علی تتماج
روابط دو کشور آلمان و روسیه دارای فراز و نشیبهای بسیاری بوده است. در طی سالهای اخیر بویژه با روی کار آمدن گرهارد شرودر در آلمان و ولادیمیر پوتین در روسیه، مناسبات دو کشور وارد مرحله جدیدی گردید. با روی کار آمدن دولت جدید در آلمان به رهبری آنجلا مرکل، بسیاری از کارشناسان روابط دو کشور را در هالهای از ابهام ارزیابی کردند. گرایش مرکل به برقراری روابط عمیق با آمریکا، حضور در حوزه بالکان بدگمانیها به روابط مسکو – برلین را تشدید کرد. به رغم تمام این ارزیابیها، مقامات دو کشور در طی ماههایی که از دولت مرکل میگذرد دیدارهای مکرری داشته و همواره بر اراده خود برای ارتقا در روابط تاکید نمودهاند. در این چارچوب آنجلا مرکل صدراعظم آلمان برای دیداری رسمی وارد تومسک (در سیبری) شده تا مهر تاییدی باشد بر اظهارات آنها. این دیدار در حالی صورت میگیرد که:
1 – از مهمترین بخشهای روابط روسیه با آلمان را مناسبات اقتصادی و تجاری تشکیل میدهد. دو کشور در راهحل بحرانهای اقتصادی، تامین منابع انرژی و قطعات صنعتی همکاریهای بسیاری دارند. در شرایط کنونی نیز افزایش حجم مبادلات اقتصادی، استمرار انتقال نفت و گاز از روسیه به آلمان، سرمایهگذاری در بخش صنعت اولویت مذاکرات میباشد.
2 – بر خلاف آنکه دو کشور بر روابط مسالمتآمیز تاکید دارند، در قبال مساله پرونده هستهای ایران همچنان دچار اختلاف میباشند. از یک سو روسیه با احتساب منافعی که در قبال ایران کسب میکند، به مخالفت با غرب میپردازد، از سوی دیگر شکست جبهه غرب که آلمان جزء آن است در شرایط کنونی برای برلین جنبه حیثیتی پیدا کرده و آنها به هر نحوی در تلاشند تا روسیه را در جبهه خود وارد سازند بر این اساس مرکل در این سفر بر آن است که رضایت مسکو را برای پایان دادن به همکاری یا اعمال فشار بر تهران جلب نماید. (امری که در شرایط کنونی دور از ذهن میباشد)
3 – تحولات فلسطین از دیدار ابعاد مذاکرات میتواند باشد. البته این نکته قابل ذکر است که نگاه دو کشور به فلسطین متفاوت میباشد. آلمانها همچون گذشته بر حمایت از رژیم صهیونیستی تاکید و خواستار افزایش تحریمها بر دولت جدید فلسطین هستند. روسیه با توجه به سیاست گرایش به جهان اسلام، حمایت نسبی از حماس را در دستور کار دارد. در این راستا آنها کمک10میلیون دلاری را برای حماس در نظر گرفتهاند. بر این اساس در این دیدار طرفین سعی خواهند کرد که به تعدیل مواضع طرف مقابل بپردازند.
4 – آلمانها برای حضور دائم در شورای امنیت تلاش میکنند. در این چارچوب آنها دیپلماسی فعالی را میان اعضاء دائم کنونی برقرار کرده تا از حمایت آنها برخوردار گردند. روسیه در این میان میتواند به عنوان یکی از مهمترین پیروان حضور آلمان در شورای امنیت ایفای نقش نماید.
هر چند دو کشور سعی دارند تا با امضای توافقنامههای متعدد و طولانی مدت و نیز مراودت بسیار، به ارتقاء روابط بپردازند، اما همچون گذشته موانعی برای انجام این مهم وجود دارد که عبارتند از:
الف – بحران اقتصادی حاکم بر روسیه آلمان که آنها را وادار میسازد که پیش از هر چیز به سیاست داخلی بپردازند و ظرفیتهای خود را در راه توسعه اقتصادی جامعه به کار گیرند.
ب – نگرشهای منفی افکارعمومی حاکم بر دو کشور نیز از اصلیترین موانع ارتقاء روابط میباشد. مردم روسیه آلمانها را افرادی نژادپرست و توسعهطلب میشناسد که حوادثی چون جنگهای اول و دوم را برای آنها به ارمغان آورند. همچنین سیاستهای آلمانها در سال اخیر مانع حضور روسیه در اروپا گردیده، که این نیز به این بدبینی دامن میزند. از سوی دیگر مردم آلمان نیز روسیه را استعمارگری میدانند که سالها آنها را به دو جامعه متفاوت شرقی و غربی تقسیم و مانع اتحاد آنها شده است. بر این اساس گذشته تاریخی دو کشور مانع از اطمینان آنها به یکدیگر برای ارتقاء روابط همه جانبه میگردد.
ج – دیدگاههای متفاوت در عرصه سیاست خارجی نیز بر این بحرانها دامن میزنند. آلمانها خواستار ارتقاء روابط با آمریکا و نفوذ در حوزه بالکان، آسیای مرکزی و قفقاز میباشند در حالی که روسیه به طور کامل با این رویه مخالف است (دیدار مرکل با مخالفان دولت بلاروس، اعتراض شدید روسیه را در پی داشت به گونهای که بسیاری از کارشناسان دیدار مرکل را تلاش برای این نارضایتی دانستهاند) در همین حال آلمان از سیاست حضور توسعه یافته روسیه در اروپا و نیز روابط آن با ایران و جهان اسلام به ویژه فلسطین ناراضی بوده و خواستار تغییر آن شده است. بر این اساس میتوان گفت که هر چند دیدار مرکل میتواند نقطه عطفی برای ارتقاء روابط دو کشور باشد اما با توجه به چارچوبهای سیاست خارجی و نیز ظرفیتهای دو کشور نمیتوان به ارتقاء آن خوش بین بود. به عبارتی دیگر این دیدار صرفا از بروز تنش در روابط پیشگیری میکند و چندان تاثیر مثبتی در آن ندارد.