ترجمه: محمدعلی فیروزآبادی
روباه پیر وقت میگذراند. هیچ عکس و مصاحبه و هیچ نشانه معمولی از قدرت او نبود. انتظار میکشید و از دیدهها پنهان بود. ظاهرا زیمبابوه یا همان رودزیای جنوبی سابق رهبری نداشت اما در پنجمین روز بعد از انتخابات پارلمان و ریاست جمهوری بود که دوباره سر و کلهاش در تلویزیون دولتی پیدا شد. آن روز در مراسم خداحافظی برخی ناظران خارجی شرکت داشت؛ روز پنجشنبه 27 مارس بود.
همه سادگی آن تصاویر سیگنالهایی بود برای ماموران و کارگزارانش مبنی بر اینکه باز هم بر آن سرزمین لگام بزنند. یونیفرم پوشها در خیابانهای حراره به راه افتادند و دفاتر حزب مخالف یعنی «جنبش تغییرات دموکراتیک» را به هم ریختند و روزنامهنگاران خارجی زیادی را که در یک پانسیون اجارهای بودند از رختخواب بیرون کشیده و بازداشت کردند. برای مراکز پلیس در سراسر کشور دستوری مبنی بر این صادر شد که تحرکات سفیدپوستان را به دقت زیرنظر بگیرند زیرا روزنامه دولتی «هرالد» گزارش داده بود که مزرعهداران سفیدپوست در مناطق مرزی مترصد آن هستند تا به محض اعلام پیروزی حزب مخالف، مزارع و املاک مصادره شده خود را باز پس بگیرند.
بدین ترتیب زیمبابوه بار دیگر همان موگابه 84 ساله و همان مناسبات قدیمی را داشت. در طول روز گزارشهای نادرست در پایتخت دهان به دهان میگشت و خبرنگاران، دیپلماتها، سیاستمداران مخالف و مأموران امنیتی همگی برای زمزمه کردن آخرین شایعات وقت کافی داشتند، شایعاتی از این قبیل موگابه یعنی همان با سابقهترین رئیسجمهور آفریقا به خارج گریخته است، فرمانده نیروی هوایی که یکی از قدرتمندترین مردان زیمبابوه به شمار میآید دست به خودکشی زده است، حزب حاکم «زانو» از درون عمیقا متلاشی شده است، موگابه در جمع خانوادگیاش شکست را پذیرفته و با رقیبش «مورگان تسوانگیری» 55 ساله تماس گرفته و حال فقط در فکر یک کنارهگیری آبرومندانه است. در هتل کوچک «میکل» و کلوب گرانقیمت گلف حراره، روزنامهنگاران، دیپلماتها و کارگزاران حزب «جنبش تغییرات دموکراتیک» سرمست از امکان تغییر و تحول در قدرت بودند و حتی «تندای بیتی» روز چهارشنبه (دوم آوریل) در تماسی تلفنی اعلام کرده بود که تسوانگیری با کسب 3/50 درصد از آرای رئیسجمهور زیمبابوه است. البته پیروزی در انتخابات پارلمان را کمیسیون دولتی انتخابات قبل از آن به اطلاع حزب اپوزیسیون رسانده بود.
اما آن حرکات نیروهای امنیتی به ناگاه همه این سرمستی را از بین برد و چیزی نگذشت که خبری به سرعت در میان مردم پخش شد مبنی بر آنکه تسوانگیری اکثریت مطلق را از دست داده و نتیجه قطعی انتخابات با برگزاری دور دوم انتخابات معلوم میشود. جمعه شب هم سرکردگان حزب موگابه یا همان حزب زانو پیروزی اپوزیسیون در انتخابات پارلمانی را نیز مورد پرسش و تشکیک قرار دادند.
این نوع بیداری و هشیاری برای افراد محلی چندان دردناک نبود زیرا آنها با تردید به پیروزی حزب اپوزیسیون مینگریستند. حتی هواداران حزب «جنبش تغییرات دموکراتیک» هم هیچ جشن و پایکوبی و کارناوالی به راه نینداخته بودند. مردم زیمبابوه بارها تجربههایی تلخ از این نوع را داشتهاند و همین سال 2002 بود که تسوانگیری بر پایه همه نظرسنجیها برنده مطلق انتخابات نشان میداد اما در پایان همان رئیسجمهور سابق بود که تبدیل به رئیسجمهور جدید شد.
«لاومور مادهوکو» سیاست پژوه اهل زیمبابوه و عضو جنبش منتقد دولت یعنی «اتحاد ملی برای تغییر قانون اساسی» میگوید: «مردم ما دیگر به تغییر و تحول باوری ندارند.» مادهوکو علاقه زیادی به رئیسجمهوری کسی چون تسوانگیری دارد اما میداند که این خیال خامی بیش نیست. او در همان دفتر سادهاش در حومه شهر حراره اوضاع را تجزیه و تحلیل میکند و خبر میدهد که وضعیت کاملا ناامیدکننده است.
مادهوکو در سال گذشته پس از برگزاری تظاهراتی در حومه حراره به دست عوامل موگابه دستگیر و زندانی شد و چیزی جز چند روز اسارت و کتک و یک بازوی شکسته نصیبش نگردید: «موگابه بار دیگر در دور دوم انتخابات دست خواهد برد و باز هم در قدرت باقی خواهد ماند.»
انتخابات یکشنبه 23 مارس در زیمبابوه، انتخابات «آزاد و جوانمردانه» نبود. به دستور موگابه برای شش میلیون واجد شرایط رای دادن، 9 میلیون برگه رای چاپ شده بود. جالب آنکه روی لیست نامزدها نام افراد مرده مثل «یان اسمیت» رئیسجمهور سابق زیمبابوه هم که در سال 2007 در گذشته بود دیده میشد. در منطقهای غیرمسکونی در حاشیه حراره نام 850 رای دهنده در دفاتر دولتی ثبت شده بود. بر پایه شواهد عینی تخلفهای آشکار انتخاباتی در پادگانها و مراکز امنیتی صورت گرفته و صندوقهای رای به وسیله هلیکوپترها انتقال داده میشدند.
دولت حاکم زیمبابوه برای جلب اعتماد کشورهای خارجی البته از به کارگیری ناظران انتخاباتی هم خودداری نکرد اما مانند کشورهایی چون روسیه و چین این ناظران هیچ اختیاری نداشته و از میان کشورهای آفریقایی دستچین شده بودند.
به دلیل همین تدابیر و مالاندیشیها بود که موگابه و نظامیانش کاملا به پیروزی خود اطمینان داشتند. به همین خاطر نیروهای ارتش در پادگانها باقی ماندند و سربازان به مرخصی رفتند و در پایتخت هیچ خبری از رژه پلیس و گشتزنی نظامیان نبود. فروشندگان دورهگرد حراره هم مثل همیشه با جسارت خود را میان ماشینها میانداختند و در آن خیابانهای چهار بانده تخممرغ و روزنامه و عینک آفتابی میفروختند. بیتردید انقلاب به این شکل نمیتواند باشد. جناب رئیسجمهور، کشور و ملتش را به خوبی میشناسد و حکومت موگابه چنان کمر ملت را شکسته است که حداقل موقتا هیچ انتخاب و اپوزیسیونی نمیتواند برای وی تهدید باشد.
موگابه 28 سال پیش کشورش را به سوی استقلال رهبری کرد و او بود که در سال 1983 در منطقه «ماتابل لند» با کشتار مخالفانش حمام خون به راه انداخت. او تقریبا در همه انتخاباتها تقلب کرده و رکوردی در رشد تورم از خود بر جای گذاشته است یعنی 000/150 درصد در سال! بدین ترتیب در حال حاضر با سیصد میلیون دلار زیمبابوه یک پیتزا و با 50 میلیون میتوان یک نوشابه خرید.
روزنامهنگاری به نام «اوانکومو» میگوید: «طبیعتا همه مردم خواهان تغییر بودهاند اما این مردم خسته و دلمرده هستند. علاوه بر آن ما برخلاف کنیاییها ذاتا و لزوما اهل منازعات خشونتآمیز و خونبار نیستیم».
در هفتههای اخیر ملاقات و گفتوگو با خبرنگاران خارجی برای مردم زیمبابوه به شدت خطرناک شده است و این کار میتواند به قیمت از دست دادن شغل و یا در بدترین حالت به قیمت از دست دادن جان افراد تمام شود. به همین خاطر است که آنها در ملاقات با روزنامهنگاران هرگز نام واقعی خود را نمیگویند. «تافادزوا ام» سیاست پژوه 27 سالهای است که در حال حاضر به کمک یکی از سازمانهای کمکرسان غربی زندگی خود را میگذراند. او میگوید: «زندگی روزمره به شدت طاقتفرسا شده است.» به دلیل کمبود پول نقد و ممنوعیت ارز خارجی، در مقابل دستگاههای خودپرداز بانکها صفهای طویل تشکیل میشود. حداکثر حقوق کارمندان چنان ناچیز است که یک کارمند ساده در حراره برای گذران زندگی خود روزانه در سه شغل مختلف باید مشغول باشد.
به گفته تافادزوا ام هزینه بلیت اتوبوسی که وی برای رسیدن به محل کار خود سوار میشود در عرض دو هفته از پنج میلیون دلار زیمبابوه به بیست میلیون دلار افزایش یافته است. او میگوید که بسیاری از دوستان و اقوامش تنها با معاملات و کارهای غیرقانونی توانستهاند هنوز خود را سرپا نگه دارند. یکی از آنها با دزدیدن پارچه از کارخانه محل کارش کسب درآمد میکند و دیگری با اجاره دادن ساعتی رختخوابهای هتلی که نگهبان آن است پول میگیرد و برخی دیگر هم با قاچاق بنزین و نفت و فروش در بازار سیاه پولی به جیب میزنند.
چنین تلاش روزانهای برای زنده ماندن همه نیرو و توان مردم زیمبابوه را به خود اختصاص میدهد و علاوه بر آن تحمل سالها تنش و مشکلات سیاسی، دیگر مجالی برای عمل سیاسی باقی نگذاشته است. این سیاست پژوه یعنی تافادزوا میگوید: «مردم در انتخابات اخیر به چشم خود دیدند که چگونه شاهد پیروزی از آنان دزدیده میشود و دیگر کسی به برگزاری انتخابات درست و شرافتمندانه باور و امیدی ندارد.» در این انتخابات حدود 45 درصد از مشارکت مردم به نسبت انتخاباتهای قبلی کاهش یافته بود. عدم شرکت مردم در انتخابات به ویژه در شهرها آشکار و بارز بود اما در مناطق روستایی کشور به دلیل بسیج توده مردم با روشهای دولتی، مشارکت بیشتر بود.
نیروهای امنیتی، نظامیان و شبهنظامیان همه امورات زیمبابوه را در چنگال خود دارند. «کودزای امبودزی» یکی از افسران سابق ارتش و از اعضای پیشین حزب زانو میگوید: «ما ترس و وحشت را به مردم تزریق کردهایم. روشهای ما تقریبا نامحسوس اما بینهایت موفقیتآمیز و کارآمد است. وقتی خانه یک عضو اپوزیسیون را به آتش میکشیم، دیگران نیز تغییر عقیده میدهند. وقتی تعدادی از مردم را به باد کتک میگیریم، دوستان و نزدیکان آنها هم تغییر عقیده میدهند و آن هنگام که دو یا سه نفر ناپدید میشوند و اثری از آنها بر جای نمیماند، همه تغییر عقیده میدهند.»
در زیمبابوه مدتها است که دیگر از مطبوعات آزاد خبری نیست. آن عکاسی هم که سال قبل جسارت نشان داد و از مورگان تسوانگیری به عقیده دولت شرور و گناهکار، عکس تهیه کرد، چیزی نگذشت که جنازهاش پیدا شد. اعضای اپوزیسیون هم مرتب مورد ضرب و شتم قرار میگیرند و صدور مجوز رسمی برای روزنامهنگاران و خبرنگاران خارجی نیز شانسی به شمار میآید که به این راحتیها نصیب کسی نمیشود.
تنها چیزی که در حال حاضر میتواند برای موگابه خطرساز شود همان کشورهای خارجی هستند. این روزها کشورهای همسایه و ایالات متحده آمریکا و اتحادیه اروپایی بیش از همیشه نگران وضعیت زیمبابوه هستند و مسائل داخلی این کشور را تعقیب میکنند. سفرای کشورهای عضو اتحادیه اروپایی در حراره پس از آن انتخابات تقریبا هر روز با یکدیگر ملاقات و تبادل اطلاعات میکنند. آنها مدتها پیش از برگزاری این انتخابات از «تابو امبکی» رئیسجمهور آفریقای جنوبی درخواست کرده بودند که از نفوذش بر موگابه استفاده کرده و او را نسبت به برگزاری یک انتخابات آزاد مجاب کند. امبکی هم در ماه فوریه طی ملاقاتی با موگابه این خواست را مطرح کرد اما در کمال تعجب با برخورد سرد و خشن وی روبهرو شد. بدین ترتیب باز هم در زیمبابوه هیچ چیز تغییر نخواهد کرد. دستگاه چاپ بانک مرکزی این کشور هم در حال چاپ دهها میلیون دلار اسکناس بیپشتوانه برای تامین کسری بودجه است و به گفته رئیس بانک مرکزی زیمبابوه برای جلوگیری از روند صعودی تورم این کشور نیازمند 50 میلیون دلار بودجه اضطراری است. موگابه و هم فکرانش همچنان مانند گذشته به روش و اسلوب خود پایبند هستند. در ماه می زیمبابوه میزبان 19 کشور عضو «کومسا» (سازمان مناطق آزاد تجاری در شرق و جنوب آفریقا) است و از همین حالا جناب موگابه برای راحتی خانمها و آقایان میهمان به فکر استخدام رانندههای عصا قورت داده است و صد البته هفتاد دستگاه مرسدس بنز تشریفاتی آخرین مدل هم از قبل سفارش داده شده است.