چراغ سبز ایران و مصر

احمد میرکریمی

پس از گذشت حدود 30 سال از قطع روابط ایران و مصر مدت‌زمانی است که دو کشور برای از سرگیری مجدد روابط چراغ سبز نشان داده‌اند.

اگرچه مقامات مصری و حتی برخی از وزرای خارجه این کشور پس از قطع ارتباط سیاسی تهران ـ قاهره در سال 1980 چندین‌بار وارد ایران شدند، اما این سفرها با هدف شرکت در نشست‌ها و کنفرانس‌های منطقه‌ای با بین‌المللی بوده است، چنانچه در نقطه مقابل، مقامات سیاسی کشورمان نیز سفرهایی به مصر داشته‌اند. اما آغاز سفرهای دیپلماتیک دو کشور با هدف رایزنی درباره از سرگیری روابط دوجانبه از ماه سپتامبر و از زمان سفر عباس عراقچی به مصر بود که حسام زکی سخنگوی وزارت خارجه مصر در 18 سپتامبر رسما به خبرنگاران گفت: قاهره و تهران گفتگوهای مستقیمی را با هدف از سرگیری مجدد روابط آغاز خواهند کرد. در نتیجه سفر حسین ضرار، معاون وزیر خارجه مصر به تهران اولین سفر یک مقام رسمی مصر به ایران در این چارچوب به شمار می‌آید.

ایران سال 1980 و در اعتراض به استقبال مصر از محمدرضا پهلوی شاه مخلوع و اقدام این کشور در به رسمیت شناختن اسرائیل، روابط با قاهره را قطع کرد، شاه پس از مرگش در مسجد الرفاعی مصر دفن شد. در چارچوب تسریع حرکت برای ایجاد ارتباط سیاسی مجدد میان ایران و مصر، علی‌اکبر محرابیان وزیر صنایع و معادن کشورمان روز جمعه 9/9/86 وارد قاهره شد تا از گسترش همکاری‌های اقتصادی دو کشور خبر دهد. تاکید بر ضرورت فعالیت خط کشتیرانی بین بندرعباس و بندر «دمیاط» مصر و همچنین فعالیت بانک ایران و مصر در جهت گسترش روابط اقتصادی و صنعتی دو کشور، بخش‌هایی از اظهارات محرابیان است. ضمن آن‌که سفر هیات اقتصادی و صنعتی ایران به مصر با هدف راه‌اندازی خط تولید پژو پارس در این کشور و دیدار با مقام‌های صنعتی و اقتصادی مصر بوده است.

اندکی پس از این سفر «رشید محمد رشید» وزیر بازرگانی و صنعت مصر از تلاش کشورش برای وارد کردن گندم از ایران خبر داد و گفت: در آینده شاهد مرحله جدیدی در روابط اقتصادی دو کشور مصر و ایران خواهیم بود.

مشکلات موجود در مسیر روابط ایران و مصر (قبل از انقلاب)

1- عامل گرایش و نفرت از صهیونیسم

تاریخ آغاز تیرگی روابط ایران و مصر را باید از سال 1331 هجری شمسی و زمانی که با سقوط ملک فاروق حکومت سلطنتی از مصر رخت بربست تا چپگرایانی چون ژنرال محمد نجیب و جمال عبدالناصر روی کار آیند، دانست. زیرا حاکمان جدید مصر از نظر اندیشه سیاسی در نقطه مقابل محمدرضا شاه قرار داشتند. در این میان مهمترین محور اختلاف در نگرش به رژیم صهیونیستی بود.

در شرایطی که شاه ایران بشدت به رژیم صهیونیستی نزدیک بود، اعراب و در صدر آنها جمال عبدالناصر، این رژیم را دشمن سرسخت اعراب می‌دانستند.

2- تحرک سیاسی متضاد ایران و اعراب

دو کشور ایران و مصر در زمان عبدالناصر و محمدرضا شاه در دو بلوک سیاسی متفاوت قرار گرفتند. ایران در صف غرب و مصر در صف شرق (شوروی) جای داشت. در این سالها جمال عبدالناصر با توجه به سیاست‌های ضداسرائیلی خود در نقش رهبری جهان عرب ظاهر شده بود، صف‌بندی سیاسی متضاد در منطقه سبب شد تا دوری دو کشور ایران و مصر از همدیگر بیشتر شود.

3-سیاست پان‌عربیسم جمال عبدالناصر

اعمال نفوذ جمال عبدالناصر بر اعراب که ریشه در سیاست‌های ضداسرائیلی وی داشت، سبب شد تا در مرداد 1339، اتحادیه عرب، نام خلیج فارس را به‌نام جعلی خلیج عربی تغییر دهد و درپی آن کنفرانس حقوقدانان عرب نیز در 1343 شمسی تحت نفوذ ناصر برای نخستین‌بار از خوزستان ایران با نام جعلی عربستان یاد کند. این اقدامات از سویی شکاف بیشتر بین شاه و سایر حکومت‌های عربی را درپی داشت و از سوی دیگر به حمایت بیش از پیش آمریکا و رژیم صهیونیستی از شاه انجامید.

اندیشه پان‌عربیسم ناصر درپی شکست وی و دیگر دولت‌های هم‌پیمانش در جنگ 6 روزه (1346 شمسی) بشدت آسیب دید.

مشکلات موجود در مسیر روابط ایران و مصر (پس از انقلاب)

1- عامل گرایش و نفرت از صهیونیسم

این عامل که یکی از عوامل موثر دوری سیاسی ایران و مصر قبل از انقلاب بود، پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز نقش موثری در قطع مجدد روابط تهران ـ قاهره داشت. با این تفاوت که این‌بار جای دوست و دشمن رژیم صهیونیستی عوض شده بود.

انقلاب اسلامی ایران که یکی از اهداف بلندش را حمایت از مستضعفان جهان بویژه امت مسلمان قرار داده بود هیچ‌گاه حاضر نشد رژیم جعلی صهیونیستی را که با وجودش، آتشی بر خاورمیانه انداخته بود را به رسمیت بشناسد، در نقطه مقابل، انورسادات معاون سابق جمال عبدالناصر که در سال 1349 جانشین عبدالناصر شده بود برخلاف سلف خود راه آشتی با رژیم اشغالگر قدس را در پیش گرفته بود و در اقدامی غیرمترقبه به اراضی اشغالی سفر کرد تا پس از مدتی پیمان صلح کمپ دیوید را با میانجیگری آمریکا، با رژیم صهیونیستی امضا کند. جمهوری اسلامی ایران 2 ماه پس از پیروزی انقلاب و 9 سال پس از بازگشایی مجدد مناسبات تهران و قاهره این‌بار در اعتراض به پیمان صلح مصر با اسرائیل به دستور امام خمینی(ره) روابط خود را با مصر قطع کرد.

2- بی‌توجهی حاکمان وقت مصر به خواست ملت ایران

مردم ایران که از ظلم نظام شاهنشاهی به تنگ آمده بودند و با هدف رهایی از این ظلم قیام کرده بودند پس از پیروزی انقلاب اسلامی مشاهده کردند که سرزمین مصر به پناهگاهی برای محمدرضا شاه تبدیل شده است، ضمن آن‌که رژیم وقت مصر مبارزه همه‌جانبه‌ای را با جنبش‌های داخلی که از انقلاب ایران حمایت می‌کردند آغاز کرد و حتی با در اختیار قرار دادن پایگاه خود به آمریکا، این کشور را برای هجوم به ایران ترغیب می‌کرد، ضمن آن‌که در تجاوز نظامی عراق به ایران نیز نقش بسزایی داشتند.

3- اقدام ایران در نامگذاری خیابانی در مرکز تهران به نام شهید خالد اسلامبولی که در اعتراض به اقدام ننگین انورسادات در امضای صلح با رژیم صهیونیستی این حاکم خائن عرب را در سال 1981 ترور کرده بود و پس از آن به اعدام محکوم شد، چهره‌ای انقلابی در خفقان سیاسی مصر بود که ایران در تقدیر از اقدام متهورانه وی یکی از خیابان‌های تهران را به‌نام این شهید آراسته کرد اما این اقدام موجب اعتراض شدید دولتمردان مصری قرار گرفت و حتی به یکی از مهمترین عوامل در مسیر از سرگیری روابط سیاسی تبدیل شد.

4- اتهام‌های گسترده و بی‌اساس مصر به ایران

با مرگ انورسادات و روی کار آمدن حسنی مبارک تغییری در سیاست مصر در نگرش به ایران حاصل نشد، بلکه اوضاع پیچیده‌تر شد. حاکمیت جدید مصر نه‌تنها به پیمان کمپ دیوید وفادار ماند بلکه پیوسته اتهاماتی را علیه ایران مطرح کرد که حمایت ایران از جنبش‌های مخالف حکومت در مصر و تلاش ایران برای نفوذ در منطقه بویژه عراق نمونه‌ای از این اتهام‌هاست.

عوامل موثر در ارتباط سیاسی ایران و مصر (قبل از انقلاب)

1- پیوند معنوی دو ملت

دو ملت ایران و مصر نه‌تنها مسلمان هستند بلکه در برخی از سوابق با هم اشتراکاتی دارند که یکی از مهمترین این اشتراکات مبارزه با استعمار است.

پس از استقلال مصر در سال 1300 هجری شمسی و خروج این کشور از تحت‌الحمایگی انگلیس، دولت وقت ایران بلافاصله این کشور را به رسمیت شناخت و سرکنسولگری خود در قاهره را تا حد سفارتخانه ارتقا داد. مردم مصر استقلال خود را پس از سال‌ها مبارزه با استعمار به‌دست آورده بودند و پس از استقلال نیز در معرض تهدید استعمار بودند و همین ویژگی برای ایران دیده می‌شد در نتیجه این اشتراک فکری، دو ملت را با هم همدل کرده بود.

2- نوع حاکمیت در دو کشور

پس از استقلال مصر این کشور حاکمیتی مشابه با ایران را تجربه کرد، یعنی نوع حاکمیت در آن سلطنتی بود و همین امر حکومت ملک فواد در مصر و حکومت رضاخان در ایران را به هم نزدیک می‌کرد.

3- مبارزه مشترک حکومت‌های دو کشور با اسلام‌خواهی

این پدیده بویژه تا سال 1331 شمسی که چپگرایان در مصر روی کار آمده بودند، آشکار بود. اما پس از روی کار آمدن عبدالناصر سیاست اسلام‌ستیزی وی برخلاف محمدرضا شاه پنهانی بوده است.

4- خویشاوندی هیات حاکمه ایران با هیات حاکمه مصر

ازدواج محمدرضا پهلوی ولیعهد وقت ایران با فوزیه دختر ملک فواد و خواهر ملک فاروق پادشاه مصر در سال 1317 سبب نزدیک‌تر شدن دو کشور شده بود، اما این خویشاوندی تنها 10 سال دوام آورد و پس از متارکه، روابط دو دولت سرد شد.

اگرچه روابط ایران و مصر در دوره حاکمیت عبدالناصر بر مصر و محمدرضا در ایران قطع شده بود، اما جانشینی انورسادات به‌جای عبدالناصر بار دیگر سیاست‌های دو کشور را غربی ـ صهیونیستی کرد تا روابط بار دیگر از سر گرفته شود.

عوامل موثر در ضرورت از سرگیری ارتباط سیاسی ایران و مصر در حال حاضر

1- تفاوت دینی دو کشور

2- اهمیت نقش و جایگاه سیاسی ایران و مصر در منطقه و جهان اسلام

3- اهمیت و نقش جایگاه اقتصادی مصر در آفریقا و ایران در آسیا

4- جایگاه ژئوپلتیک دو کشور به خاطر تسلط بر دو کانال بین‌المللی سوئز و هرمز