آینده مذاکرات صلح

مرتضی مکی

با گذشت 4 ماه از انفجار در فرودگاه بین‌المللی مادرید، سازمان جدایی‌طلبان باسک اسپانیا، «اتا» می‌کوشد با تأکید بر پایبندی به آتش‌بس، توجه مردم باسک را به سمت خود جلب کند. اسپانیا در روز 27 می، (ششم خرداد) انتخابات محلی را پیش روی دارد. این انتخابات دورنمای رویکرد حل بحران جدایی‌طلبی در باسک را پس از 4 دهه خشونت و ترور مشخص خواهد کرد. در واقع انتخابات محلی 27 می اسپانیا میزان حمایت مردمی از سیاست دولت زاپاته‌رو در مذاکره با «اتا» را مشخص خواهد کرد. این انتخابات برای جدایی‌طلبان باسک «اتا» نیز مهم است و میزان پایگاه مردمی آنها را آشکار خواهد کرد. هم اکنون اکثر طرفداران استقلال باسک مخالف ترور و خشونت برای جدایی از مادرید هستند. دولت سوسیالیست اسپانیا مذاکرات با «اتا» را پس از انفجار در فرودگاه مادرید در آخرین روز سال 2006 به حالت تعلیق در آورد. به دنبال این بمب‌گذاری خوزه لوئیس رودریگز زاپاته‌رو ـ نخست‌وزیر ـ در موقعیت دشوار و سختی قرار گرفت. این بمب‌گذاری نشان داد که اعلام آتش‌بس «اتا» در 22 مارس 2006 تا چه میزان شکننده است. حزب محافظه‌کار مردمی و انجمن بازماندگان قربانی خشونت با این بمب‌گذاری بهانه لازم را برای زیر سؤال بردن رویکرد سوسیالیست‌ها برای مذاکره با «اتا» به دست آوردند و راهپیمایی‌های گسترده‌ای راه انداختند.

منطقه باسک یکی از مناطق هفت‌گانه اسپانیا در شمال این کشور است. جمعیت قابل توجهی از باسکی‌ها در جنوب غربی فرانسه ساکن هستند. استقلال‌طلبان باسک خواستار گردهم آمدن باسک در یک کشور واحد هستند. دولت فرانسه مسئله جدایی‌طلبی در باسک را معضلی برای دولت اسپانیا می‌داند و به همین دلیل کمتر خود را رودرروی جدایی‌طلبان باسک قرار داده است. متقابلا اعضای جدایی‌طلب سازمان «اتا» برای اینکه کانونی برای هدایت و رهبری عملیات خود داشته باشند از هر گونه بمب‌گذاری و ترور در منطقه باسک فرانسه خودداری می‌ورزند. طی چند سال اخیر و پس از آنکه اتحادیه اروپا «اتا» را به عنوان یک سازمان تروریستی به رسمیت شناخت، توافقنامه همکاری امنیتی بین دولت‌های فرانسه و اسپانیا به امضاء رسید. براساس همین توافقنامه در چند عملیات وسیع تعدادی از اعضای رده بالای «اتا» در فرانسه دستگیر و به دولت اسپانیا تحویل داده شدند اما این دستگیری‌ها تأثیری در کاهش گرایش‌های تجزیه‌طلبانه در باسک نداشت. موضوع استقلال باسک شعار یک فرد یا سازمان نیست که با دستگیری یا انهدام آن سازمان به فراموشی سپرده شود. باسکی‌ها چندین دهه است که به دنبال استقلال هستند و استقلال به صورت یک آرزو و آرمان بزرگ برای آنها درآمده است.

اولین جنبش استقلال‌طلبان باسک در پی اقدامات سرکوب‌گرانه رژیم فرانکو در سال 1959 شکل گرفت. منطقه باسک تا سال 1937 از خودمختاری محدودی برخوردار بود. در سال 1937 این منطقه به تصرف سلطنت‌طلبان فاشیست به رهبری ژنرال فرانکو درآمد. فرانکو سیاست سرکوب استقلال‌طلبان باسک را در پیش گرفت و خودمختاری این منطقه را لغو کرد. به دنبال این فشارها در سال 1959 سازمان «اتا» با هدف استقلال باسک بنیان نهاده شد.

با توجه به اینکه در این دوره تمام جنبش‌های آزادی‌خواه و استقلال‌طلبان به مارکسیسم گرایش داشتند ایدئولوژی بنیانگذاران «اتا» نیز مارکسیسم بود. «اتا» به زبان اسپانیایی مخفف «باسک سرزمین پدری و آزادی» است. الگوی مبارزه مبارزان «اتا» ترور و بمب‌گذاری است.

اولین قربانی مبارزات خشونت‌آمیز «اتا» در سال 1968 رئیس پلیس مخفی شهر سن سباستین بود. «آدمیرا لوئیس کاررو» نخست‌وزیر رژیم فرانکو اولین مقام بلند پایه اسپانیا بود که در سال 1973 به وسیله «اتا» ترور شد. مرگ فرانکو در سال 1975 به مبارزه مسلحانه «اتا» برای استقلال باسک پایان نداد. در سال 1978 قانون اساسی جدید اسپانیا تدوین شد. در این قانون یک نظام چند حزبی دموکراتیک برای اسپانیا طراحی شد و برای کاهش گرایش‌های تجزیه‌طلبانه اختیارات محدودی به مناطق باسک و کاتالونیا داده شد. اما جدایی‌طلبان باسک همچنان تاکید بر استقلال داشتند. تحولی که در این دوره در باسک روی داد شکل‌گیری احزاب ملی‌گرای میانه‌رو بود. این احزاب معتقد به استقلال از راه‌های مسالمت‌آمیز بودند.

استقلال‌طلبان «اتا» نیز برای حضور فعال در عرصه سیاسی، حزب هری باتاسونا را بنیان نهادند. تاکنون حزب هری باتاسونا حاضر به پذیرش رسمی شاخه سیاسی «اتا» نشده است. از سال 1978 استقلال‌طلبان «اتا» در 2 عرصه سیاسی و جنگ مسلحانه به مبارزه خود با دولت مرکزی در مادرید ادامه دادند. مقامات بلند پایه سیاسی، امنیتی و قضائی دولت مرکزی و محلی اسپانیا جزو اهداف اصلی «اتا» بودند. از سال 1980 به عنوان خونین‌ترین سال عملیات خشونت‌آمیز «اتا» نام می‌برند. در این سال 118 نفر کشته شدند. در سال‌های بعد ترور و بمب‌گذاری‌های «اتا» با تلفات کمتری تداوم یافت. اهداف «اتا» به سمت ایجاد فضای رعب و وحشت برای تحت فشار قرار دادن دولت مرکزی متمرکز شد. به همین دلیل عملیات‌ها به گونه‌ای طراحی می‌شد که تلفاتی به دنبال نداشته باشد مگر اینکه هدف سیاسی خاصی مدنظر بود. تا سال 1995 تحولی جدی در روند خشونت‌های «اتا» وجود نداشت. در این سال خوزه ماریا آزنار ـ رهبر حزب محافظه‌کار مردمی ـ هدف قرار گرفت. آزنار از این سوء قصد جان سالم به در برد. یک سال بعد در سال 1996 حزب مردمی در انتخابات پارلمانی پیروز شد و فیلیپ گونزالس ـ نخست‌وزیر سوسیالیست ـ پس از 14 سال جای خود را به خوزه ماریا آزنار داد. به قدرت رسیدن آزنار شرایط را برای جدایی‌طلبان «اتا» دشوار کرد. آزنار سیاست‌های سخت‌گیرانه‌ای را علیه فعالان «اتا» و حامیانشان در پیش گرفت. «اتا» نیز حزب محافظه‌کار مردمی را وارث دیکتاتوری فرانکو می‌دانست. اعضای حزب مردمی در سطوح مختلف هدف «اتا» قرار گرفتند. در سال 1997 «اتا» میگل آنجل بلانکو ـ عضو شورای منطقه‌ای باسک ـ را ربود و به قتل رساند. این آدم‌ربایی و قتل، میلیون‌ها اسپانیایی را در اعتراض به خشونت‌های «اتا» به خیابان‌ها کشاند. دولت آزنار تلاش کرد از این خشم ملی حداکثر بهره‌برداری را برای تشدید سیاست‌های سخت‌گیرانه علیه «اتا» و حامیانش بکند. برای اولین بار 23 نفر از اعضای حزب هری باتاسونا به خاطر حمایت از «اتا» به 7 سال زندان محکوم شدند. در همین اوضاع تحرکاتی در میان احزاب اسپانیا برای پیدا کردن راه‌حل مسالمت‌آمیزی برای پایان دادن به خشونت‌های «اتا» در جریان بود. امضای توافقنامه صلح‌آمیز شمالی در دهم آوریل سال 1998 موجب تقویت جریان مذاکره با «اتا» شد. البته امضای توافقنامه صلح ایرلند شمالی نقش به سزایی در منعطف کردن استقلال‌طلبان «اتا» و تحریک آنها به نشستن پشت میز مذاکره داشت. میان «اتا» و جمهوری‌خواهان ایرلند شمالی روابط سنتی و عمیقی برقرار بوده است؛ به خصوص هری باتاسونا شاخه سیاسی «اتا» سعی می‌کرد از تجربیات شین فین در مذاکره با دولت انگلیس درس بیاموزد. طولی نکشید که «اتا» اولین آتش‌بس خود را پس از شروع مبارزات مسلحانه‌آش از سال 1968 در 18 سپتامبر سال 1998 اعلام کرد. در ماه می 1999 اولین ملاقات تاریخی بین نمایندگان «اتا» و دولت اسپانیا در شهر زوریخ برگزار شد. به دلیل نگاه منفی و ستیزه‌جویانه‌ای که میان دولت محافظه‌کار اسپانیا و «اتا» وجود داشت مذاکرات برای صلح، هیچ نتیجه‌ای در بر نداشت. «اتا» در نوامبر سال 1999 پایان آتش‌بس چهارده ماهه خود را اعلام کرد. ترور و بمب‌گذاری‌های «اتا» از سر گرفته شد. اما «اتا» در عملیات‌های جدید خود با خشم و انزجار عمومی مواجه شد. در پی هر بمب‌گذاری و تروری خیابان‌های شهرهای بزرگ اسپانیا پر از جمعیت معترض به خشونت‌های «اتا» می‌شد. این اعتراضات دست دولت آزنار را در برخورد شدید با فعالان و حامیان سیاسی و مالی «اتا» باز می‌گذاشت. در دسامبر 2001 خوزه ماریا آزنار نخست‌وزیر وقت اسپانیا به موفقیت بزرگی در عرصه اتحادیه اروپا در مبارزه با «اتا» دست پیدا کرد. 15 عضو اتحادیه اروپا برای اولین بار «اتا» را به عنوان یک سازمان تروریستی به رسمیت شناختند. بدین ترتیب دولت اسپانیا با امضای توافقنامه‌های امنیتی ـ به خصوص با دولت فرانسه ـ کوشید عرصه فعالیت‌های سیاسی و نظامی «اتا» را هر چه بیشتر تنگ‌تر و محدودتر کند. به دنبال امضای همین توافقنامه‌های همکاری امنیتی بود که تعدادی از اعضای رده بالای «اتا» در فرانسه دستگیر شدند.

در پی این دستگیری‌ها بسیاری، از پایان عصر مبارزات مسلحانه استقلال‌طلبان باسک سخن گفتند اما «اتا» طی 30 سال مبارزه با دولت مرکزی اسپانیا نشان داده بود که از قدرت سازماندهی بالایی ـ حتی با از دست دادن تعدادی از اعضای رده بالای خود ـ برخوردار است. ترور و بمب‌گذاری‌های «اتا» در سطح محدودتری ادامه پیدا کرد. دولت محافظه‌کار اسپانیا فشارهای سیاسی و امنیتی به فعالان و حامیان «اتا» را تشدید کرد. در فوریه سال 2003 نیز دادگاه عالی اسپانیا این تصمیم دولت را شکل قانونی بخشید و برای اولین بار پس از مرگ فرانکو در سال 1975 فعالیت یک حزب سیاسی در اسپانیا ممنوع اعلام شد.

حوادث 11 مارس سال 2004 مادرید تحولی بنیادین در رویکرد چگونگی مقابله با استقلال‌طلبان باسک ایجاد کرد. در 11 مارس سال 2004 ـ 3 روز قبل از انتخابات پارلمانی ـ انفجارهای مهیبی 3 ایستگاه مترو مادرید را به لرزه در آورد. در این انفجارها بیش از 100 نفر کشته و صدها نفر مجروح شدند. آزنار بلافاصله انگشت اتهام را به سوی جدایی‌طلبان باسک نشانه رفت اما سوسیالیست‌ها تحت رهبری زاپاته‌رو بمب‌گذاری در ایستگاه‌های مترو مادرید را کار القاعده و نتیجه سیاست‌های دولت آزنار در پیروی از سیاست‌های آمریکا در عراق اعلام کردند. در این اتهام‌زنی پیروز میدان، حزب سوسیالیست بود. در حالی که حزب محافظه‌کار در تمام نظرسنجی‌ها پیروز انتخابات 14 مارس پیش‌بینی می‌شد، پس از حوادث یازدهم مارس یکباره ورق به نفع حزب سوسیالیست برگشت. در پی پیروزی حزب سوسیالیست در انتخابات، خوزه ماریا آزنار سوسیالیست‌ها را متهم به تبانی با «اتا» برای سرنگونی دولت او اعلام کرد اما شواهد و اسنادی که از دست داشتن القاعده در حوادث مترو مادرید پیدا شد باعث شد که محافل سیاسی و رسانه‌ای اسپانیا این اتهام‌زنی آزنار را جدی نگیرند؛ هر چند کمیته حقیقت‌یابی برای بررسی چگونگی وقوع حوادث یازدهم مارس مادرید تشکیل شد. اسناد جمع‌آوری شده این کمیته نیز کمکی به آزنار برای اثبات اتهاماتش علیه سوسیالیست‌ها نکرد.

با بازگشت سوسیالیست‌ها به قدرت پس از 8 سال، فصل نوینی در حیات سیاسی اسپانیا آغاز شد. زاپاته‌رو همان طور که در عرصه سیاست خارجی اسپانیا گردشی 180 درجه‌ای ایجاد کرد و سربازان اسپانیا را از عراق بیرون کشید، در عرصه سیاست داخلی نیز مبتکر طرح‌های نوینی بود. نخست‌وزیر سوسیالیست اسپانیا پیشنهاد اصلاحات در قانون اساسی برای تمرکززدایی و مقابله با گرانی‌های گریز از مرکز را مطرح کرد. در همین چارچوب، مذاکره و گفت‌وگو با «اتا» به عنوان تنها راه‌حل پایان خشونت‌های 4 دهه‌ای استقلال‌طلبان باسک مطرح شد. «اتا» آمادگی خود را برای مذاکره بدون زمین گذاشتن اسلحه‌ها اعلام کرد. در این میان ملی‌گرایان میانه‌رو حاکم 20 منطقه باسک سعی کردند از فضای پس از پیروزی غیرمنتظره سوسیالیست‌ها حداکثر استفاده را بکنند. خوان خوزه ایبارچه ـ نخست‌وزیر ملی‌گرای باسک ـ طرح همه‌پرسی خودمختاری گسترده باسک را پیشنهاد کرد. این طرح در پارلمان منطقه‌ای باسک تصویب شد اما پارلمان مرکزی اسپانیا در مادرید آن را رد کرد.

با وجود این اختلافات، مذاکره و گفت‌وگو، بر سیاست سرکوب «اتا» در فضای سیاسی اسپانیا غلبه داشت. در 17 می 2005 پارلمان اسپانیا به دولت اجازه مذاکره با اتا را در صورت به زمین گذاشتن سلاح‌هایشان داد. در نتیجه رایزنی‌های بسیار، در 22 مارس 2006 «اتا» دومین آتش‌بس خود را طی 4 دهه مبارزه مسلحانه اعلام کرد. حزب محافظه‌کار مردمی با مشارکت کلیسای کاتولیک و انجمن بازماندگان قربانیان خشونت‌های «اتا» راهپیمایی‌های چند ده هزار نفره‌ای علیه سیاست‌های دولت زاپاته‌رو در مذاکره با «اتا» به راه انداختند.

زاپاته‌رو با وجود این اعتراضات سعی کرد مذاکره با «اتا» را از موضوعات محدودی مثل وضعیت زندانیان «اتا» آغاز کند تا از شکست مذاکرات جلوگیری شود. الگوی زاپاته‌رو در مذاکره با اتا مذاکرات بلر با شین‌فین ـ شاخه سیاسی ارتش جمهوریخواه ایرلند شمالی ـ بود. زاپاته‌رو می‌دانست که طرح مسئله خلع سلاح یعنی پیش شرطی که حزب محافظه‌کار برای مذاکره با «اتا» مطرح کرد تکرار راه‌های شکست خورده گذشته است. موضوع انتقال تمام زندانیان «اتا» به زندان‌های منطقه باسک به عنوان یکی از موضوعات اولیه در دستور مذاکرات با «اتا» قرار گرفت.

مذاکره با «اتا» موضوعی نیست که زاپاته‌رو بتواند به تنهایی آن را پیش ببرد. این مسئله در ارتباط مستقیم با حاکمیت و تمامیت ارضی اسپانیا است و به اجماع ملی نیاز دارد. مخالفت جناح راست، نخست‌وزیر اسپانیا را در گفت‌وگو با جدایی‌طلبان «اتا» در راهی ناهموار و پرسنگلاخ قرار داده است. زاپاته‌رو در دو عرصه داخلی و سطح اتحادیه اروپا نتوانسته است حمایت لازم را برای پیشبرد برنامه‌های خود به دست بیاورد. در پارلمان اروپا با اکثریت شکننده‌ای به طرح زاپاته‌رو برای مذاکره با «اتا» رأی مثبت داده شد اما در عرصه داخلی زاپاته‌رو از حمایت و اجماع لازم برای مذاکره با «اتا» برخوردار نشد. همین مسئله باعث شد دولت سوسیالیست اسپانیا رایزنی‌های مخفی و آشکار برای فراهم کردن زمینه مذاکرات مستقیم با نمایندگان «اتا» را با احتیاط بسیار پیش ببرد. رفتار محتاطانه دولت زاپاته‌رو خشم استقلال‌طلبان باسک را برانگیخت و آنها در بیانیه‌های متعددی تهدید به پایان آتش‌بس کردند. انفجار در فرودگاه بین‌المللی مادرید واکنش به رفتارهای محتاطانه و آرام دولت اسپانیا در مذاکرات با «اتا» بود. «اتا» با پذیرش مسئولیت این حادثه اعلام کرد که همچنان به آتش‌بس 22 مارس پایبند است. «اتا» با این حرکت به دنبال تحت فشار قرار دادن دولت اسپانیا در سرعت بخشیدن به آغاز مذاکرات بود. این در حالی است که زاپاته‌رو می‌کوشد با استقرار آتش‌بس طولانی، موضوع مذاکره با «اتا» برای حل بحران استقلال‌طلبی در باسک را به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر تبدیل کند. هر چه آتش‌بس طولانی‌تر باشد امکان ایجاد اجماع ملی در رویکرد مذاکره با «اتا» بیشتر خواهد بود؛ ضمن اینکه طولانی‌تر شدن آتش‌بس موجب تقویت جناح میانه‌رو «اتا» در برابر جناح تندرو خواهد شد. اما سیاست «بازی با زمان» زاپاته‌رو با انتظارات زمانی «اتا» همخوانی ندارد. بمب‌گذاری در فرودگاه مادرید نتیجه این ناهمخوانی است. اگرچه نخست‌وزیر سوسیالیست اسپانیا پس از این انفجارها مذاکرات را به حالت تعلیق درآورد اما این تعلیق به معنای تغییر رویکرد زاپاته‌رو در قبال بحران باسک نیست. چند روز پس از انفجار در فرودگاه مادرید به ابتکار سازمان‌های چپ‌گرا، راهپیمایی طرفداران صلح در مادرید و بیلبائو مرکز منطقه باسک برگزار شد. زاپاته‌رو برای جلب حمایت مردمی از برنامه‌هایش به همان شیوه‌هایی متوسل شد که آزنار متوسل می‌شد. جناح راستگرای اسپانیا نیز در پی هر ترور و بمب‌گذاری تظاهراتی علیه خشونت‌های «اتا» راه‌اندازی می‌کرد. نخست‌وزیر سوسیالیست اسپانیا راه برگشتی ندارد؛ اگر سیاست مصالحه‌جویانه‌اش در قبال «اتا» به شکست بینجامد، دیگر نمی‌تواند به وعده‌های خود در مهار گرایش‌های گریز از مرکز در دیگر مناطق این کشور عمل کند. انتخابات محلی 27 می در واقع همه‌پرسی در مورد سیاست زاپاته‌رو در مذاکره با «اتا» برای حل بحران جدایی‌طلبی طولانی باسک است.