محمدرضا عرفانیان
مارتى آهتیسارى فرستاده ویژه سازمان ملل در امور کوزوو طرح پیشنهادى خود را درباره سامان بخشیدن به وضع سیاسى این استان خودمختار ارائه کرد.
اما طرح پیشنهادى آهتیسارى با واکنش هاى تند و البته متفاوتى از سوى پریشتینا مرکز کوزوو و بلگراد پایتخت صربستان مواجه شد.
گرچه در طرح پیشنهادى فرستاده ویژه سازمان ملل صراحتاً به استقلال این استان خودمختار اشاره نشده است ولى هر دو اردوگاه مخالف و موافق این طرح، احساس مشترکى از آن داشته و هر دو طرف آن را به عنوان مقدمه اى براى استقلال کامل کوزوو مى دانند. به این ترتیب پریشتینا از آن طرح استقبال کرد و بلگراد با آن به مخالفت برخاست و آن را رد کرد.
«فاتمیر سیدیو» رئیس جمهورى استان خودمختار کوزوو در نخستین واکنش خود پس از دیدار با آهتیسارى ضمن استقبال از طرح وى تأکید کرد، کوزوو مانند هر کشور دیگرى حاکمیت مطلق بر سرنوشت خود را بدست خواهد آورد. از سوى دیگر «آگیم چکو» نخست وزیر کوزوو گفت: طرح پیشنهادى آهتیسارى درباره آینده کوزوو کاملاً روشن و صریح است.
در بلگراد نیز «بوریس تادیچ» رئیس جمهورى صربستان در واکنش به طرح پیشنهادى آهتیسارى آن را هموارکننده راه براى استقلال کوزوو توصیف کرد.
وى صراحتاً گفت، صربستان هرگز استقلال کوزوو را نخواهد پذیرفت. تادیچ افزود: استقلال تحمیلى کوزوو مخالف اصول حقوق بین الملل است و مى تواند منشأ حوادث سیاسى خطرناکى باشد.
وسیلاو کوشتونیتا نخست وزیر صربستان نیز ضمن رد طرح پیشنهادى آهتیسارى آن را غیرقانونى و مخالف بیانیه سازمان ملل دانست. وى گفت: این طرح موجب تجزیه صربستان مى شود و مرزهاى شناخته شده بین المللى را به هم مى ریزد. چالش هاى پیش روى پریشتینا و بلگراد پیش از این از سوى برخى کارشناسان امور بالکان پیش بینى شده بود. معادلات پیچیده حاکم بر شبه جزیره بالکان عموماً و کوزوو بخصوص برآیند متغیرهاى عمدتاً فرامنطقه اى است و قطعاً خارج از کنترل بلگراد و پریشتینا ارزیابى مى شود. حوادث دو دهه گذشته بالکان به گونه اى رقم خورده است که امکان الحاق کامل کوزوو به صربستان دیگر متصور نیست. در این میان چون وضع کوزوو متأثر از متغیرهاى فرامنطقه اى است، کانون هاى تصمیم گیرنده مسائل کوزوو هم چنان که در حوادث قبلى اعتناى چندانى به مصوبات شوراى امنیت و سازمان ملل در امور بالکان نداشتند این بار نیز طرح اخیر خود براى خودمختارى کوزوو را فارغ از مطابقت و یا عدم مطابقت آن با مصوبات قبلى سازمان ملل ارائه کرده اند.
هرچند بلگراد پس از طرح اخیر، این گونه پیشنهادات را خلاف مصوبات قبلى سازمان ملل و حقوق بین المللى توصیف کرد ولى این صدایى نیست که در کانون هاى فرا آتلانتیک گوشى براى شنیدن آن وجود داشته باشد.
طرح سازمان ملل براى تولد کوزووى نوین
براساس طرح آهتیسارى، فردى به عنوان نماینده جامعه بین الملل، سازمان ملل و اتحادیه اروپا به طور موقت اداره امور کوزوو را در اختیار مى گیرد، تا این که ظرف ۱۲۰ روز قطعنامه جدید سازمان ملل درباره کوزوو صادر شود. در قطعنامه قبلى سازمان، کوزوو استان خودمختارى از یوگسلاوى سابق تعریف شده بود. این در حالى است که در طرح پیشنهادى آهتیسارى، نماینده جامعه بین الملل از اختیارات ویژه اى برخوردار است و مى تواند تا تصویب قانون اساسى جدید کوزوو، از اجراى قوانین فعلى چنانچه مغایر تصمیم هاى جدید باشد جلوگیرى کند. وى همچنین مى تواند مقام ها و رهبران محلى را برکنار کند. نماینده سازمان ملل همچنین کنترل ۱۶۵۰۰ نیروى ناتو مستقر در کوزوو را نیز به دست مى گیرد تا تمامى نهادهاى جدید کوزوو ایجاد و مستقر شود.
براساس طرح آهتیسارى همچنین کوزوو مى تواند قراردادهاى بین المللى با دیگر کشورها امضا کند و به عضویت سازمان هاى بین المللى درآید. منابع دیپلماتیک این بند از طرح آهتیسارى را به معناى حق عضویت کوزوو در سازمان ملل، بانک جهانى و صندوق بین المللى پول توصیف کرده اند و به این ترتیب همین بند از طرح را بطور تلویحى استقلال کامل کوزوو توصیف مى کنند.
این طرح همچنین تصریح دارد که کوزوو مى تواند پرچم، سرود ملى و نیروهاى نظامى خاص خود را داشته باشد و حفاظت از مرزهایش را برعهده بگیرد.
محافل سیاسى و خبرى و بویژه پریشتینا و بلگراد پس از انتشار مفاد طرح آهتیسارى آن را به عنوان گام بلندى در جهت استقلال کوزوو و شناسایى آن از سوى کشورهاى دیگر توصیف کردند.
آهتیسارى به عنوان ارائه کننده این طرح با توجه به شناخت کامل ساختارهاى بالکان قطعاً از واکنش هاى احتمالى و مخالفت صربستان با آن آگاهى داشته است. بنابراین وى با پیش بینى این مخالفت ها طرح اخیر را پى ریزى کرده است.
به نظر مى رسد این طرح نیز مانند دیگر طرح هاى قبلى در بالکان با ابتکار عوامل فرامنطقه اى و با هدف هدایت منطقه به سوى مسیر مشخص ارائه شده است. براساس این دیدگاه مبتکران طرح اخیر با وجود ادعاهاى مختلف، از واکنش هاى مخالف محلى چندان بیمناک نیستند، زیرا معتقدند زمینه هاى لازم براى مقابله و مخالفت هاى عملى با این طرح وجود ندارد.
به نظر مى رسد آهتیسارى و طیف همفکران او معتقدند در صربستان امکانات سیاسى و نظامى لازم براى درگیرى جدى در مسأله کوزوو وجود ندارد و فقط به اقدام هاى سیاسى و صدور بیانیه بسنده خواهد شد. کشورهاى دیگر منطقه نیز تمایل چندانى براى کمک به محور بلگراد در این مناقشه ندارند.
بنابراین طرح اخیر آهتیسارى همانگونه که پیش بینى مى شد فقط با دو مشکل روبرو است؛ بروز ناآرامى هاى محلى و نیز واکنش سیاسى روسیه و احتمال وتوى هرگونه قطعنامه در سازمان ملل از سوى مسکو.
آنچه طراحان استقلال کوزوو را امیدوار کرد
با نگاه به تغییر ساختار جمعیتى کوزوو بویژه در یک دهه اخیر و مهاجرت جمعى صرب ها از این استان مى توان گفت؛ ناآرامى هاى غیرقابل کنترل در منطقه متصور نیست و آهتیسارى از همین منظر معتقد است با اعطاى برخى خودمختارى ها به ساکنان صرب منطقه، نیروهاى مستقر ناتو در کوزوو مى توانند از بروز هرگونه خشونت در این ناحیه جلوگیرى کنند. از این زاویه شاید جلب حمایت روسیه براى خویشتندارى در مقابل مسأله کوزوو نباید چندان دشوار باشد.
روسیه به عنوان عضو دائم شوراى امنیت بارها تهدید کرده است که چنانچه طرحى درباره کوزوو مورد قبول بلگراد نباشد براى مسکو هم قابل قبول نخواهد بود. محافل خبرى و سیاسى در این باره به دو نکته اشاره دارند: نخست این که اگر مسکو قصد داشت قطعنامه اى را درباره کوزوو وتو کند احتمالاً قطعنامه هاى پیشین را وتو مى کرد که به ناتو اجازه داد ۷۸ روز یوگسلاوى پیشین را مورد حملات سنگین خود قرار دهد. مسکو در حملات ناتو به یوگسلاوى پیشین اقدام عملى جدى نشان نداد. از سوى دیگر محافل سیاسى غرب معتقدند، مسکو در برابر دریافت امتیازاتى نظیر حمایت آمریکا از عضویت روسیه در سازمان تجارت جهانى آماده خواهد بود در مسأله کوزوو خویشتندارى بیشترى از خود نشان دهد.
کارشناسان امور بالکان معتقدند نماینده سازمان ملل با توجه به این پیش فرض ها امیدوار است طرح اخیر با وجود مخالفت هاى بلگراد در چندین مرحله و بتدریج به اجرا درآید. اگر روال امور برپایه محاسبات سازمان ملل پیش رود باید در دومین مرحله پس از ارائه پیشنهاد اخیر، مذاکرات جدى طرف هاى مختلف در این باره ۱۳ فوریه در وین پیگیرى شود.
اما چنانچه مسکو قطعنامه هاى مربوط به کوزوو را وتو کند در آن صورت این سناریو محقق مى شود که طرح آهتیسارى و مذاکرات طرف ها پیگیرى مى شود ولى ارزش حقوقى خود را از دست خواهد داد. در این وضع از صدور قطعنامه جدید براى کوزوو جلوگیرى مى شود، ولى مقام هاى صربستان باز به هدف خود براى الحاق مجدد کوزوو نمى رسند.
در هر صورت، کوزوو در سال ۲۰۰۷ در مسیر تحولات جدید قرار دارد. قطعنامه ۱۲۴۴ شوراى امنیت سازمان ملل که در سال ۱۹۹۹ به تصویب رسید و این استان را تحت قیمومیت این سازمان قرار داد، براساس قرارهاى ژوئن سال جارى اعتبار خود را از دست مى دهد و به پایان مى رسد.
در این وضع کوزوو در شرایط بلاتکلیفى قرار مى گیرد. زیرا از یک سو زیر حاکمیت بلگراد نخواهد بود و از سوى دیگر از قیمومیت سازمان ملل خارج مى شود. در این حالت امکان دارد مقام هاى پریشتینا تلاش کنند کوزو به وسیله کشورهاى مستقل به رسمیت شناخته شود که قطعاً این تصمیم به پیچیده شدن وضع سیاسى در منطقه منجر خواهد شد. ولى نکته حائز اهمیت این است که در هر شرایطى کوزوو به وضع گذشته بازنخواهد گشت.
ناآرامى هاى احتمالى
در برخورد با مسأله کوزوو، تنها رویداد نگران کننده بروز ناآرامى هاى نژادى در منطقه صرب نشین متیروتیسا در شمال کوزوو است.
براین اساس در مذاکرات وین که ژانویه سال گذشته برگزار شد، طرح ایجاد یک منطقه مستقل شهرى با اختیارات کامل در متیروتیسا مطرح شد تا حقوق اقلیت صرب کوزوو نیز از این طریق تأمین شود.
برخى کارشناسان این پیشنهاد را نخستین طرح رسمى براى تجزیه کوزوو ارزیابى کردند. با جود این باید اذعان کرد هیچیک از دو محور بلگراد و پریشتینا با تجزیه کوزوو موافق نیستند.
صرب ها، کوزوو را خاستگاه فرهنگى، سیاسى و مذهبى خود مى دانند و بنابراین طایفه صرب تمامى آن را مى خواهند و مقام هاى پریشتینا براساس حس حفظ تمامیت ارضى با هرگونه طرحى براى تجزیه کوزوو مخالفند. در این میان نماینده سازمان ملل تأکید دارد نیروهاى ناتو چنانچه قطعنامه جدیدى براى کوزوو از سوى شوراى امنیت تصویب شود مى توانند آرامش و امنیت آن را تأمین کنند.
مطالبات بر زمین مانده پریشتینا
رهبران آلبانى تبار کوزوو ضمن استقبال از طرح اخیر سازمان ملل خواستار تغییراتى نیز در آن شدند. فاتمیر سیدیو رئیس جمهورى کوزوو گفت: حتى اگر از استقلال کوزوو سخنى به میان نیاید باید با واقع بینى مسائل را نگریست و تصمیم گرفت.
وى گفت: «نیروهاى حافظ کوزوو» که قرار است پس از تعیین وضع این ناحیه منحل شوند باید بدون هیچ اشکال تراشى به ارتش این منطقه ملحق شوند.
هم اکنون نیروى مسلحى با عنوان نیروهاى حافظ کوزوو به وسیله دولت پریشتینا سازماندهى شده اند که سازمان ملل خواستار انحلال آن پس از تحقق شرایط پیشنهادى خویش است اما مقام هاى پریشتینا تأکید دارند بندهاى مربوط به انحلال این نیروها در طرح آهتیسارى باید مورد بازنگرى قرار گیرد.
مقام هاى پریشتینا تلاش مى کنند کوزوو هرچه زودتر به یک سرود ملى و پرچمى که بیانگر هویت و وحدت ملى آن باشد دست یابند. از نقطه نظر پریشتینا دستیابى به این مهم مى تواند روند پذیرش کوزوو در جامعه بین الملل و برقرارى روابط مستقل و مستقیم پریشتینا با کشورهاى دیگر را تسهیل کند.
همچنین نظارت بر دانشگاه صرب ها در شمال کوزوو از دیگر خواسته هاى پریشتینا است. جامعه اقلیت صرب کوزوو در شمال این استان خودمختار داراى دانشگاهى است که هم اکنون بدون نظارت نهاد مرکزى کوزوو به فعالیت مشغول است. سیدیو رئیس جمهورى کوزوو معتقد است، این دانشگاه باید زیر نظارت نهادهاى مرکزى و وزارت آموزش کوزوو اداره شود.
بهار استقلال
مقام هاى پریشتینا تأکید دارند هیچ گاه به کمتر از استقلال براى کوزوو راضى نخواهند شد.
از دیدگاه آنان بهار استقلال کوزوو بویژه از سال ۱۹۹۹ میلادى آغاز شد و در بهار سال جارى میلادى یعنى با پایان اعتبار قطعنامه ۱۲۴۴ شوراى امنیت این روند کامل مى شود و کوزوو به هر ترتیب در هر شرایطى به استقلال دست خواهد یافت.
از همین روست که «فاتمیر سیدیو» رئیس جمهورى کوزوو تصریح کرد پس از صدور قطعنامه جدید شوراى امنیت در بهار سال ۲۰۰۷ میلادى روند استقلال کامل مى شود و زمینه براى شناسایى رسمى کوزوو از سوى جامعه بین الملل فراهم شود. البته نماینده سازمان ملل این نکته را بر مواضع پریشتینا افزوده است که باید به دو طرف فرصت داده شود تا بار دیگر در این خصوص به مذاکره و تصمیم گیرى بپردازند.
به گفته آهتیسارى طرح «کوزوو نوین» نتیجه مذاکرات بسیار دشوار بین تمامى طرف ها در یک سال گذشته است. او مى افزاید: در یک سال گذشته ۱۵ دور مذاکرات سخت و دشوار صورت گرفته که در آن علاوه بر طرف هاى مختلف، نمایندگان ناتو و اتحادیه اروپا نیز حضور داشته اند. کارشناسان امور بالکان نیز یادآور شده اند طرح اخیر آهتیسارى با حضور تمامى کانون هاى تصمیم گیرنده از جمله بروکسل، واشنگتن و ناتو تهیه و تدوین شده است. بویژه واشنگتن و بروکسل این طرح را تنها راه براى حل مسأله کوزوو مى دانند با این همه تاکنون نشانه اى از نرمش و عقب نشینى بلگراد در دست نیست لذا پرسش اصلى این است که آیا ساختارهاى سیاسى نوین بالکان و کوزوو خارج از اراده بلگراد شکل خواهد گرفت.