سیدعباس احمدی، کارشناس مسائل جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک
هنگام بحث و گفتگو از پدیده "شیعه" و شیعیان، بیشتر تلاشها در راه آشنایی با تاریخ، اخلاق، عقائد و آموزههای مذهبی تشیع صورت میگیرد و در واقع جنبه معنوی آنرا مورد تاکید قرار میدهد. بدین ترتیب کمتر اتفاق میافتد که به جنبهای مکانی، جغرافیایی و ژئوپلیتیک مذهب شیعه و جوامع شیعی نیز توجه شود. با توجه به موقعیت منحصر به فرد ایران در جهان اسلام و به ویژه مرکزیتی که در جهان تشیع دارا میباشد، جای تعجب است که حجم آگاهیها و اطلاعات درباره بعد سیاسی، جغرافیایی و ژئوپلیتیک تشیع و نقش این پدیده در مناسبات جهانی، در منابع فارسی زبان تا این اندازه ناچیز است.
شیعیان در کجای جهان زندگی میکنند؟ آیا مناطق جغرافیایی که شیعیان در آن سکنی گزیدهاند، واجد شرایط و ویژگیهای خاصی است؟ آیا سرزمینهای شیعهنشین امکانات خاصی را در راستای تضعیف یا تقویت گروههای شیعه در اختیار میگذارد؟
به عنوان مقدمه باید گفت مکانها و مناطق جغرافیایی بسته به موقعیت و مشخصات خود دارای ارزشهای متفاوتی هستند. یک مکان یا منطقه جغرافیایی تحت تاثیر موقعیت نسبی و ریاضی خود و شرایط پیرامون آن و قابلیتهای خدادادی، فرصتهای مشخصی را در اختیار ساکنان خود قرار میدهد و یا بر عکس در جهت تضعیف موقعیت سیاسی، اقتصادی، رفاهی و... افراد ساکن در آن عمل میکند. ارزشهای یک مکان یا منطقه جغرافیایی در بستر زمان دچار تحول و تغییر شده و لذا از ثبات و پایداری برخوردار نیست. برخی از مکانها و مناطق در گذشته دارای ارزش بالای ژئوپلیتیک بودهاند، در صورتیکه امروزه دارای اهمیت چندانی نیستند و بر عکس مناطق کم ارزشی در گذشته، اکنون از ارزش ژئوپلیتیک والایی بهرهمند شدهاند.
صرف نظر از تفاوتهای داخلی شیعه که آنها را به گروههای متعدد نظیر دوازده امامی، اسماعیلی، زیدی و... تقسیم میکند، باید خاطر نشان کرد که شیعیان در مراکز حساس و مهم جهان و بویژه خاورمیانه زندگی میکنند و این موضوع میتواند در صورت آگاهی و هوشیاری در راستای ارتقاء سطح سیاسی و اجتماعی شیعیان فرار گیرد و یا برعکس به صورت یک تهدید عمل نماید.
در میان هیاهوی تبلیغاتی حاکمان کشورهای عربی حوزه خلیجفارس و نیز ناآرامیهای ناشی از حضور اشغالگران که اجرای سیاستهای اشتباه آنان روز به روز هزینههای سنگینتری را در پی دارد، کمتر توجه میشود که 70درصد از جمعیت منطقه خلیجفارس، یعنی منطقهای که سه چهارم مرغوبترین ذخایر نفتی دنیا در آن قرار دارد، شیعه هستند. اگر محدوده این خط کمربندی شیعه را که به دور خلیجفارس کشیده شده است وسیعتر نمائیم، ملاحظه خواهیم کرد که بیشتر جمعیت شیعه در کانونهای مهم ژئوپلیتیک متمرکز شدهاند و منشا تحولات جهانی در پنجاه سال گذشته بودهاند.
فرقههای گوناگون شیعه همانطور که به لحاظ تشکیلاتی و دینی متفاوتند، تجلی سیاسی و ژئوپلیتیکی متفاوتی دارند. جهان شیعه دو پهنه بزرگ قومی- فرهنگی را در بر میگیرد: پهنه عربی و پهنه ایرانی که به آنها باید بخشهایی از جهان ترک و هندی را نیز افزود. در پهنه ایرانی، به ویژه آنگاه که صحبت از شیعیان داخل مرزهای کنونی ایران به میان میآید، باید گفت شیعیان جایگاه و موقعیت مطلوبی دارند. سراسر کرانهها و پس کرانههای شمال خلیجفارس که تحت حاکمیت جمهوری اسلامی ایران قرار دارد، هم به لحاظ جمعیتی و هم از نظر فرهنگی و مذهبی حائز اهمیت است. 90درصد جمعیت تقریبا 70 میلیونی ایرانی را شیعیان تشکیل میدهند. از سویی دیگر برای مدتی طولانی، یعنی از ابتدای قرن شانزدهم، مذهب شیعه، مذهب رسمی کشور بوده و مراسم دینی و مراکز آموزشی از پدیدههای جداییناپذیر هویت ایرانی شده است. به این ترتیب شیعیان در ایران، هم به لحاظ سیاسی، هم جمعیتی و هم اجتماعی و فرهنگی از جایگاه برتری به نسبت دیگر شیعیان برخوردارند. ایران با داشتن موقعیتی مرکزی و محوری، جایگاه ویژهای را در میان شیعیان داشته و پایگاه مهمی برای جهان تشیع به شمار میرود.
از طرفی وجود یک موقعیت جغرافیایی استثنایی که عنوان "هارتلند جدید جهان" را شایسته نام ایران میسازد، در کنار ذخایر فراوان نفت و گاز و دیگر منابع انرژی و معدنی در کنار نیروی انسانی ماهر و فرهیخته، ایران را به قدرتی منطقهای تبدیل کرده که هرگز نمیتوان نقش آن را در استراتژیهای جهانی نادیده گرفت. بدون شک وقوع انقلاب بزرگ اسلامی در سال 1979 نیز نه تنها باعث تجدید هویت گروههای مختلف شیعه شد و آنها را در راه دستیابی به حقوق خود امیدوار کرد، بلکه تمام جهان اسلام را تحت تاثیر قرار داد و ساختار ژئوپلیتیک دو قطبی آن روز جهان را به چالش فرا خواند.
پس از ایران، دو همسایه آن یعنی بحرین و جمهوری آذربایجان، دو کشوری هستند که جمعیت شیعیان در آن بسیار بالا است. هم در بحرین و هم در آذربایجان 75درصد جمعیت را شیعیان شکل میدهند. در میان تمامی جمهوریهای جدا شده از شوروی در منطقه قفقاز و آسیای مرکزی، آذربایجان تنها کشوری است که این تعداد شیعه در آن زندگی میکنند. همچنین در دوران شوروی، نهادی به نام "اداره مسلمانان ماوراء قفقاز" وجود داشت که مقر آن در باکو بود و در واقع مسئولیت همه شیعیان شوروی را برعهده داشت. اکنون نیز تشیع به عنوان یک عامل بنیادی میتواند در کنار نزدیکی تاریخی و فرهنگی، عامل همبستگی و همسوئی این کشور با ایران باشد و رقابتهای روسیه و ترکیه را که به ترتیب بر پایه متغیر نفوذ سنتی و زبان ترکی استوار است کم رنگ سازد.
75درصد از جمعیت هفتصد هزار نفری بحرین نیز شیعه هستند؛ کشوری که به گواهی تاریخ در بیشتر دورههای تاریخی بخشی از سرزمین ایران بوده و اکنون به صورت یک کشور شیعه مذهب در آن سوی آبهای خلیجفارس ایفای نقش میکند. خود آگاهی اکثریت شیعه در بحرین و تلاش آنها برای دستیابی به مسئولیتهای اجرایی و پارلمانی در جریان رقابتهای مختلف، بحرین را به یکی از کانونهای پویای شیعه تبدیل کرده که نمایش نمادهای شیعی در آن روزبهروز افزایش مییابد.
عراق یکی از کشورهای مهم شیعهنشین است. از یک سو اماکن مقدس و مورد احترام جهان تشیع در این کشور قرار گرفته و همه ساله هزاران زائر به شهرهای مقدس کربلا، کوفه، نجف، کاظمین و سامرا سفر میکنند. از سوی دیگر 65درصد جمعیت این کشور شیعه هستند که بیشترشان در مناطق جنوبی و نفتخیز و مسلط بر کرانههای خلیجفارس زندگی میکنند. ویژگی جمعیت شیعه عراق این است که علیرغم دارا بودن اکثریت در بیشتر دورههای تاریخی در محرومیت و دور از قدرت سیاسی به سر بردهاند. تحولات اخیر عراق نشان داد که هیچ طرح و نقشهای در این کشور نمیتواند بدون در نظر گرفتن وزن ژئوپلیتیک شیعیان این کشور موفقیتآمیز باشد. با وجود محدودیتها و سرکوبهای متعدد، اکثریت شیعه عراقی همیشه آماده قدرتنمایی و دستیابی به قدرت سیاسی و اجرایی بوده است. تحولات جهانی و خودآگاهی عمومی این نکته را به ما گوشزد میکند که به رغم گذشته تاریخی غمانگیز، آینده عراق آینده شیعیان است.
دیگر شیعیان منطقه خلیجفارس به صورت اقلیتهای مذهبی در کشورهای خود زندگی میکنند. البته در بیشتر موارد آنان در موقعیتهای جغرافیایی حساس و مهم واقع شدهاند. شیعیان عربستان سعودی که حدود 10 درصد کل جمعیت این کشور را در بر میگیرند، صرف نظر از تعداد اندکی در مدینه و مکه، در مناطق شرقی کشور، در منطقه احساء و قطیف زندگی میکنند. منطقهای که قسمت اعظم ذخایر نفتی را عربستان سعودی دقیقا در آن قرار داشته و هفتاد درصد نیروی کار شاغل در این حوزههای نفتی را اعراب شیعه تشکیل میدهند. همچنین30درصد جمعیت کویت و 20درصد جمعیت قطر شیعه هستند. دو کشوری که به دلیل درآمدهای نفتی و جمعیت اندک، درآمد سرانه بالایی را به خود اختصاص میدهند. در امارات متحده عربی نیز 6درصد جمعیت شیعه هستند. بیشتر این شیعیان در امیرنشین دوبی مستقر شدهاند. این تمرکز در مهمترین امیرنشین نفتی فدراسیون و نیز قلب تجاری کشور، موقعیت مناسبی را برای شیعیان به همراه دارد.
در مدیترانه خاوری، آنجا که کشور کوچک ولی مهم لبنان قرار دارد، شیعیان بویژه در سالهای اخیر نقش آفرینی بالایی داشتهاند. 45درصد از جمعیت این کشور شیعه مذهب هستند که عمدتا در مناطق جنوبی کشور و شهر بیروت زندگی میکنند و در عین حال محرومترین شهروندان کشور نیز هستند. با این وجود، برقراری پیوندهای قوی و طولانی مدت بین شیعیان این منطقه و ایران که تاریخچهای طولانی دارد باعث شده تا امروزه نیز لبنان یکی از کانونهای پویایی و تجدید هویت شیعیان قلمداد شود و این پدیده همواره بر سیاستها و استراتژیهای منطقه خاورمیانه موثر باشد. مقاومت شیعیان در مقابل حملات و زیادهخواهیهای رژیم صهیونیستی که نمونهای از آن در جنگ 33روزه سال گذشته تجلی کرد و به پیروزی حزبالله انجامید به خوبی منزلت سیاسی شیعه را در این منطقه ارتقاء بخشید. در کنار شیعیان لبنان همچنین باید از علویان و دروزیهای سوریه یاد شود که بر خلاف سایر کشورهای شیعهنشین در بیشتر دورههای تاریخی تا حد زیادی از قدرت و مسئولیت سیاسی بهرهمند بودهاند. در خاور ایران، 20درصد از جمعیت هر دو کشور افغانستان و پاکستان شیعه هستند. این میزان با توجه به جمعیت کل پاکستان عددی بالغ بر 33میلیون نفر را نشان میدهد. هزارههای افغانستان نیز که از نظر جغرافیایی در مناطق کوهستانی و استراتژیک جنوب کشور و بر سر راه شبه قاره قرار گرفتهاند، امروزه به عاملی بنیادی در ژئوپلیتیک منطقه تبدیل شدهاند.
در منتهیالیه شبه عربستان، آنجا که نزدیکی آسیا و آفریقا تنگه بابالمندب را شکل میدهد و بر سر راه دریای سرخ، کشور یمن قرار دارد. کشوری که بیش از 40درصد جمعیت آنرا شیعیان شکل میدهند. با وجود دوری از مراکز و کانونهای مهم شیعه، تاریخ هزار ساله یمن بیانگر این مساله است که پدیده شیعه همواره به عنوان یک عامل روز مطرح بوده و خواهد بود. شیعیان یمن هر چند در محاصره مناطق وسیعی از مسلمانان سنی مذهب قرار گرفته و از سایر شیعیان جهان از نظر جغرافیایی دور افتادهاند، همچنان در تحولات آینده این منطقه حیاتی از نظر ژئواسیراتژیک نقش کلیدی خواهند داشت.
در هند نیز میلیونها نفر شیعه زندگی میکنند که اغلب به خاطر ناچیزی در جمعیت میلیاردی این کشور به فراموشی سپرده میشوند. البته برخی از آنان در موقعیتهای بالای اقتصادی، تجاری و علمی قرار دارند. همچنین جای تعجب است که در مباحث مربوط به شیعه از شیعیان ترکیه کمتر سخن به میان میآید. اغلب فراموش میشود که یکچهارم یعنی 25درصد جمعیت این کشور پیرو آئین تشیع هستند و با در نظر گرفتن اینکه قبل از پیدایش جمهوری ترکیه، طی قرون متمادی امپراتوری عثمانی مهمترین حامی تسنن در جهان بوده، این رقم کوچکی نیست. پراکندگی شیعیان ترکیه در سراسر این کشور به خصوص بعد از پیشرفتهای اقتصادی و توسعه شهرنشینی، علویان ترکیه را نیز از انزوای اجتماعی و جغرافیایی خارج ساخته و به عاملی مهم در صحنه سیاسی این کشور تبدیل نموده است.
بنابراین میتوان نتیجه گرفت که اولا شیعیان جمعیت قابل ملاحظهای در جهان هستند. هر چند آمار دقیقی از تعداد شیعیان دنیا در دست نیست اما میتوان گفت تقریبا 150میلیون شیعه در کشورهای گوناگون دنیا که بیشتر آنان در خاورمیانه قرار دارند، زندگی میکنند. در ثانی بیشتر این شیعیان به صورت اقلیتهایی محروم ولی در نقاط مهم و حساس جغرافیایی قرار دارند و میتوانند سر منشا تحولات آینده باشند. بدون شک این امکانات و استعدادهای بالقوه مناطق شیعهنشین امروزه که با خود آگاهی و بیداری سیاسی شیعیان همراه شده میتواند نوید بخش آیندهای بهتر برای آنان باشد.