به نظر میرسد با ادامه روند کاهش قیمت نفت، تحمل تقلیل نقش دبیر کلی به دورههای یک ساله سرپرستی اوپک پایان یافته و نقش دبیرکل پررنگتر شود. انتخاب دبیرکل برای سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک)، همواره از چالشهای این سازمان بوده است؛ اما در سه سال اخیر شدت یافته است؛ به طوری که وزیر نفت کشورمان پیش از اجلاس 142 ضمن تاکید بر این که دبیرکلی اوپک حق ایران است، آن را مهمترین موضوع این اجلاس اعلام کرده بود.
این در حالی است که به دلیل غیبت وزیران نفت کویت و اندونزی در اجلاس سپتامبر در مورد دبیرکلی تصمیمگیری نشد و با اضافه شدن دو داوطلب جدید، انتخاب دبیرکل از بین کاندیداهای چهار کشور ایران، کویت، اندونزی و نیجریه به نشست بعدی اوپک در آذر ماه و در کشور نیجریه موکول شده است. به این ترتیب در سه سال اخیر موضوع تعیین دبیرکل جدید اوپک به دلیل پافشاری ایران بر نامزدی خود و اصرار کویت برای روی کار آمدن عدنان شهابالدین که از حمایت بیشتری نزد کشورهای حوزه خلیج فارس برخوردار است، معلق مانده است.
این در حالیست که ایران پیش از این محمدهادی نژادحسینیان را به عنوان نامزد دبیرکل اوپک معرفی کرده بود که به دلیل بهانهگیری سایر کشورها نسبت به شناخت کافی او به موضوعهای مطرح در اوپک، وزیری هامانه (وزیر نفت) کاظمپور اردبیلی (نماینده دائم ایران در اوپک) را برای احراز این پست معرفی کرد. در آخرین دورهای که اوپک دبیرکل داشت، دو مقام ونزوئلایی دبیرخانه این سازمان را اداره میکردند. علی رودریگز در ژانویه 2001 به دبیرکلی اوپک منصوب شد و برای مدت یک سال و نیم این مسوولیت را بر عهده داشت.
وی در آن زمان به دلیل منصوب شدن به ریاست شرکت ملی نفت ونزوئلا، اداره دبیرخانه را به آلواروسیلوا کالدرون واگذار کرد. گفتنی است در دورهای که رودریگز دبیر کل اوپک شد، کشورهای ایران، عربستان سعودی و عراق نیز نامزدهایی را برای این پست معرفی کرده بودند که دور از انتظار همه رودریگز ونزوئلایی دبیرکلی اوپک را برعهده گرفت. با پایان یافتن دوره دبیرکلی آلوارو سیلوکالدرون در آذرماه 82 رییس سازمان اوپک به دلیل به اجماع نرسیدن آرای اعضای سازمان، دبیرخانه را اداره میکند. از آن سال به ترتیب پورنومو یوسیگانتارو (وزیر نفت اندونزی)، شیخ احمد فهد الاحمد الصباح (وزیر نفت کویت) و ادموند داکورو (وزیر نفت نیجریه) ریاست سازمان اوپک را بر عهده داشتهاند.
به نظر میرسد واگذاری مسوولیت دبیرکلی اوپک در دو دوره پیاپی به دو ونزوئلایی، دیدگاه انتخاب دبیرکل اوپک خارج از منطقه خلیج فارس را تایید میکند. در این رابطه کاظمپور اردبیلی بهترین حالت انتخاب دبیرکل را اجماع میداند و میافزاید که در غیر این صورت، دبیرکل براساس شایستگی و در مرحله بعد به صورت نوبتی (تاریخی یا الفبایی) انتخاب خواهد شد که در این مورد نیز اعضا تاکنون به اتفاق آرا نرسیدهاند و رییس کنفرانس که برای یک سال انتخاب میشود، فعالیتهای او را انجام میدهد.
همچنین همزمان با اصرار ایران و کویت بر حمایت از کاندیداهای دبیرکلی خود شنیده شده که محمد بارکیندو ـ رییس کنفرانس ـ جانشین دبیر کل موقتی اوپک را به عنوان کاندیدای نیجریه و برای انتخاب دبیرکل براساس شایستگی معرفی خواهد کرد؛ زیرا تصور میشود در هر صورت ایران به کاندیدای کویت رای نمیدهد و برعکس؛ ولی احتمالا اعضا در مورد کاندیدای نیجریه به اجماع برسند. در این راستا ادموند داکورو (رییس سازمان اوپک) در سفری که حدود دو ماه پیش به ایران، عربستان، لیبی و کویت داشت، حل مساله انتخاب دبیرکل را به عنوان اصلیترین موضوع مطرح کرده بود که ظاهرا این سفر بینتیجه مانده است.
براساس این گزارش، الحیات به نقل از یک مقام بلندپایه اوپک اعلام کرده است که در صورت ادامه پافشاری ایران و کویت در خصوص نامزدی خود برای دبیرکلی از یک طرف و عدم حضور وزیر نفت کویت در نشست 142 اوپک از طرف دیگر، این سازمان هرگز موفق به حل این مشکل نخواهد شد. به گفته کاظمپور اردبیلی، در روند انتخاب دبیرکل و چارچوب اساسنامه آن شرایطی پیشبینی شده که اعضای اوپک به جهت ملاحظات سیاسی خود، مراعات نمیکنند.
چنین اختلافنظرها و ترجیح منافع، بنبستی در انتخاب دبیرکل به وجود آورده که حضور آن متوجه سازمان خواهد بود و هر اندازه دبیرخانه اوپک کمتر وارد بازیهای سیاسی شود کارآمدی بیشتری دارد. البته آنچه امروز به عنوان سرپرستی دبیرخانه در دورههای یک ساله اجرا میشود، وضعیت مطلوبی برای سازمان کشورهای صادرکننده نفت نیست؛ اما در شرایطی که بازار مطلوب است این تقلیل نقش تحمل میشود.
از زمان تاسیس سازمان اوپک در سال 1960 میلادی تاکنون و پس از 18 دوره انتخاب دبیرکل، ایران فقط یک بار در اولین دوره انتخاب دبیرکلی توانست مسوولیت دبیرخانه اوپک را بر عهده گیرد؛ در حالی که بیش از 40 سال از آخرین دبیرکلی ایران در اوپک (سال 1964) میگذرد، مقامات نفتی کشور بحث پرونده هستهای را علت ندادن پست دبیرکلی اوپک به ایران میدانند.
در این راستا برخی کارشناسان، ضعف دیپلماسی سیاسی و رایزنیهای فنی مسوولان نفتی را عامل ناتوانی ایران برای در اختیار گرفتن سکان مهمترین سازمان نفتی دنیا میدانند و استدلال میکنند که ایران میتوانست در هشت سال دوران سازندگی و نیز پنج سال ابتدایی دوران اصلاحات که دوره تنشزدایی و کنار گذاشتن تمام اختلافات با کشورهای عربی به شمار میرود و بحث پرونده هستهای نیز در میان نبود، با تحرک بیشتر، امتیازات فراوانی را از آن کشورمان کند. پس از انقلاب تنها کشوری که نمایندهای از آن به سمت دبیرکل اوپک دست نیافته، کشور ایران است. اعضای دیگر به ویژه کشورهای عربی عضو از ترس سیاسیتر شدن نقش اوپک و مخالفت بیشتر آمریکا با آن از انتخاب دبیرکلی ایران حمایت نکردهاند.
در حالی که طی سالهای گذشته ایران و کویت رقابت شدیدی را برای کسب کرسی دبیرکلی اوپک داشتهاند؛ اکنون رقبای زیرک و تازه نفسی از نیجریه و اندونزی نیز به عرصه آمدهاند و محمد بارکیندو (نماینده نیجریه در اوپک) با حمایت داکورو (رییس دورهای اوپک) محتملترین گزینه برای دبیرکلی اوپک است و برخی خبرها نیز از توافق پنهانی سایر اعضای اوپک (منهای ایران) برای انتخاب بارکیندو حکایت دارد. در هر صورت مهمترین تصمیمهای اوپک در اجلاس وزیران گرفته میشود و سپس هیات عامل تاثیرگذارترین مرجع شناخته میشود که رییس آن به صورت چرخشی انتخاب میشود و از سال 2007 به مدت یک سال کاظمپور اردبیلی (نماینده دائم ایران در اوپک) این سمت را اتخاذ میکند و در نهایت با وجود این که دبیرکل، عالیترین مقام سازمان است؛ ولی زیر نظر هیات عامل و کنفرانس وزیران و مجری تصمیمات آنهاست.
براساس این گزارش در زمان تاسیس سازمان اوپک، موضوع دبیرکلی با ضابطه حروف الفبا نعیین شده بود که فواد روحانی در اولین دوره از 21 ژانویه 1961 تا 30 آوریل 1964 توانست مسوولیت دبیرخانه اوپک را برعهده گیرد؛ ولی پس از مدتی تاریخ پیوستن به اوپک مبنای انتخاب دبیرکل شد. این رویه همچنان ادامه داشت تا این که در سال 1983 تمامی کشورها یک بار نامزدشان را به سمت دبیرکلی نشاندند.