شهین درویش
سازمان فرهنگی، علمی، آموزشی ملل متحد پیش از 8 سال است که به ایران آمده و از این مدت حدود سه سال را نیز در تعطیلی به سر برده است. خیلی دیر به ایران آمد؛ این دفتر از لیست بلندبالایی که به عنوان وظایفی ثبت شده، در طول این مدت کوتاه تنها موفق به فعالیت در برخی زمینهها شده است.
یونسکو در حالی به سازمانی کم تأثیر در ایران تبدیل شده که سازمانهای دیگر ملل متحد از جمله یونیسف (صندوق حمایت از کودکان) و صندوق جمعیت این سازمان فعالیتها و موفقیتهای بیشتری در ایران دارند. نه تنها زمان، بلکه حمایت دولت نیز در این کارکرد یونسکو در ایران نقش داشته است. کارشناسان معتقدند تا کنون حمایت دولتی در این بخش اولویت نداشته و تقریباً سرمایهگذاری مادی و برنامهریزی خوبی در این زمینه صورت نگرفته است.
دفتر یونسکو در ایران سال 1996 آغاز به کار کرد و این اداره سال 2001 تعطیل شد و با معرفی مسئول جدید این دفتر،از سال 2003 مجدداً افتتاح شد و فعالیت آن همچنان ادامه دارد.
اساسنامه کمیسیون ملی یونسکو در ایران در سال 1366 به تصویب هیأت وزیران رسیده است. در ماده هفتم اساسنامه اصلاحی کمیسیون ملی یونسکو در ایران آمده است که به موجب اساسنامه سازمان تربیتی، علمی و فرهنگی ملل متحد مصوب 15/4/1327 کمیسیون ملی تربیتی، علمی و فرهنگی (کمیسیون ملی یونسکو) که در این اساسنامه کمیسیون نامیده میشود،مرکز عمل و اداره امور برنامههای یونسکو در ایران است.
شورای عالی، شورای اجرایی و دبیرخانه، سه رکن کمیسیون ملی یونسکو در ایران هستند و عیناً متناظر با ارکان یونسکو یعنی کنفرانس عمومی، شورای اجرایی و دبیرخانه است.
برای این کمیسیون اهداف و وظایف بسیاری تعریف شده است که عبارتند از:
* مشارکت در فعالیتهای یونسکو به منظور استقرار صلح و ایجاد تفاهم متقابل میان ملتها از طریق اشاعة دانش و معرفت و اهتمام در امر نشر فرهنگ و آموزش
* تلاش در جهت برقراری، حفظ و بسط عدالت، آزادی و حقوق اساسی افراد انسانی با الهام از اصول اسلامی و اهداف یونسکو از طریق همکاری با سازمان مرکزی یونسکو و مؤسسات تابعة آن
* تلاش برای اعتلای فرهنگ و اشاعة ارزشهای انسانی و مبارزه با مفاسد اخلاقی، از راه تبادل فکری با صاحبنظران در قلمرو ادیان و مذاهب، تعلیم و تربیت و علم اخلاق
* کوشش در غنی کردن اندیشة بشری از راه نشر و بسط دانش به منطر اکمال فضیلتهای انسانی
* شناخت فرهنگهای گوناگون جوامع و معرفی فرهنگ اسلامی و میراث فرهنگی ایران
* تعمیم آموزش و نیز مبارزه با بیسوادی به عنوان مانع عمدۀ تعالی فکری و بسط توسعۀ فرهنگی، از طریق همکاری با یونسکو و مؤسسات تابعه
* همکاری و همگامی در ایجاد نظام نوین ارتباطات به منظور مبادلة گستردة اطلاعات در مقیاس جهانی و مقابله با انحصارطلبی قدرتهای سلطه جوی جهانی در این زمینه
* ایجاد ارتباط بین سازمان یونسکو و سازمانهای دولتی و غیردولتی کشور که در زمینههای آموزشی، تربیتی، علمی، فرهنگی و ارتباطات فعالیت دارند.
* تسهیل و توسعة ارتباط با کمیسیونهای ملی یونسکو در کشورهای دیگر، به ویژه کشورهای منطقه، به منظور همکاری در اجرای برنامهها و انجام مطالعات مشترک
* همکاری در اجرای طرحها و برنامههایی که در چارچوب فعالیتهای یونسکو در از سوی دولت ارائه میگردد.
* پیشنهاد بودجة سالانة کمیسیون به وزارت فرهنگ و آموزش عالی
* تعیین مصرف وجوه و اموالی که به عنوان هدیه برای پیشرفت مقاصد یونسکو به کمیسیون ملی تقدیم میشود و نظارت در مصرف آنها
برخی حوزههای فعالیت و حوزههای تخصصی یونسکو نیز به قرار زیر است:
در حوزه آموزش: حق آموزش، طرحها و سیاستهای آموزشی، طفولیت و خانواده، آموزش ابتدایی، آموزش متوسطه، آموزش عالی، آموزش فنی و حرفهای، آموزش علم و فناوری، آموزش معلم، آموزش غیر رسمی، آموزش جامع، تنوع فرهنگی و زبانشناختی در آموزش، آموزش به هنگام فوریتها، بحرانها و آموزش ICT و بازسازی، تربیت بدنی و ورزش، آموزش عدم خشونت.
در حوزه علوم طبیعی: آب شیرین، مردم و طبیعت، اقیانوسها، علوم زمین، سواحل و جزایر کوچک، علوم پایه و مهندسی، سیاست علمی، زنان در علم.
در حوزه علوم اجتماعی و انسانی: اخلاق، حقوق بشر، جوانان و ایدز،زنان و برابری جنسی، نژادپرستی، تبعیض نژادی و بیگانه ستیزی،امنیت و صلح انسانی، فلسفه، مطالعات روز و کاربردی، مهاجرت بینالمللی، مسائل شهری، دموکراسی و دولت.
در حوزه فرهنگ: فعالیت بهنجار، سیاستهای فرهنگی، میراث، تنوع فرهنگی، گفتوگوی بین فرهنگی، صنایع فرهنگی، فرهنگ و توسعه، هنرها و خلاقیت، توریسم فرهنگی، موضوعات ویژه، ارتباطات و اطلاعات، بایگانیها و کتابخانهها، رسانههای جمعی، محتوای خلاقانه: رادیو، تلویزیون، رسانههای خبری، آموزش و... دولت الکترونیک، مسائل اخلاقی، آزادی بیان، مطبوعات مستقل، مردمان غیر بومی، اطلاعرسانی در عرصه توسعه جامعه، ابزارهای پردازش اطلاعات، توسعه رسانهای، آموزش رسانهای، تکثر زبانی، مراکز چندرسانهای، افراد معلول و...، حفاظت و بایگانی، اطلاعرسانی در حوزه عمومی، شبکههای رادیویی و تلویزیونی دولتی.
مادۀ 4 اساسنامه تاکید میکند که شورای عالی کمیسیون ملی یونسکو در ایران عالیترین مرجع تصمیمگیری کمیسیون است و 14 عضو دارد؛ وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، وزیر امور خارجه، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزیر آموزش و پرورش، دبیر کل کمیسیون ملی یونسکو، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست و مدیر عامل سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.
همچنین هفت نفر از شخصیتهای علمی و فرهنگی کشور که از میان مدرسان و اعضای هیأت علمی دانشگاهها و مراکز آموزش عالی و محققان و هنرمندانی که در زمنیههای علمی، فرهنگی، ارتباطی و تعلیم و تربیت دارای تجربه باشند، انتخاب میشوند.
یونسکو اهتمام خویش را به فعالیت در زمینههای آموزش، علوم طبیعی، علوم اجتماعی و انسانی، فرهنگ، ارتباطات و اطلاعات مصروف کرده است.
میراث فرهنگی، عمدهترین فعالیت دفتر یونسکو
ایران جزو منطقه آسیا و اقیانوسیه یونسکو محسوب میشود. دفتر یونسکوی ایران با فعالیتهایی که بیشتر آنها فرهنگی هستند، سعی کرده خود را به وظایفش نزدیک کند. بنابر گزارشی که از سوی دفتر یونسکو در تهران به شرق ارسال شده، در سالهای 2004 تا 2005، این دفتر از ساعات ابتدایی نخستین روز زلزله آغاز شده و هنوز ادامه دارد. مهمترین فعالیتهای یونسکو در بم به تشکیل کمیتهها و برگزاری کارگاهها و کنفرانسهایی برای نجات آثار تاریخی بم اختصاص یافته است.
فعالیتهای یونسکو در حوزه میراث فرهنگی چغازنبیل و پاسارگاد را نیز پوشش میدهد. ثبت پاسارگاد در فهرست میراث جهانی از جمله این اقدامات است.
این دفتر در حوزههای «آیتی» و ایدز هم برنامههایی دارد. کارگاه آسیایی نقش زنان در حفاظت میراث فرهنگی که آوریل 2004 برگزار شد از فعالیتهایی است که سعی در افزایش نقش یونسکو در ایران داشته است.
اما سازمانهای داخلی فعال در حوزههای فرهنگی، دفتر یونسکو در ایران را چندان فعال نمیبینند. حتی سازمانهایی که به طور مستقیم مسئول دریافت اخبار یونسکوی ایران هستند، اظهار میدارند که ما با یونیسف و صندوق جمعیت بیش از این سازمان همکاری داریم. شاید این به کوچکی و تازه کار بودن خود این دفتر برمیگردد و شاید اقدامات ما در جهت تهدید و خراب کردن هر آنچه یونسکو از کشورمان جزو میراث جهانی ثبت کرده ـ از جمله پاسارگاد و نقش جهان ـ دلیل جدی گرفته نشدن کار نمایندگی یونسکو در ایران است.
چند ماه بعد از افتتاح مجدد دفتر یونسکو، سیدیوسف حسینی دبیر کل کمیسیون ملی یونسکو در ایران طی گفتوگویی با خبرگزاری سینا، هدف از تأسیس این دفتر را انتقال مجموعهای از فعالیتها و تجاربی که در زمینه آیتی در دنیا وجود دارد عنوان کرد و اظهار داشته بود: بزرگترین سازمانی که در بحث آموزش الکترونیکی و آموزش از راه دور تاکنون فعالیت کرده یونسکو است که ایران هیچ سهمی از این آموزش ندارد.
وی بر این عقیده بود که سهم بسیار ناچیزی از فعالیتهایی که در جهان در دفترهای مختلف یونسکو اتفاق میافتد به ایران میآید زیرا دولت استعداد جذب منابع را ندارد و باید یک مرکزی را بنا کند که بتواند برای انتقال تجربهای که در دنیا اتفاق میافتد همکاری کند در حالی که این مرکز در ایران به هیچ وجه حمایت نشد.
با این حال آیتی در فهرست مهمترین فعالیتهای یونسکو در سالهای 2004 تا 2005 قرار نداشت.