در ژانویه سال ۱۹۹۴میلادى تورم در اقتصاد صربستان آنچنان مهارگسیخته بود که دولت این کشور در پى چاپ یک رشته اسکناس با ارقام فزاینده در نهایت اسکناسى با رقم پانصد میلیارد دینار به چاپ رساند. در روز ۲۴ژانویه ۱۹۹۴دولت صربستان که قصد داشت اسکناسى با رقم یک هزار میلیارد دینار به چاپ برساند با حذف دوازده صفر از رقم مزبور، یک دینار را برابر یک مارک آلمان قرار داد. به گزارش ایرنا صربستان پس از چهارده سال از آن واقعه هم اکنون در مرحله شکوفایى اقتصادى است به نحوى که هم اکنون ارزش دینار صربستان با نوسانى اندک با ثبات است و ۸۰ دینار در برابر یک یورو معامله مى شود. همچنین براساس آمار و ارقام اعلام شده از طرف دولت صربستان حقوق خالص متوسط افراد شاغل این کشور در ماه گذشته برابر با ۳۴۴۷۱ (معادل ۴۳۰ یورو) بوده و تورم این کشور در سال گذشته میلادى نیز در حد 1/10 درصد کنترل شده است. روزنامه پلیتیکا چاپ بلگراد، در مقاله اقتصادى به قلم «اسلوبودان کاستیچ» با عنوان «ترس از تورم» به وضعیت تورم فوقالعاده درسال هاى ۱۹۹۳ میلادى و اوایل ۱۹۹۴میلادى پرداخته و وضعیت اقتصادى کنونى صربستان را با وضعیت گذشته مورد بررسى قرار داده است. وى دربخشى از گزارش خود نوشت: مردم صربستان تورم فوقالعاده در سال ۱۹۹۳ میلادى را با پرداخت خسارت هاى زیادى عملا تجربه کرده اند. کاستیچ نوشت: این تورم فوقالعاده را که در بیست وچهارم ژانویه سال ۱۹۹۴ میلادى متوقف شد همه بخاطر دارند. تنها از اول ژانویه سال ۱۹۹۴میلادى تا بیست وچهارم ژانویه ۱۹۹۴میزان تورم در یوگسلاوى سابق از دو تا سه درصد در ساعت و یا به عبارت دیگر هفتاد درصد در روز به ثبت رسیده است. به نوشته کاستیچ، درصورتى که این تورم در ۲۴ژانویه سال ۱۹۹۴میلادى متوقف نمى شد به مرز سیصد و سیزده میلیون درصد مى رسید که از تورم آلمان در زمان بعد از جنگ جهانى بسیار بیشتر است.
در ۲۴ ژانویه سال ۱۹۹۴ میلادى در صربستان یک تیم اقتصادى به سرپرستى دکتر «دراگوسلاو آوراموویچ» با حذف دوازده صفر از اسکناس یک هزار میلیارد دینارى به یک دینار با ارزش یک مارک آلمان بدل کرد. براى اینکه به تاریخچه و دلایل تورم فوقالعاده در یوگسلاوى سابق پى ببریم مى بایست کمى به عقب باز گردیم و به چگونگى بروز تورم و هرج ومرج سیاسى و اقتصادى در جامعه یوگسلاوى سابق بپردازیم. جمهورى هاى یوگسلاوى سابق در چارچوب جمهورى هاى سوسیالیستى فدراتیو یوگسلاوى از زمان مرگ «تیتو» تا سال هاى ۱۹۹۰ میلادى از وضعیت اقتصادى خوبى برخوردار بودند. اوج شکوفایى اقتصادى یوگسلاوى سابق در سال ۱۹۹۰ میلادى بود، اما تنها یک سال بعد این برنامه اقتصادى فاجعه اى به بار آورد که «رکورد جهانى تورم» را به نام خود به ثبت رساند. حکومت سوسیالیستى فدراتیو یوگسلاوى در ۱۶ مارس ۱۹۸۹ میلادى «آنته مارکوویچ» را به نخستوزیرى انتخاب کرد. «آنته مارکوویچ» که فارغ التحصیل دانشکده برق بود و تجارب زیادى نیز در مدیریت و بخش اقتصادى داشت با تشریح یک برنامه جامع اقتصادى با هدف مهار تورم آن زمان در یوگسلاوى سابق، نظم در بازار مالى و پرداخت مالیات وعوارض و همچنین تجارت خارجى و داخلى بوجود آورد به نحوى که پس از چند ماه اسکناس یوگسلاوى در تمام بانک هاى جهان در ردیف اسکناس هاى معتبر جهانى قرار گرفت. با افزایش تولیدات صنعتى و داخلى و بهبود در صادرات کشور، درآمدها در بخش هاى دولتى وخصوصى نیز افزایش چشمگیرى یافت بطورى که دولت وى ادعا مى کرد تورم در کشور مهار شده و حتى به زیر صفر رسیده است. «آنته مارکوویچ» با تقویت پول ملى صربستان که وابسته به مارک آلمان بود توانست در مدت کوتاهى نه تنها در داخل یوگسلاوى بلکه در جهان نیز محبوبیت یابد. حقوق افراد در بخش هاى دولتى صربستان در اواخر سال ۱۹۸۹ میلادى و در زمان اوج نخستوزیرى «آنته مارکوویچ» بین دوهزار تا چهار هزار مارک آلمان و در بخش خصوصى تا پنج هزار مارک به ثبت رسیده است. (هر دو مارک معادل یک یورو) «آنته مارکوویچ» در ۲۰ دسامبر ۱۹۹۱ میلادى از مقام خود استعفا کرد. در اواخر سال ۱۹۸۹ میلادى با بروز اختلاف در احزاب کمونیست جمهورى هاى یوگسلاوى و مخالفت با مرکز و با فراگیر شدن نداى استقلال طلبى اسلوونى و کرواسى، وضعیت اقتصادى کشور رو به وخامت گذاشت.
این مخالفت ها و سپس درگیرى نظامى محدود منجر به جدا شدن جمهورى هاى اسلوونى و کرواسى از بدنه یوگسلاوى سابق شد و این دو جمهورى با برگزارى همه پرسى در تاریخ ۲۵ ژوئن ۱۹۹۱ میلادى اعلام استقلال کردند. در حالى که کرواسى در ۲۵ ژوئن ۱۹۹۱ میلادى استقلال خود را اعلام کرد، اما «آنته مارکوویچ» نخستوزیر جمهورى هاى سوسیالیستى فدراتیو یوگسلاوى که یک کروات بود، تا ۲۰دسامبر همچنان در پست نخستوزیرى باقى ماند. بوسنى و هرزه گوین که با برگزارى همه پرسى در نوزدهم دسامبر ۱۹۹۰میلادى اعلام استقلال نموده بود با مخالفت صرب هاى این جمهورى و مخالفت صربستان با آن و حمایت صربستان از صرب هاى ساکن بوسنى به سمت یک جنگ داخلى سوق داده شد. صربستان که خود را وارث یوگسلاوى مى دانست و تنها جمهورى مقدونیه و جمهورى کوچک مونته نگرو را در قلمرو خود حفظ کرده بود به دلیل حمایت از صرب هاى بوسنى وهرزه گوین و در واقع دخالت در امور بوسنى وهرزه گوین و همچنین حمایت از صرب هاى شورشى منطقه «کراینا» ى کرواسى تحت تحریم شدید بین المللى قرار گرفت. جمهورى مقدونیه نیز بعدا با موافقت صربستان در ۱۷ دسامبر ۱۹۹۱ میلادى اعلام استقلال نمود. این تحریم بین المللى که در همه مرزهاى زمینى و دریایى و سپس هوایى یوگسلاوى به مرحله اجراى کامل درآمد، اقتصاد این کشور را فلج و جامعه را دچار هرج ومرج سیاسى و اجتماعى نمود. پرواز شرکت هاى هوایى به یوگسلاوى که متشکل از صربستان و مونته نگرو بود، ممنوع شد و مسافران مى بایستى براى مسافرت هوایى ابتدا از راه زمینى به یکى از کشورهاى همسایه مى رفتند. واردات سوخت و بنزین به کشور ممنوع شد و تنها شهروندان عادى مى توانستند با اتومبیل شخصى به مرزهاى همسایه مسافرت و مخزن بنزین اتومبیل خود را پر و همچنین مقدارى مواد خوراکى و لوازم زندگى خرید کنند. این تحریم ها به حدى رسید که مأموران جامعه بین المللى در مرزهاى ورودى به صربستان به بازرسى اتومبیل هاى شخصى براى قاچاق سوخت و احتمال وجود باک رزرو در اتومبیل ها مى پرداختند. بنزین دیگر در پمپ بنزین هاى صربستان بفروش نمى رسید زیرا اصلا بنزینى وجود نداشت. تنها بنزین قاچاق در خیابان هاى بلگراد و در شیشه هاى پلاستیکى دو لیترى «کوکاکولا» به نرخ لیترى دو ونیم تا سه مارک بفروش مى رسید. فروشگاههاى مواد غذایى به سرعت خالى مى شد.
تورم آنچنان در حال سرعت گرفتن بود که کارمندان و کارگران و افراد حقوق بگیر پس از دریافت حقوق خود پس از خارج شدن از محل کار به اولین فروشگاه مواد خوراکى مى رفتند و تمام حقوق خود را صرف هر کالایى که در آن فروشگاه مى یافتند، مى کردند و ریسک رفتن به فروشگاهى دیگر را نمى پذیرفتند به خود نمى دادند. بانک مرکزى صربستان براى تحت کنترل قرار دادن تورم شروع به انتشار اسکناس هاى جدید کرد. یوگسلاوى در دهه هشتاد میلادى با خرید ماشین آلات مدرن چاپ اسکناس در بلگراد در منطقه «توپچیدار» یک چاپخانه مدرن اسکناس تأسیس کرده بود و اسکناس هاى خود و حتى اسکناس هاى بعضى از کشورهاى آفریقایى را در این محل تهیه مى کرد. تورم فوقالعاده در صربستان در اوایل سال ۱۹۹۳ میلادى شروع و در پایان سال به اوج خود رسید. به ادعاى دولت آن زمان صربستان، تورم در ماه به میزان صددرصد رسیده بود اما میزان تورم واقعى خیلى بالاتر از این رقم بود. در ژانویه سال ۱۹۹۳ میلادى بالاترین اسکناس دولت فدرال یوگسلاوى (جمهورى صربستان و مونته نگرو) اسکناس یکصدهزار دینارى بود. با گذشت هفته هاو ماه ها، اسکناس هاى جدید ۵۰۰ هزار دینارى، یک میلیون دینارى، پنج میلیون، ۱۰ میلیون، یکصد میلیون و یک میلیارد دینارى چاپ شد و در اواسط سال (حدودا سپتامبر ۱۹۹۳) اسکناس یک میلیارد دینارى با حذف شش صفر به هزار دینارى تبدیل شد. بانک مرکزى صربستان با حذف شش صفر از اسکناس یک میلیارد دینارى در ماه سپتامبر ۱۹۹۳ میلادى نتوانست تورم فوقالعاده را مهار نماید و در ماه سپتامبر و هفته هاى بعد اسکناس هاى جدید با صفرهاى جدید چاپ شد تا اینکه در ماه دسامبر ۱۹۹۳ میلادى اسکناس ۵۰۰ میلیارد دینارى چاپ شد، اما این اسکناس هم نتوانست بیش از دو هفته در برابر تورم فوقالعاده مقاومت نماید. در ماه دسامبر بانک هاى خصوصى در صربستان به صاحبان حساب هاى دینارى در ماه به میزان ۲۵۰ درصد سود در ماه و به حساب هاى دلارى و دیگر ارزهاى خارجى از ۱۰ تا ۱۵ درصد ماهیانه سود پرداخت مى کردند. یک هفته قبل از سال نو (۱۹۹۴ میلادى) از طرف بانک مرکزى اعلام شد که اسکناس یک هزار میلیارد دینارى چاپ مى شود اما این اسکناس وارد بازار نشد و در هفته اول ماه ژانویه سال ۱۹۹۴ میلادى در عوض چاپ اسکناس یک هزار میلیارد دینارى، اسکناس هزار دینارى جدید که ارزش آن معادل یک هزار میلیارد دینارى قدیم بود وارد بازار شد و چند روز بعد یعنى تا ۲۴ ژانویه ۱۹۹۴ نیز اسکناس هاى ۵ هزار، ۱۰ هزار، ۵۰ هزار و ۵۰۰ هزار دینارى چاپ و به بازار وارد شد. اما با شدت گرفتن تورم فوقالعاده دیگر این اسکناس ها هم هیچ گونه ارزشى در بازار صربستان نداشت بطورى که براى خرید یک نان به اسکناس ۵۰۰ میلیارد دینارى نیاز بود. تورم در ۲۴ روز اول ژانویه سال ۱۹۹۴ میلادى به اندازه اى بود که قیمت یک قلم مواد غذایى در یک فروشگاه تنها ظرف چند ساعت با اضافه شدن صفر به رقم قبلى در همان محل عرضه مى شد.
در روزهاى بیستم تا بیست وچهارم ژانویه اکثر فروشگاه ها حتى براى خرید اقلام ضرورى مانند نان نیز از گرفتن اسکناس دینار که واحد رسمى پول کشور بود، امتناع مى کردند. «اسلوبودان میلوشوویچ» از ترس شورش یا حمله مردم به فروشگاه هاى مواد غذایى به سرعت یک تیم کارشناسى اقتصادى تشکیل داد و از پروفسور «دراگوسلاو آوراموویچ» که یک شخصیت شناخته شده اقتصادى در جهان محسوب مى شد، دعوت کرد که سرپرستى تیم ضربتى اقتصادى را به عهده بگیرد. آوراموویچ از سال هاى ۱۹۵۳ تا ۱۹۷۷ میلادى در بانک جهانى در سمت هاى مختلف از مدیر بخش تا مدیر کل انجام وظیفه نموده بود. وى همچنین مشاور دبیرکل کنفرانس سازمان ملل در امور تجارت و توسعه در زمینه همکارى هاى اقتصادى کشورهاى در حال توسعه بود و از سال ۱۹۸۴ تا ۱۹۸۸به مشاور بانک اقتصادى و تجارت در واشنگتن کار کرده بود. پروفسور آوراموویچ با پذیرفتن این کار مشروط به حفظ استقلال کارى خود عهده دار یک برنامه اقتصادى و کنترل چاپ اسکناس شد. وى دربیست وچهارم ژانویه سال ۱۹۹۴ میلادى با برداشتن ۱۲ صفر از بالاترین اسکناس صربستان یعنى اسکناس یک هزار میلیارد دینارى، آن را معادل یک دینار جدید صربستان قرار داد و ارزش آن را یک مارک آلمان اعلام کرد. وى با کنترل چاپ اسکناس و برنامه منظم اقتصادى توانست تورم فوقالعاده اى که در روزهاى آخر به ۷۰درصد در روز رسیده بود مهار نماید. وى در دوم ماه مارس سال ۱۹۹۴ میلادى به سمت مدیر کل بانک مرکزى انتخاب و در پانزدهم ماه مى ۱۹۹۶ میلادى از این سمت کناره گرفت. پروفسور آوراموویچ که براى هر شهروند صربستانى، نامى آشنا است در ۲۶ فوریه سال ۲۰۰۱ میلادى در «راک ویل» در حومه واشنگتن در سن ۸۲ سالگى بر اثر بیمارى درگذشت و جنازه وى به بلگراد منتقل و در قبرستان جدید بلگراد با حضور ده ها هزار شهروند این کشور به خاک سپرده شد. دینار کنونى صربستان که بالاترین رقم آن را بر روى یک اسکناس پنج هزار دینارى مى توان دید، در واقع ادامه روند تعیین یک دینار معتبر براى صربستان از زمان آوراموویچ است. یادآور مى شود که در زمان تورم فوقالعاده صربستان در سال ۱۹۹۳ میلادى، ارزش بالاترین اسکناس ها در روز چاپ حدود ۶۰ تا ۹۰ دلار تخمین زده مى شد اما ارزش این اسکناس ها پس از دو تا سه هفته به کمتر از یک دلار مى رسید و به همین لحاظ اسکناس جدید با رقم هاى بالاتر چاپ و وارد بازار مى شد. صربستان پس از ۱۴ سال از مهار تورم فوقالعاده ۱۹۹۳ میلادى، هم اکنون از واحد پولى ثابتى برخوردار است و دولت صربستان براى کنترل تورم شش تا هفت درصدى در سال تلاش مى کند اما افزایش حقوق ها در بخش هاى دولتى بویژه در رده بالا، نگرانى بعضى از کارشناسان اقتصادى را برانگیخته است.