دفتر تحکیم وحدت انفعال یا تغییر رویکرد؟

مهدی اسماعیلی

* پس از تشکیل شورای مرکزی جدید دفتر تحکیم وحدت (طیف علامه) و حضور چهره‌های جوان‌تر در این جمع، این امید در بین فعالان سیاسی و اجتماعی ایجاد شد که از این پس، اتحادیه‌ی انجمن‌های اسلامی دانشجویان یا همان دفتر تحکیم وحدت با تغییر رویه و اتخاذ رویکردی جدید و با بها دادن به خواست نسل جدید دانشجویان به کار خود ادامه دهد اما در طول این مدت هیچ نشانه‌ای مبنی بر تغییر رویکرد از طرف این مجموعه مشاهده نشده است. شما علت عدم تغییر رویه‌ی سابق را در چه می‌دانید؟

** اصلاحچی: ابتدا باید بررسی شود که این نشانه‌ها چیست. در جریان دانشجویی این نشانه‌ها دو قسمت عمده هستند: یکی اعلام مواضعی است که خود را در چارچوب مصاحبه‌ها و بیانیه‌های انجمن‌ها و اعضا، نشان می‌دهد و دیگری فعالیتی است که انجمن‌ها دارند. فکر می‌کنم این تغییر رویکرد در قطعنامه‌ای که پس از پایان نشست عمومی از سوی شورای عمومی صادر شد، خود را نشان داد. همین‌طور مصاحبه‌های آقای سعید حبیبی، در زمانی که دبیر تشکیلات بودند، نیز این تغییر رویکرد را کاملاً نشان داد. فکر می‌کنم قسمت اعظم این تغییر، بازگشت به فضای دانشگاه در اولویت قرار دادن مطالبات نسل جدید دانشجویان باشد. در بخش سیاسی نیز تحکیم وحدت اعلام کرد که صرفاً یک نقاد اجتماعی است و خود را به عنوان نیروی اپوزیسیون تعریف نمی‌کند. فکر می‌کنم تغییر رویکرد عمده‌ای که تحکیم نسبت به گذشته داشت، همین بود. چرا که در یک بازه‌ی زمانی دفتر تحکیم وحدت با پیوندی که با احزاب اصلاح‌طلب داشت، به نوعی نقش پوزیسیون حاکمیت را داشت و در طول چند سال گذشته با فعالیتی که اعضای شورای مرکزی سابق داشتند، به نوعی کارکرد اپوزیسیون را پیدا کرد. اما شورای مرکزی فعلی و بدنه‌ی دانشجویی اعلام کرده‌اند که ما صرفاً یک نقاد اجتماعی هستیم و نمی‌خواهیم کارکرد حزبی، نه در قامت پوزیسیون و نه در قامت اپوزیسیون داشته باشیم. اما علت این‌که گفتید این تغییر رویکرد خود را نشان نداده است، این است که متأسفانه انجمن‌های اسلامی در حال حاضر به قدری دچار مشکل هستند که به جای این‌که در راستای اهدافی که مدنظر آن‌هاست فعالیت کرده و مطالبات دانشجویان را مطرح کنند، بیش‌تر توان آن‌ها صرف حفظ خود در برابر فشارهای بیرونی می‌شود.

عابد توانچه: من این صحبت شما را که هیچ تغییری مشاهده نشده است، قبول ندارم. استراتژی جدید تحکیم بازگشت به اجتماع و فعالیت‌های اجتماعی بوده است. البته قبول دارم که دفتر تحکیم، منفعلانه برخورد می‌کند. به نظر من، یکی از دلایل انفعال تحکیم، دخالت‌های مکرر اعضای قدیمی مجموعه در کار شورای مرکزی جدید است. آن‌ها با این کار سیالیت را از جنبش دانشجویی همیشه گرفته‌اند. متأسفانه امروزه تفکر غالب در مجموعه و در ارتباط با حاکمیت، به بایدها و نبایدهای نانوشته‌ای رسیده و یک‌سری قوانین و روابطی بین آن‌ها به وجود آمده است، فرضاً مشخص است که اگر فلان روز، فلان برنامه از سوی تحکیم برگزار شود، چندین نفر مشخص بازداشت خواهند شد و طبیعی است که همان افراد موافق برگزاری برنامه نباشند.

خوش‌قلب: به‌نظر من در مجموعه، استراتژی تغییر رویکرد وجود ندارد. یعنی هنوز استراتژی مدون با برنامه‌ی مشخص و بیّنه‌ی علمی قوی اتخاذ نشده است و آن هم به خاطر ضعف تئوریک دفتر تحکیم است که سال‌هاست با آن دچار مشکل هستیم. از سوی دیگر تشتت و پراکندگی آرا در مجموعه آن‌قدر زیاد است که نمی‌توان روی یک قضیه به وحدت نظر رسید. دلیل این امر هم این است که ابزاری برای گردهمایی و تبادل آرا و افکار وجود ندارد تا بتواند به استراتژی واحدی برسد.

* شما فکر می‌کنید نسل جدید دانشجویان، امروز چه مطالباتی دارند که خواسته‌های نسل‌های پیشین نبوده است و فکر می‌کنید چه مقاومت‌هایی و از جانب چه کسانی در برابر این خواسته‌ها وجود دارد؟

** اصلاحچی: به نظر من اولویت دادن به مسایل شخصی و زندگی خصوصی، تفاوت اصلی نسل جدید با نسل‌های قدیمی است. من موافق این‌که نسل جدید آرمان‌گرا نیست، نیستم. آ‌ن‌ها نیز آرامان‌گرا هستند، اما نه در اولویتی که نسل قدیم نسبت به آرمان‌های جمعی خود قایل بود. این‌که چرا مطالبات کلان که همان حقوق بشر، دموکراسی، عدالت و... است، مثل سابق از سوی این نسل بیان نمی‌شود، شاید ناشی از ناکامی‌هایی باشد که نسل پیشین در این زمینه داشته است. نسل جدید این مطالبات را هم مدنظر دارد، اما با یک تغییر گفتمان؛ مثلاً وقتی این نسل آزادی را مطرح می‌کند، گونه‌ای انضمامی‌تر از آن‌چه 8 ـ 7 سال پیش‌، از آزادی مطرح می‌کرد را مدنظر دارد. اگر آن موقع آزادی محدود به آزادی سیاسی، آزادی مطبوعات و... بود، امروز زمانی که نسل جدید آزادی را مطرح می‌کند، علاوه بر مسایل فوق، به آزادی‌های اجتماعی نیز توجه دارد.

توانچه: اما من فکر می‌کنم برقراری قواعد حقوق بشر و دموکراسی چیزی است که کل جریان دانشجویی و فعالان سیاسی به دنبال آن هستند و تا زمانی که این‌ها محقق نشوند، نمی‌توان آن‌ها را کنار گذاشت. این‌ها حداقل‌های لازم برای هرگونه حرکت اجتماعی یا هر نوع فعالیت دیگری است، من یک چیز را از حرف‌های شما قبول می‌کنم و آن تغییر روش‌ها و رفتارهایی است که بروز داده شده است. به هر حال انتخاباتی را پشت‌سر گذاشته‌ایم که پس از شکست اصلاح‌طلبان خیلی از اعضا را سرخورده کرد؛ امروز همان مطالبات قبلی مطرح است، اما روش‌ها عوض شده و به هر حال شوکی که به بدنه‌ی اصلاح‌طلبان وارد آمد، باعث شد افکاری که روشن‌فکران و شبه‌روشن‌فکران به جنبش دانشجویی تزریق می‌کردند، عدم کارایی خود را اثبات کند و حالا جریان دانشجویی دنبال راه‌کار دیگری است.

خوش‌قلب: نمی‌توان تنها از یک منظر به مطالبات دانشجویان نگاه کرد. به نظر من در حوزه‌های مختلف، مطالبات عوض شده است. پیش از انقلاب استبداد‌ستیزی مطرح بود و بعد از انقلاب استعمارستیزی و پس از آن مطالبات عدالت‌خواهی مطرح شد و سپس آزادی‌خواهی و امروز مسأله‌ای که بیش از هر چیزی مورد توجه است، دموکراسی‌خواهی است. در حوزه‌ی دینی، بحث‌های عمیق فقهی که زمانی رواج داشت، کمرنگ شده و امروز بیش‌تر به دنبال مباحث روشن‌فکری دینی هستیم. گفتمانی که دین را لطیف‌تر عرضه کرده و چهره‌ی رحمانی دین را مطرح کند. در حوزه‌ی اجتماعی، نسل جدید بیش‌تر به دنبال آزادی‌های اجتماعی هستند و این‌که کسی در حوزه‌ی خصوصی آن‌ها دخالت نکند.

* اجازه بدهید من در بحث آزادی‌های اجتماعی چند مثال بزنم تا قضیه روشن‌تر شود؛ چند وقت پیش در فرانسه شاهد کشته شدن یک جوان به دست نیروهای پلیس بودیم. فعالان سیاسی و اجتماعی و دانشجویی در فرانسه به این قضیه واکنش نشان دادند و در حقیقت فرانسه با یک بحران روبه‌رو شد. چند وقت پیش ما دقیقاً عین همین مسأله را در کشورمان داشتیم؛ اگر خاطرتان باشد، یک جوان در متروی کرج به ضرب گلوله کشته شد اما هیچ عکس‌العملی را از جانب جنبش دانشجویی شاهد نبودیم یا موارد دیگری از این دست. در تمامی این موارد، جنبش دانشجویی و فعالان سیاسی سکوت کردند. شما علت این سکوت را چه می‌دانید؟ آیا این مسایل برای جریان دانشجویی فاقد اهمیت است؟

** اصلاحچی: مثال‌هایی که شما مطرح کردید، از لحاظ زمانی، مربوط به شورای مرکزی قبلی بود. اساساً بحث آزادی‌های اجتماعی، نه فقط از جانب دفتر تحکیم وحدت بلکه از جانب کل جریانات سیاسی کشور تقبیح می‌شد و آن‌ها خود را از وارد شدن به این مسایل برحذر می‌داشتند. در حالی که واقعیت اجتماعی بسیار درگیر این مسایل بود. اما در زمان شورای مرکزی فعلی، زمانی که بحث سندیکای کارگری پیش آمد، اولین مجموعه‌ای که در قبال این مسأله موضع‌گیری کردند دفتر تحکیم وحدت و انجمن‌های اسلامی بودند. چنین مسأله‌ای در طول سال‌های گذشته از سوی فعالان دانشجویی سابقه نداشته یا مسأله‌ای که در دانشگاه تربیت معلم اتفاق افتاد که در سطح دانشگاه دوربین نصب کرده بودند، انجمن اسلامی بیانیه صادر کرد و موضع‌گیری‌های مختلفی انجام داد یا هنگامی که می‌خواستند روابط دختر و پسر را محدود کنند، انجمن اسلامی دانشگاه علامه، جلوی این قضیه را گرفت یا زمانی که در جلسه‌ی شورای فرهنگی تصمیم گرفتند که به خاطر نوع پوشش دانشجویان کمیته‌های انضباطی را فعال کنند، با فشاری که انجمن اسلامی آورد و تهدید کرد که با استفاده از فشار بدنه‌ی دانشجویی با این مسأله مقابله می‌کنیم، این قضیه منتفی شد. من فکر می‌کنم که از این پس، این جریانات بیش‌تر پیگیری شود.

توانچه: من هم فکر می‌کنم این نقد فعلاً به شورای مرکزی جدید وارد نیست و یکی از نقدهایی که ما در دوران جدید به ساختار دفتر تحکیم وحدت داریم، همین مسأله است. شعاری که آن‌ها تحت عنوان دیده‌بانی جامعه‌ی مدنی مطرح کردند، پیگیری همین مباحثی است که شما مطرح کردید. ما مسایل خیلی بزرگ‌تری هم داشته‌ایم؛ مثلاً مسأله‌ی کردستان، که هیچ حرکتی را از طرف جنبش دانشجویی، حتی در حد اطلاع‌رسانی ندیدیم؛ یا فرضاً مسأله فقر در همین تهران، حالا از شهرستان‌ها بگذریم. تا به حال ندیده‌ایم که تحکیم از تشکیل تشکل‌های غیردینی حمایت کند. تا به حال کسی از حقوق زنان دفاع نکرده اما امروز نشانه‌های مثبتی دیده می‌شود. اگر به این مسایل پرداخته نشود، باز هم تاوان آن را در پیچ‌های تندی که بر سر راه جامعه است، خواهیم داد.

خوش‌قلب: همان‌طور که دوستان اشاره کردند، متأسفانه کارکرد دفتر تحکیم در سال‌های گذشته، صرفاً سیاسی بود. ببینید! در مسایل اجتماعی که در کشور اتفاق افتاد، جنبش دانشجویی واکنش نشان نداد. مثلاً در زلزله‌ی بم تحکیم کجا بود؟ در بحث خزر تحکیم چه کاری انجام داد؟ در کشورهای دیگر اگر یک نهنگ بمیرد، یک حرکت اجتماعی ایجاد می‌شود. اما در این جا در قبال بزرگ‌ترین فجایع، هیچ‌کس عکس‌العملی نشان داده نمی‌شد.

* آقای توانچه! همان‌طور که در خلال صحبت‌ها مطرح شد، بحث وابستگی مالی انجمن‌های اسلامی و دفتر تحکیم وحدت، یکی از بزرگ‌ترین موانع حضور مؤثر دانشجویان در عرصه‌ی دانشگاه و جامعه است. آیا تا به حال طرحی در دفتر تحکیم وحدت به منظور استقلال مالی اتحادیه وجود داشته است و اگر بوده، چه مشکلاتی باعث شده است که تا به حال این طرح عملی نشده است؟

** توانچه: خیلی خوشحالم که بالاخره این سؤال مطرح شد. سؤال بسیار خوبی است. در دوران قبلی، شورای مرکزی دفتر تحکیم وحدت اعلام کرد که به دنبال استقلال مالی است. به نظر من این یک فرار به جلو بود، چون واقعیت این بود که به دفتر تحکیم حتی اجازه‌ی برگزاری نشست درون دانشگاه‌ها داده نمی‌شود چه برسد به این که بخواهند بودجه‌شان را تأمین کنند. اما در انجمن‌ها این قضیه متفاوت است و آن‌ها هنوز بودجه‌ی خود را از دانشگاه تأمین می‌کنند. به هر حال این پارادوکس جالبی است که باید حل بشود. وقتی شما از حاکمیت بودجه می‌گیرید، باید با استانداردهای حاکمیت کار کنید اما اگر استانداردهای حکومت را قبول ندارید، مجبورید یا محل فعالیت خود را عوض کنید یا منابع ملی خود را از جای دیگری تأمین کنید . سندیکا می‌تواند اولین گام در این زمینه باشد و مثلاً می‌توان سندیکاهای دانشجویی را تشکیل داد، کنفدراسیون هم تجربه‌ی بسیار خوبی است که باید بیش‌تر مورد بررسی قرار گیرد.

اصلاحچی: یک نکته را نیز نباید فراموش کرد و آن این که کنفدراسیون خارج از ایران فعالیت می‌کرد، لذا محدودیت‌های فعالیت درون کشور برای آن وجود نداشت و برنامه‌های معدودی بود که به خشونت کشیده می‌شد. در مورد برنامه‌های درآمدزا هم فکر می‌کنم با نگاهی که حاکمیت به انجمن‌های اسلامی دارد، طبیعی است که از برگزاری این برنامه‌ها جلوگیری شود. با توجه به شرایط فعلی و واقعیاتی که در حال حاضر بر کشور حاکم است، تنها می‌توان روی بحث حق عضویت کار کرد البته بخش دیگری که جای کار دارد، نشریات دانشجویی است.

توانچه: من فکر می‌کنم این امر کاملاً ممکن است. مسأله این است که حاکمیت استقلال مالی یک تشکل را قبول نمی‌کند. اگر قبول می‌کرد، با سندیکاها برخورد نمی‌کرد. شاکله‌ی سندیکا هم همین است و دیدیم که با چه خشونتی با سندیکا برخورد کردند. به نظر من حتی اگر این طرح مطرح شود، از جانب حاکمیت با برخورد شدید مواجه خواهد شد.

* آقای توانچه در بحث خود حمایت از تشکل نهادهای غیردینی را مطرح کردند. شما فکر می‌کنید انجمن‌های اسلامی که به هر حال به خاطر پسوند اسلامی، شاید محدودیت‌های زیادی را برای دانشجویان غیرمذهبی و اقلیت‌های مذهبی ایجاد کرده است، چه راه‌کارهایی را برای حمایت از تشکل‌های غیردینی یا ورود این افراد به انجمن‌های اسلامی دارد؟

** خوش‌قلب: چیزی که من به آن معتقدم این است که هر نهادی، با هر تفکری‌، بتواند انجمن داشته باشد ولی چون به هر حال در کشور ما اجازه‌ی فعالیت به انجمن‌های غیردینی داده نشده است، دلیل نمی‌شود که هر دانشجویی برای این که جای دیگری نمی‌تواند فعالیت کند، وارد انجمن اسلامی بشود. وقتی کسی وارد انجمن اسلامی می‌شود، باید به اساسنامه و مرامنامه‌ی آن پایبند باشد و باید دیدگاه‌ اسلامی داشته باشد. از طرفی از این که نهادهای غیردینی، هم داخل دانشگاه و هم در سطح جامعه شکل بگیرد، حمایت می‌کنیم.

اصلاحچی: این که شما فرمودید که انجمن‌های اسلامی به خاطر پسوند اسلامی، محدودیتی برای دانشجویان غیردینی و اقلیت‌های مذهبی ایجاد کرده‌اند، در مورد اقلیت‌های مذهبی صادق است اما در مورد اول این‌گونه نیست. در حال حاضر دانشجویان با گرایشات فکری مختلف در انجمن‌های اسلامی مشغول فعالیت هستند. امّا این که برای شکل‌گیری انجمن‌های غیردینی چه تلاشی می‌کنیم، به هر حال چه بخواهیم و چه نخواهیم، اجازه‌ی شکل‌گیری رسمی این تشکل‌ها درون دانشگاه‌ها داده نمی‌شود. کمکی که انجمن‌های اسلامی می‌توانند در این زمینه بکنند این است که اجازه بدهند دانشجویان با تفکرات مختلف وارد انجمن بشوند و بتوانند از انجمن به عنوان یک تریبون برای بیان عقاید خودشان استفاده کنند. از طرف دیگر بسیاری از گرایشات فکری هستند که این خلاء را با چاپ نشریات پر می‌کنند.

توانچه: ببینید! کلمه‌ی اسلام در "انجمن اسلامی" به هیچ عنوان صفت تلقی نمی‌شود، ما اعتقاد داریم که انجمن اسلامی یک پلاک است برای کار کردن، به عقیده‌ی ما درِ انجمن‌های اسلامی باز است و هیچ عقیده و فکری در انجمن‌های اسلامی سانسور نمی‌شود و معیار فضیلت و مشروعیت رأی دانشجو است. هر کسی که وارد این آزمون شد و رأی دانشجو را جلب کرد، می‌تواند وارد شود. از نظر من ما نباید هیچ هویت میزبان و میهمانی برای این قضیه قایل شویم. بعضی‌ها اعتقاد دارند که ما میزبان هستیم و تا موقعی که تشکل غیردینی نمی‌تواند تشکیل شود، این‌ها میهمان هستند؛ ولی به عقیده‌ی من اصلاًً چنین چیزی نیست و همه اجازه‌ی فعالیت دارند.

* به هر حال مجوز فعالیت تنها به انجمن‌های اسلامی داده می‌شود، این انجمن‌ها چه کاری برای اقلیت‌های دینی و اقلیت‌های قومی انجام داده‌اند؛ آیا تا به حال دیداری با نمایندگان اقلیت‌های قومی و مذهبی کشور برای شنیدن مشکلات آن‌ها داشته‌اند و در غیر این صورت علت آن چه بوده است؟

** اصلاحچی: من از دوره‌ی سابق خبر ندارم اما در دوره‌ی جدید این مسأله مطرح نبوده است. در حال حاضر مجموعه هر مشکلی را که در کشور وجود دارد، بازتاب می‌دهد. به نظر من تا زمانی که کسانی اجازه‌ی سخن گفتن ندارند، وظیفه داریم به مسایل آن‌ها پوشش دهیم. تا زمانی که احزاب نتوانند آزادانه به مسایل سیاسی بپردازند، انجمن اسلامی و دفتر تحکیم وحدت باید به این مسایل بپردازد. تا وقتی نهادهای مدنی شکل نگرفته‌اند، انجمن‌های اسلامی باید نقش نهاد اجتماعی را هم ایفا کنند. تا زمانی که سندیکاها شکل نگرفته‌اند، این وظیفه‌ی ماست که به این مقولات بپردازیم.

توانچه: ما هم متأسف و هم شرمنده هستیم که تا به حال در این زمینه کاری صورت نگرفته است؛ ولی خودمان را مسؤول و متعهد می‌دانیم که به هر ندای تظلم‌خواهی از این عزیزان پاسخ دهیم و باید روی این مسأله به جدیت فکر شود. ما در این زمینه با موارد صریح منشور جهانی حقوق بشر موافقیم که عقیده، فکر، مذهب، دین و قومیت هیچ‌گونه حقی را برای کسی ایجاد نمی‌کند و حقی را هم از کسی سلب نمی‌کند و همه با هم مساوی هستند.

از حضور شما در این میزگرد تشکر می‌کنیم.