بانک مرکزی در روزهای انقلاب

* آقای دکتر رشیدی، در سال 57 که اعتصابات مختلف در بانک‌ها و شرکت‌های دولتی به تدریج بیش‌تر می‌شد در بانک مرکزی و بانک‌های کشور چه تحولاتی دنبال می‌شد و مدیریت بانک‌ها چگونه به دست انقلابیون افتاد؟

** در دی و بهمن 1357 هیجان و تحولات انقلابی در بانک مرکزی به اوج خود رسیده بود و آقای خوش کیش که رییس بانک مرکزی بود به خاطر اعتصابات و مسایل انقلاب دیگر به بانک مرکزی نیامد و رفت.

دولت، آقای خردجو که معاون وزیر صنایع و رییس بانک توسعه صنعتی بود را به عنوان رییس بانک مرکزی معرفی کرد اما کارکنان از ورود او به بانک مرکزی جلوگیری کردند و کارکنان انقلابی مدیریت و قدرت را در دست گرفتند.

* پس خط مشی‌ها و امور بانکی و مبادلات را چگونه انجام می‌دادند؟

** یک شورای 36 نفره از کارکنان مختلف ادارات بانک مرکزی و بانک‌های کشور تشکیل شده بود که تقریبا از شهریور 57 کارها را به دست گرفته بود و 26 نفر از کارکنان بانک مرکزی و 10 نفر از سایر بانک‌ها در آن عضویت داشتند.

* چه مکانیزمی باعث می‌شد که این شورا کار خود را درست انجام دهد؟

** کسانی که به شعارهای انقلاب مانند آزادی، رفاه مردم، کمک به مردم و... معتقد بودند سعی می کردند در هر جا که هستند کار خود را درست انجام دهند. به عبارت دیگر شورای انقلابی قوانین و سازوکار خود را دارد و هر انقلابی سعی می‌کند که درست رفتار کند و تا جایی که ممکن است با جلب اعتماد دیگران کارها را به پیش ببرد.

* وقتی رییس بانک مرکزی انتصابی دولت رفته است و رییس وجود ندارد چه کسانی مدیریت اصلی را به عهده داشتند و حرف آخر را می‌زدند یا دستور اجرای کاری را می‌دادند. آیا سرپرست موقت برای بانک مرکزی تعیین شده بود؟

** از این شورای 36 نفره که کار هماهنگی امور بانک مرکزی و بانک‌های کشور را انجام می‌داد و از افراد متخصص تشکیل شده بود یک هیات هفت نفره انتخاب شد و من، هوشنگ آذرمهر، حشمت‌الله عزیزیان، اله‌وردی رجایی سلماسی، آقای تویسرکانی و دو نفر دیگر که نامشان را فراموش کردم عضو آن بودند و برخی نامه‌ها با امضای من و از طرف این هیات به بانک‌های خارجی و داخلی و مراکز دیگر ارسال می‌شد.

* شما چطور به این هیات دعوت شدید؟

** براساس گزارش ساواک به ازهاری و گفت‌وگوی ازهاری با وزیر صنایع، حکومت شاه فکر می‌کرد که علی رشیدی در شرکت صنایع مس در حال توطئه علیه شاه است و انتقال او از بانک مرکزی به مدت سه سال به بانک رفاه کارگران و موسسه علوم بانکی و بعد از آن معرفی به شرکت صنایع مس به عنوان قائم مقام، کار اشتباهی بوده و بهتر است که به بانک مرکزی فرستاده شود.

بنابراین در آذر 57 به بانک مرکزی برگشت داده شدم و پس از آن شورای کارکنان بانک با 36 نفر شکل گرفت و پس از آن در زمانی که بانک مرکزی رییس نداشت و اعتصابات انقلاب بالا گرفته بود، هیات نظارت هفت نفره شکل گرفت و من هم عضو آن بودم.

* مهم‌ترین اقدامات این هیات هفت نفره در شرایطی که مقامات بانک مرکزی و مسئولان اقتصادی رژیم شاه از کشور خارج می‌شدند و یا به سرکار خود نمی‌آمدند چه بود؟

** تمام امور مربوط به بانک مرکزی توسط قسمت‌ها و ادارات مختلف، به شورای هفت نفره می‌آمد و تصویب و اجرا می‌شد.

یکی از این کارها، کنترل خرید و فروش ارز بود و من عضو کمیسیون ارز بانک مرکزی بودم و هر نوع خرید و فروش عمده را کنترل می‌کردیم تا ذخایر ارز کشور حفظ شود.

* قیمت دلار در آن زمان تا چه حد نوسان می‌کرد؟

** قیمت دلار از سه ماه قبل از پیروزی انقلاب تا یک سال بعد از پیروزی انقلاب بین هفت تومان تا 9 تومان بود و تغییرات زیادی نداشت.

* برای جلوگیری از برداشت از حساب‌های ایران و حفظ منابع بانک‌ها چه اقدامی انجام دادید؟

** چون خطر برداشت از حساب‌های ارزی ایران توسط برخی مقامات رژیم مثل شاه، فرح و برخی روسا و وزرا و مسئولان شرکت نفت وجود داشت، براساس تصمیم هیات نظارت هفت نفره، به تمام بانک‌های مهم آمریکا و کشورهایی که در آن‌ها حساب داشتیم، نامه‌ای با امضای بنده نوشته و با تلکس به آن‌ها ارسال کردیم و گفتیم که ایران در حال انقلاب است و اگر به حفظ رابطه خود با ایران علاقه‌مند هستید از پرداخت پول به افراد، بدون تایید بانک مرکزی ایران، خودداری کنید.

مسدود کردن تمام حساب‌های ساواک نیز اقدام دیگری بود که در تمام حساب‌ها در بانک مرکزی و بانک‌های داخلی اعمال کردیم و پرداخت بیش از پنج هزار تومان باید برسی می‌شد که بابت چه کاری بوده و چه کسی آن را برداشت می‌کند.

این کار، پرخطر بود و در شرایطی اجرا می‌شد که ساواکی‌ها در بانک مرکزی و خیابان فردوسی با اسلحه حضور داشتند اما ضرورت دفاع از منافع ملی باعث شده بود که هیات هفت نفره و کارکنان بانک‌ها اقدام به مسدودکردن حساب‌های ساواک کنند و خطر آن را نیز پذیرا باشند.

* در ارتباط با اعتصابات بانک‌ها و نقل و انتقال پول چگونه عمل می‌کردید؟

** شش ماه قبل از انقلاب، عده ای از افراد انقلابی و برخی افراد وابسته به جبهه‌ملی در آمریکا در زمانی که دانشجو بودند فعالیت‌هایی داشتند و به خط مشی‌های اعتصابات و بعد از پیروزی انقلاب فکر می‌کردند و برنامه‌ریزی داشتند.

همچنین در جلساتی که با حضور مرحوم بازرگان و مهندس سحابی تشکیل می‌شد، کمیته اعتصابات برنامه اعتصاب روزانه و تعداد ساعت اعتصاب را پیگیری و اجرا می‌کرد.

* در روزهای آخر حکومت شاه که به بانک‌ها حمله می‌کردند چه اقداماتی در حفاظت از بانک مرکزی انجام دادید؟

** هفته آخر حکومت شاه خیلی مهم بود زیرا عده‌ای مسلح به بانک‌ها حمله می‌کردند و خطر حمله به بانک مرکزی زیاد بود. در 21 بهمن به وزارت دارایی حمله کردند و ما برای جلوگیری از این اتفاق با پسر دکتر سحابی در مدرسه علوی تماس گرفتیم و با دو نفر از نگهبانان بانک مرکزی تعداد 21 قبضه ژسه از مدرسه علوی تحویل گرفتیم تا حفاظت از بانک مرکزی را انجام دهیم. امتیازات زیادی به نگهبانان دادیم تا 24 ساعته از بانک مرکزی حفاظت کنند.

هر کسی سعی می‌کرد در شرایط انقلاب، آن طور که شایسته است کار خود را انجام دهد و خوشبختانه حمله‌ای به بانک مرکزی و موزه جواهرات و ذخایر ارزی صورت نگرفت.

* چگونه برای بانک مرکزی رییس انتخاب کردید؟

** با پیروزی انقلاب به کار خود ادامه دادیم و مرحوم علی اردلان وزیر دارایی دولت بازرگان شد و از من خواست تا دکتر مولوی را تشویق کنیم به بانک مرکزی بیاید.

در خیابان سهروردی با دکتر مولوی صحبت کردیم و ایشان پذیرفت تا رییس شود و بنده معاون اقتصادی بانک مرکزی شدم و تعدادی از بهترین‌ها و متخصص‌ترین‌ها را انتخاب کردیم تا کارهای مختلف را پیگیری کنیم. دکتر مجرد را آن زمان به عنوان رییس اداره آمار انتخاب کردم، آقای قسیمی رییس بررسی‌ها و سپس نماینده ایران در صندوق بین‌المللی پول شد.

خانم مقدوری رییس اداره حساب‌های ملی شد و خلاصه آن که سعی کردیم بهترین‌ها را سرپست‌ها بگذاریم و افراد شایسته‌ای را انتخاب کردیم.

* در شرایطی که عده‌ای از بازرگانان برای خروج از کشور و معاملات خود مشکل داشتند چه کردید تا شرایط عادی شود؟

** حزب توده در اوایل سال 57 فهرستی جعلی تهیه کرده و اعلام کرده بود که این افراد ارز زیادی از کشور خارج کرده‌اند و همین مشکل باعث شد که عده‌ای ممنوع‌المعامله و ممنوع‌الخروج شوند. مراجعه آن‌ها به بانک مرکزی زیاد شد تا تعیین تکلیف شوند و مشکل آن‌ها حل شود.

این کار حزب توده در افزایش تب انقلاب موثر بود، اما عده زیادی ممنوع‌المعامله و ممنوع‌الخروج شدند.

دکتر مولوی رییس بانک مرکزی در ماه‌های بعد از انقلاب، دستور داده مشکل مردم حل شود. من یک تیم 30 نفره با عضویت 20 نفر از اداره بررسی‌های بانک مرکزی و 10 نفر از بانک‌های مختلف تشکیل دادم تا سندرسی کنند تا ببینند چه کسانی و چه مقدار پول خارج کرده‌اند.

آن زمان خروج ارز از مملکت قانونی بود و اشکالی نداشت. به تدریج چند کتاب تهیه کردیم تا میزان واقعی خروج ارز از مملکت را به اطلاع دادستانی تهران آقای شریفی اقدس برسانیم تا مشکل مردم در خروج از مملکت حل شود.

* بعد از به نتیجه رسیدن اعتصاب‌ها برای ساماندهی امور چه کردید؟

** موضوع تولید نفت و پالایشگاه‌ها بعد از به نتیجه رسیدن اعتصابات پیگیری می‌شد تا نیاز مردم به سوخت، بنزین و... تامین شود.

در شرایطی که رفتن شاه و سقوط حکومت شاه حتمی شده بود، کار بازسازی و افزایش تولید و ارایه خدمات در دستور کار جلسات و کمیته‌های مختلف بود و در جلسات مختلف، برنامه افزایش تولید نفت و پالایشگاه‌ها، افزایش ساعت کار بانک‌ها و ساماندهی امور در دستور کار قرار گرفت.

در کمیته 17 نفره برای تنظیم قانون اساسی که آقایان مرحوم بهشتی، سنجابی، بازرگان، حسن نزیه و... عضویت داشتند افراد مختلف به موضوعات کشور رسیدگی می‌کردند و بنده و تعدادی دیگر در مورد مسایل پولی و بانکی و این که اقتصاد اسلامی چیست جلساتی در منزل شهید بهشتی داشتیم.

به خاطر فعالیت‌هایی که در آمریکا و در ارتباط با مرحوم محمد نخشب، دکتر چمران، دکتر یزدی، و پسر آیت‌الله زنجانی و... تحت نام جبهه ملی داشتم، شش ماه قبل از انقلاب، برای تعیین خط مشی بعد از انقلاب، جلساتی داشتیم و طبق اطلاع از یک طرف اعتصاباتی که در بانک‌ها شده بود را از بانک مرکزی هدایت می‌کردیم، این اعتصابات را و این که پول بدهند یا ندهند و چه اقداماتی در بانک‌ها و ساعت کار بانک‌ها انجام شود، را پیگیری می‌کردیم.

با آشنایی که با مهندس بازرگان و دکتر یزدی داشتم در جلساتی با مرحوم بازرگان و سحابی در کمیته اعتصابات در طول روز این اعتصاب‌ها را اجرا می‌کردیم.

موضوع تولید نفت و پالایشگاه‌ها را نیز در کمیته خاصی و در جلساتی در منزل آیت‌الله طالقانی برای راه‌اندازی مجدد پالایشگاه‌ها و تامین نیاز مردم داشتیم تا پس از به نتیجه رسیدن اعتصابات و رفتنی شدن رژیم این کارها را می‌کردیم.

در کمیته 17 نفره برای تنظیم قانون اساسی که با حضور مرحوم بهشتی، سنجابی، بازرگان، حسن نزیه و... شکل گرفت، در مورد مسایل نفت و اقتصاد کار می‌کردم.

در مورد مسایل پولی و بانکی، اقتصاد اسلامی، بانکداری اسلامی و... در منزل بهشتی جلساتی داشتیم.

* از ملی شدن بانک‌ها چه خاطره‌ای دارید؟

** در شرایطی که عده‌ای از بازاریان به دنبال ایجاد بانک اقتصاد اسلامی بودند، من به عنوان معاون اقتصادی بانک مرکزی گفتم؛ طبق قانون پولی و بانکی سال 51 باید اساسنامه بدهند و آن‌ها اعتراض داشتند که شما طاغوتی هستید و به قانون سال 51 تکیه می‌کنید.

در 17 خرداد 1358 در جلسه‌ای با حضور اعضای شورای انقلاب تصمیم گرفته شد که بانک‌ها ملی شود و همین ملی کردن بانک‌ها، با مخالفت‌هایی از سوی برخی کارشناسان اقتصادی و حتی برخی بازاریان مواجه شد.