انتخابات در کشور بزرگ و آزاد هند، از وسیع ترین عملیات انتخاباتى در جهان بشمار مى رود که از زمان استقلال این کشور از انگلیس در سال ۱۹۴۷تاکنون به طور مرتب در فواصل معین برگزار گردیده است. بر اساس قانون اساسى هند، یک نهاد غیرسیاسى کاملا مستقل به نام «کمیسیون انتخابات هند» بر کل روند انتخابات مجلس مرکزى (پارلمان)، مجلس هاى ایالتى ریاست جمهورى و معاونت ریاست جمهورى، نظارت مى کند. پارلمان هند داراى دو مجلس جداگانه به نام هاى مجلس نمایندگان یا عوام (لوک سبها) و مجلس ایالتها یا علیا (راجیا سبها) است.
به گزارش ایرنا اعضاى مجلس لوک سبها با آراى مستقیم مردم و اعضاى مجلس راجیا سبها با آراى اعضاى مجالس ایالتى انتخاب مى شوند و اعضاى مجالس مرکزى و ایالتى، رئیسجمهورى و معاون رئیسجمهورى هند را انتخاب مى کنند. انتخابات براى لوک سبها بزرگترین عملیات انتخاباتى در جهان است که در آن حدود ۶۷۰ میلیون نفر آراى خود را در ۸۰۰هزار صندوق مستقر در مناطق جغرافیایى کاملا متفاوت در سراسر هند از کوه هاى برف گیر رشته کوه هاى هیمالیا گرفته تا بیابان هاى راجستان و جزایر کم جمعیت در اقیانوس هند مى اندازند. کمیسیون انتخابات هند یک نهاد قانونى دایمى این کشور است که در ۲۵ ژانویه ۱۹۵۰ تشکیل شد. کمیسیون انتخابات هند تا انتخابات سال ۱۹۸۹ داراى تنها یک رئیس بود اما از انتخابات سال ۱۹۹۳ تاکنون دارى یک رئیس و دو معاون است و تصمیم ها در این نهاد با اکثریت آرا اتخاذ مى شود. انتخابات در هند بر اساس مقررات قانون اساسى و قوانین مصوبه در پارلمان این کشور برگزار مى گردد. «قانون نمایندگى مردم» مصوبه سال ۱۹۵۰ از جمله قوانین عمده اى است که بر نحوه برگزارى انتخابات و مناقشات بعد از آن، نظارت مى کند. با اینحال، دیوان عالى هند تصریح کرده که اگر قوانین انتخاباتى در مورد خاصى مبهم باشند رئیس کمیسیون انتخابات هند از اختیارات تام براى اتخاذ تصمیمات مناسب برخوردار است. رئیسجمهورى هند، رئیس کمیسیون انتخابات و معاونان وى را منصوب مى کند و آنان در این سمت براى مدت ۶سال یا تا سن ۶۵ سالگى، (هر کدام که زودتر فرا برسد)، باقى مى مانند. رئیس کمیسیون انتخابات هند و دو معاون وى از موقعیت قضات دیوان عالى هند برخوردار هستند و حقوق و مزایایى برابر با آنان دریافت مى کنند. رئیس کمیسیون انتخابات هند را تنها مى توان از طریق استیضاح وى توسط پارلمان این کشور از کار بر کنار کرد. کمیسیون انتخابات هند داراى دبیرخانه جداگانه اى در دهلى نو با حدود ۳۰۰ مقام رسمى در یک نظام سلسله مراتبى است. انتخابات در سطح ایالتى توسط رئیس کمیسیون انتخابات ایالتى و تحت نظارت و کنترل کامل کمیسیون انتخابات هند صورت مى گیرد. رئیس کمیسیون انتخابات ایالتى توسط کمیسیون انتخابات هند از میان ارشدترین مقام هاى مورد پیشنهاد دولت یک ایالت خاص برگزیده مى شود و وى در خیلى از ایالتها یک مقام تمام وقت با یک گروه پشتیبانى کامل است.
برگزارى انتخابات عمومى در هند کار بسیار بزرگى است بطوریکه حدود ۵ میلیون نفر مأمور انتخاباتى و نیروى انتظامى براى تحقق آن کار مى کنند و همه این نیروها در طول برگزارى این انتخابات که مى تواند از یک و نیم ماه الى دو ماه طول بکشد تحت ریاست و نظارت کامل کمیسیون انتخابات قرار دارند. دبیرخانه کمیسیون انتخابات هند داراى یک بودجه مستقل است که مستقیما از طریق تبادل نظر بین این نهاد و وزارت دارایى هند نهایى مى شود اما وزارت دارایى بطور کلى توصیه هاى کمیسیون انتخابات را در رابطه با میزان بودجه آن مى پذیرد. با اینحال، هزینه هاى عمده کمیسیون انتخابات هند براى برگزارى انتخابات در بودجه هاى مورد نظر دولت مرکزى، ایالت ها و فرماندارى ها، منعکس مى گردد. دولت مرکزى هند هزینه برگزارى انتخابات پارلمان این کشور را متحمل مى شود و حال آنکه دولت هاى ایالتى هزینه برگزارى انتخابات مجلس مربوطه را مى پردازند و اگر انتخابات پارلمان و مجلس ایالتى بطور همزمان برگزار شوند هزینه آن بین دولت هاى مرکزى و ایالتى بطور مساوى تقسیم مى شود. قوه مجریه به هیچوجه حق دخالت در امور انتخابات و عملکرد کمیسیون انتخابات ندارد و این کمیسیون همه برنامه هاى انتخاباتى چه عمومى و چه میان دوره اى را تعیین مى کند. کمیسیون انتخابات همچنین همه تصمیمات مربوط به محل صندوقهاى راى، هدایت راى دهندگان به محل اخذ راى، محل شمارش آرا، ترتیب امنیتى اطراف مراکز راى گیرى و شمارش آرا و غیره را اتخاذ مى کند. کمیسیون انتخابات برنامه برگزارى انتخابات را بطور عادى چند هفته قبل از آغاز روند رسمى آن طى یک کنفرانس مطبوعاتى عمده اعلان مى نماید. مقررات لازم براى رفتار نامزدها و احزاب سیاسى عمده بلافاصله بعد از این اعلان به مورد اجرا گذاشته مى شود. روند رسمى برگزارى انتخابات با انتشار یک یا چندین آگهى مبنى بر دعوت از مردم براى گزینش اعضاى یک مجلس آغاز مى شود. نامزدها مى توانند فرم هاى نامزدى خود را در حوزه هاى انتخاباتى مورد نظر بلافاصله بعد از صدور این آگهى ها پر کنند. نماینده کمیسیون انتخابات در هر یک از حوزه ها این فرم ها را بعد از خاتمه مهلت ثبت نام بررسى مى کند. نامزدهایى که فرم هاى آنان پذیرفته شده باشد مى توانند نامزدى خود را دو روز بعد از بررسى آنها پس بگیرند. به نامزدها حداقل دو هفته قبل از تاریخ برگزارى انتخابات فرصت داده مى شود که تبلیغ کنند. انتخابات مجلس مرکزى با توجه به وسعت آن در حداقل سه روز برگزار و تاریخ جداگانه اى براى شمارش آرا و اعلان نتیجه هر یک از حوزه ها تعیین مى گردد. کمیسیون انتخابات در پایان شمارش آرا فهرستى را از افراد منتخب تهیه و اطلاعیه اى را براى تشکیل مجلس صادر مى کند. روند انتخابات با صدور این اطلاعیه به پایان مى رسد و رئیسجمهورى، در مجلس نمایندگان و فرماندار، در مجلس ایالتى، مى توانند مجلس مربوطه خود را تشکیل دهند. کل برگزارى انتخابات مجلس نمایندگان ۵ الى ۸ هفته و انتخابات مجلس ایالتى ۴ الى ۵ هفته طول مى کشد. براساس قوانین هند، احزاب سیاسى نام و نشان خود را در دفتر کمیسیون انتخابات به ثبت مى رسانند و این کمیسیون برقرارى آزادى را در داخل احزاب سیاسى از طریق وادارى آنها به برگزارى انتخابات تشکیلاتى خود در مقاطع مشخص تضمین مى کند. کمیسیون انتخابات به احزاب سیاسى مندرج در دفتر این کمیسیون براساس عملکرد آنها در انتخابات عمومى رتبه ملى یا ایالتى مى دهد.
کمیسیون انتخابات، همچنین براساس قدرت قضایى غیررسمى خود، مناقشات بین گروههاى انشعابى احزاب سیاسى را حل و فصل مى کند. کمیسیون انتخابات وجود شرایط یکسان را براى همه احزاب سیاسى در انتخابات از طریق نظارت دقیق بر رفتار و اعمال آنها در طول انتخابات تضمین مى کند و تبادل نظرهایى را با آنها در مورد مسایل مربوط به انتخابات، مقررات انتخاباتى و تدابیر پیشنهادى جدید انجام مى دهد. کمیسیون انتخابات، براساس قانون اساسى هند، همچنین در مورد مسایل مربوط به رد صلاحیت اعضاى مجالس مرکزى و ایالتى بعد از گزینش آنان نظر مى دهد. علاوه براین، شکایات مندرج در دیوان عالى و دادگاههاى عالى در رابطه با عملکرد غیرقانونى نامزدها در جریان انتخابات نیز به کمیسیون انتخابات به منظور اعلام نظر در مورد ضرورت رد صلاحیت اینگونه افراد ارجاع مى شود. اجراى نظریه کمیسیون انتخابات در اینگونه موارد براى رئیسجمهورى یا فرماندارى که خواستار آن شده الزامى است. کمیسیون انتخابات اختیار دارد که صلاحیت نامزدى را که هزینه انتخاباتى خود را در یک مدت زمان و روش مشخص اعلام نکرده رد کند. با تصمیمات کمیسیون انتخابات تنها مى توان از طریق ثبت شکایت هاى مناسب در دادگاه هاى عالى و دیوان عالى مخالفت کرد. با اینحال، قوه قضاییه از مداخله در روند واقعى انتخابات بعد از آغاز آن خوددارى مى کند و کمیسیون انتخابات به خودى خود نمى تواند در نتیجه انتخابات بعد از پایان آن تجدید نظر کند. تجدید نظر در نتیجه انتخابات تنها از طریق درج یک شکایت انتخاباتى در دادگاه عالى (در مورد انتخابات مجلس مرکزى و ایالتى) و در دیوان عالى (در مورد انتخابات ریاست جمهورى و معاون رئیسجمهورى) میسر است. کمیسیون انتخابات داراى یک برنامه جامع براى رسانه ها است به نحوى که کنفرانس هاى مطبوعاتى را به طور منظم و در فواصل کوتاه در طول انتخابات و به مناسبت هاى خاص در مواقع دیگر تشکیل مى دهد. براى نمایندگان رسانه هاى داخلى و خارجى امکانات لازم به منظور انتشار گزارش هایى در مورد نحوه برگزارى انتخابات و شمارش آرا فراهم مى گردد. بر اساس اعتبارنامه هاى صادره از سوى کمیسیون انتخابات، به نمایندگان رسانه ها همچنین اجازه داده مى شود که به مراکز اخذ راى و شمارش آرا وارد شوند. هند یکى ازبنیانگذاران «مؤسسه بین المللى همکارى دمکراسى و انتخاباتى» مستقر در استکهلم سوئد است و کمیسیون انتخابات هند اخیرا تماس خود را با نهادهاى مشابه کشورهاى دیگر از طریق نشر تجارب خود در زمینه هاى مربوط به برگزارى انتخابات تشدید کرده و مقام هاى این کمیسیون از کشورهایى همچون سوئد، انگلیس، روسیه، بنگلادش و فیلیپین دیدن کرده اند. مقام هاى انتخاباتى چندین کشور از جمله روسیه، سریلانکا، نپال، اندونزى، آفریقاى جنوبى، بنگلادش، تایلند، نیجریه، استرالیا، آمریکا و افغانستان نیز ازهند به منظور درک هر چه بهتر نظام انتخاباتى این کشور دیدن کرده اند.
کمیسیون انتخابات هند همچنین کارشناسان و ناظرانى را با هماهنگى سازمان ملل و دبیرخانه مجمع مشترک المنافع به کشورهاى گوناگون جهان اعزام کرده است. با اینحال، برگزارى انتخابات در هند با چالشها و ناهنجارى هایى نیز همراه است بدین معنى که احزاب سیاسى و نامزدها از روش هاى مختلف از جمله رشوه، ایجاد وحشت در میان اقشار خاص و تحریک احساسات مذهبى و قومى در میان دیگر اقشار براى تضمین پیروزى خود در انتخابات استفاده مى کنند. نمونه بارزى از تحریک احساسات مذهبى و ایجاد وحشت را مى توان در عملکرد حزب بهاریتا جاناتا (بى.جى.پى.) یکى از احزاب مهم هند مشاهده کرد. بى.جى.پى. و سازمان هاى هندوى افراطى طرفدار این حزب از قبیل «سازمان داوطلبان ملى» (آر.اس.اس.)، «شوراى جهانى هندو» (وى.اچ.پى.) و «باجرانگدال» در همه گردهمایى هاى عمومى خود، مسلمانان را گاهى بطور مستقیم و گاهى بطور غیر مستقیم به منظور ایجاد رعب و وحشت در میان آنان و از سوى دیگر تحریک احساسات هندوها و جلب آراى آنان مورد هدف قرار مى دهند. گفته مى شود که همین سیاست ها باعث تخریب مسجد «بابرى» در «آیدویا» در ایالت اوتارپرادش در ۶ دسامبر ۱۹۹۲ و قتل حدود ۲ هزار نفر زن، مرد و کودک مسلمان در ایالت گجرات در سال ۲۰۰۲ و در نتیجه تقویت موقعیت بى.جى.پى. در سراسر هند و پیروزى این حزب در انتخابات ۲۰۰۲ گجرات شد. حضور افراد فاسد در صحنه سیاسى هند و حتى کابینه دولت ها چه مرکزى و چه ایالتى از دیگر نوافص قوانین انتخاباتى در هند است. بر اساس مقررات انتخاباتى هند، همه اتباع این کشور حتى افراد متهم به قتل و فساد مالى و اخلاقى قبل از اثبات جرایم آنان مى توانند حتى از زندان در انتخابات مرکزى و ایالتى این کشور نامزد شوند و موضوع جالب توجه این است که اینگونه افراد در اکثر موارد پیروز هم مى شوند. در زمان حاضر فهرست بلندبالایى از اسامى رهبران سیاسى متهم به انواع جرایم وجود دارد و هیچیک از احزاب سیاسى از این امر مستثنى نیستند. هند داراى یک نظام سیاسى دمکراسى پارلمانى است یعنى هر حزب یا ائتلاف داراى بیشترین تعداد عضو در مجلس نمایندگان یا مجلس ایالتى، دولت را تشکیل مى دهد و احزاب مخالف درست از بدو تشکیل دولت سعى مى کنند که دولت را به هر شکل ممکن ساقط کنند. احزاب مخالف در راستاى اجراى این هدف خود سعى مى کنند که اعضاى حزب یا ائتلاف حاکم را از طریق پرداخت مبالغ هنگفتى نسبت به خروج از آن تشویق کنند و حزب حاکم نیز سعى مى کند که حامیان خود را از طریق اعطاى امتیازات مالى و مقامى گوناگون حفظ کند و همین امر موجب شده که دولت ها در هند بسیار بى ثبات و همیشه در معرض خطر سقوط باشند. برخى از محافل سیاسى هند، با توجه به همین امر، خواستار تغییر نظام سیاسى از دمکراسى پارلمانى به ریاست جمهورى شده اند اما تاکنون اتفاق نظرى در میان احزاب سیاسى در این خصوص ایجاد نشده است. توده هاى مردم در هند اطمینان زیادى به اظهارات رهبران سیاسى خود ندارند و همین امر موجب شده که تنها حدود ۶۰ درصد از مردم اکثرا فقیر و متوسط در انتخابات این کشور شرکت کنند.