروش تجهیزات نظامی و تسلیحات منعقد شد، اما بحث ایجاد پایگاه نظامی دائمی فرانسوی در ابوظبی مسئلهای کاملا جدید تلقی میشود.
میتوان از سفر سارکوزی اینگونه استنباط کرد که روابط میان فرانسه و کشورهای عربی خلیجفارس در حال ورود به یک مرحله جدید است. نگاهی به اهداف سارکوزی از این سفر و نیات شیوخ عرب خلیجفارس از توافقات جدید با فرانسه، ورود به این مرحله جدید را گواهی میدهند. هر دو طرف در مذاکرات خود اهداف چهارگانه اقتصادی، فرهنگی، نظامی و سیاسی ـ امنیتی را دنبال میکردند که در ذیل به آنها اشاره میشود:
1ـ اهداف اقتصادی: فرانسه منافع اقتصادی شایان توجهی از ارتباط با کشورهای ثروتمند عرب خلیجفارس کسب خواهدکرد. این کشورها بازار پردرآمدی برای کالاهای فرانسوی ایجاد میکنند. همچنین فرانسه میتواند با توجه به افزایش قیمتهای جهانی نفت، از طریق سرمایهگذاری در پروژههای نفتی یا انعقاد قراردادهای دوجانبه، تامین انرژی کشور را تضمین کند. کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس به ویژه عربستانسعودی به دلیل وسعت ارضی، در زمینه زیربناهای اقتصادی دارای کمبودهای فراوان است که از این منظر سرمایهگذاری فرانسه، منافع دو طرف را در پی دارد. به عنوان مثال براساس اعلام رسمی مقامات فرانسوی، سارکوزی در سفر سه روزه خود چندین قرارداد اقتصادی و نظامی به مبلغ 40 میلیارد یورو (59 میلیارد دلار) با عربستانسعودی امضا کرد. این قراردادها به خوبی نشان میدهد که ارتباط با کشورهای عربی خلیجفارس تا چه میزان میتواند در تحرک اقتصاد فرانسه موثر باشد.
2ـ اهداف فرهنگی: فرانسه همواره برای تامین منافع خود در کشورهای در حال توسعه از ابزارهای فرهنگی به خوبی استفاده کردهاست تا جایی که برخی از استعمار نامحسوس فرهنگی فرانسه در بسیاری از کشورها به ویژه کلونیهای سابق این کشور یاد میکنند. دولت فرانسه مستقیما به این امر اشاره کرد که سفر سارکوزی، نیات فرهنگی را نیز دربر میگیرد. کشورهای عرب حاشیه خلیجفارس قصد دارند، از قابلیتهای اقتصادی خود برای بهبود وضعیت علمی و فرهنگی کشورهایشان استفاده کنند. این امر به ویژه در اماراتمتحده عربی قابل مشاهده است، چرا که امیر ابوظبی قصد خود را برای مبدلساختن ابوظبی به مرکز علمی خاورمیانه در حدود یک سال پیش رسما اعلام کرد. وی بودجهای چند میلیارد دلاری برای تاسیس شعبات معتبرترین دانشگاههای جهان در ابوظبی مدنظر قرار داده است. در همین راستاست که دانشگاه سوربن برای اولین بار در تاریخ خود اقدام به تاسیس یک شعبه در خارج از خاک فرانسه کرده است. محل استقرار این شعبه دانشگاه سوربن جایی جز ابوظبی نیست.
3ـ اهداف نظامی: ابعاد نظامی توافقات انجامشده میان سارکوزی و امرای سه کشور عربی خلیجفارس، از برجستگی خاصی طی این سفر برخوردار بود. علاوه بر قراردادهای منعقده در زمینه فروش تسلیحات و تجهیزات نظامی، سه کشور عربستانسعودی، قطر و اماراتمتحده عربی از سارکوزی درخواست کردند که فرانسه اقدام به تاسیس نیروگاههای هستهای در این کشورها کند. اگرچه براساس سیاست اعلانی سارکوزی و شیوخ عرب تاسیس این رآکتورها با اهداف صلحآمیز و به منظور اهداف اقتصادی و تاسیس انرژی مورد نیاز این کشورهای نفتی صورت میپذیرد، ولی این مسئله حساسیت شدیدی را درباره احتمال حرکت کشورهای عرب حوزه خلیجفارس به سوی ساخت تسلیحات هستهای برانگیخته است. در سفر سارکوزی دو طرف به ویژه طرف فرانسوی نسبت به تلاشهای هستهای ایران ابراز نگرانی عمیق کردند تا جایی که حتی سارکوزی بیان داشت جهان عرب حق دارد به انرژی صلحآمیز هستهای دست یابد؛ اما ایران از چنین حقی تا زمانی که اعتماد جامعه جهانی را جلب نکند، برخوردار نیست. (سایت الجزیره مورخ یکشنبه 14 ژانویه 2008)
روند جاری بر سر پرونده هستهای ایران شرایطی را فراهم کردهاست که دیگر دول خاورمیانه به شدت در صدد تاسیس رآکتورهای هستهای متعدد در منطقه هستند.
اخیرا مصر اعلام کرده است که قصد دارد چهار نیروگاه هستهای تاسیس کند و اخبار تاییدنشده حاکی از توافق سری شاه عربستان با پرویز مشرف رئیسجمهور پاکستان برای انتقال دانش تولید تسلیحات هستهای به عربستان است.
بسیاری از کارشناسان مسائل بینالمللی، تنشهای جاری در پرونده هستهای ایران، کنار وجود زرادخانههای هستهای پنهانی در اسرائیل را عامل مهمی به حساب میآورند که میتواند روند حرکت خاورمیانه را به منطقه عاری از سلاحهای هستهای معکوس سازد. فرانسه نیز به شدت فرصت مذکور را مغتنم میشمارد و بهرغم نگرانیهای موجود از حق طبیعی اعراب برای دستیابی به فناوری صلحآمیز هستهای سخن میگوید. مسئله دیگر، تاسیس پایگاه نظامی دائمی توسط فرانسه در اماراتمتحده عربی است که در قالب اهداف سیاسی ـ امنیتی قابل بررسی است.
4ـ اهداف سیاسی ـ امنیتی: تاسیس پایگاه نظامی توسط فرانسویان در ابوظبی گرچه امری کاملا دفاعی و نظامی است، لیکن دارای پیامدهایی به شدت سیاسی و امنیتی است. به گفته سارکوزی، تاسیس پایگاه نظامی فرانسه در ابوظبی به درخواست شخص امیر ابوظبی صورت میگیرد. قرار است این پایگاه با استقرار 400 نفر از نیروهای نظامی فرانسه که از جیبوتی به منطقه عزیمت میکنند در سال 2009 فعالیت خود را آغاز کند. این پایگاه نظامی در واقع اولین پایگاه دائمی نیروهای ارتش فرانسه در خارج از خاک این کشور و مستعمرات سابق فرانسه خواهدبود. از یک منظر میتوان اینگونه تحلیل کرد که دولت جدید این کشور در صدد ایجاد تحول در سیاست دفاعی خود است.
ژان کلودماله مامور شدهاست که «یک دکترین جدید» برای سیاست دفاعی و امنیتی فرانسه تدارک ببیند. (مقاله Engarde در مجله اکونومیست مورخ 17 ژانویه 2008) از سوی دیگر سارکوزی قصد دارد با پیگیری یک رهیافت ملیگرایانه، حضور فرامنطقهای فرانسه در آفریقا را به حضور در خاورمیانه و خلیجفارس نیز توسعه دهد و در سیاستهای منطقهای قدرتهای بزرگ به ویژه در همکاری با ایالاتمتحده آمریکا مشارکت بیشتری داشته باشد.
حضور نظامی فرانسه در خلیجفارس و تاسیس یک پایگاه نظامی در امارات به شدت مورد استقبال شیوخ عرب قرار میگیرد؛ چرا که به دلیل مخالفتهای داخلی موجود در این کشورها علیه تاسیس هرگونه پایگاه نظامی از سوی ایالاتمتحده و بریتانیا، فرانسه میتواند جایگزین خوبی برای تامین امنیت اعراب خلیجفارس باشد. حفظ امنیت کشورهای عربی خلیج در واقع به ذهنیت نخبگان حاکم بر این کشورها نسبت به جمهوریاسلامی ایران اشاره دارد.
این کشورها روند جاری بر سر پرونده هستهای ایران را به شدت به زیان خود میبینند.
این نکته را نیز باید مورد اذعان قرار داد که تاسیس پایگاه نظامی فرانسه در ابوظبی کاملا در همگونی با منافع ایالاتمتحده آمریکا در منطقه خلیجفارس قرار دارد. استقرار پایگاه نظامی آمریکا در عربستان طی جنگ 2003 عراق با مخالفت حکام این کشور روبهرو شد و شیخ خلیفهبنزاید آلنهیان نیز ـ به نقل از منابع بریتانیایی ـ از روابط خوبی با دیپلماتهای بریتانیایی برخوردار نیست.
با توجه به این مؤلفهها، پایگاه نظامی فرانسه در ابوظبی جایگزین بسیار مناسبی برای حضور نیروهای نظامی آمریکا یا بریتانیا در منطقه خواهدبود چرا که نه مخالفتهای داخلی در کشورهای عربی را برمیانگیزد و نه احساس تهدید شدیدی را برای ایران ایجاد میکند.
در مجموع با در نظر گرفتن اهداف دوجانبه دولت فرانسه و سه کشور عربستانسعودی، قطر و امارات از انعقاد توافقات انجامشده به ویژه در زمینه نظامی میتوان پیامدهای مهمی را برای امنیت منطقه پیشبینی کرد. به اعتقاد نگارنده اقدام سارکوزی در زمینه استقرار پایگاه نظامی در ابوظبی کاملا در جهت اهداف منطقهای ایالاتمتحده آمریکا قابل تحلیل است.
سارکوزی از یک سو در حال تحققبخشیدن به حضور جهانی فرانسه است. فرانسه گرچه به لحاظ اقتصادی از تواناییهای آمریکا، ژاپن، بریتانیا و آلمان برخوردار نیست، اما به دلیل اینکه به جز بریتانیا، تنها قدرت اتمی اروپا به حساب میآید و حضور فعالی در ماموریتهای نظامی فرامنطقهای دارد، ابزار نظامی را بهترین وسیله برای حضور و نفوذ در کشورهای در حال توسعه قلمداد میکند. فرانسه از سوی دیگر به دلیل محدودیتهای موجود در مقابل ایالاتمتحده، به شکلی غیرمحسوس اهداف آمریکا را در منطقه پیگیری میکند. فرانسه امروز برخلاف دوران شیراک، دیگر در صدد مقابله با اقدامات آمریکا ـ مانند آنچه که در سال 2003 در قبال عراق انجام داد ـ نیست. به نظر میرسد فرانسه درباره ایران در حال طی مسیری کاملا متفاوت و در جهت اهداف آمریکاست. بدین ترتیب جای آن دارد که دولتمردان جمهوریاسلامی ایران با دقت بیشتری نزدیکی خطمشی دولتهای فرانسه و ایالاتمتحده را مورد توجه قرار دهند.