اوقات فراغت چنان در پدیده جوانی تنیده است که باید آنرا منشاء شناخت و به رسمیت شناخته شدن دوران جوانی و هویت دانست. تأثیرات مهمی که گذران اوقات فراغت در دوران معاصر بر فضای سیاست، فرهنگ، اقتصاد و بر جوامع و خانواده و جوانان گذاشته است نهتنها مصرفکنندگان صنعت اوقات فراغت بلکه تولیدکنندگان کالاهای فراغت را نیز به تنوعطلبی و ساختارشکنی بنیادها وادار کرده است، تا دائماً و خلاقانه عناصری از اوقات فراغت را ابداع کنند و با انتخاب اجزاء متفاوت فرهنگی و ترکیب آنها با یکدیگر، هویتهای جدید را بجویند. این پیوند مستحکم، در گفتمانی که جوانی را به عنوان سرمایه نه تهدید میشناسد، عامل تداوم فرهنگ و ادغام و یکپارچگی اجتماعی و توسعه روزافزون تولید فرهنگ شده است.
اوقات فراغت، یکی از نیازهای اساسی و پایهای انسان به شمار میآید و مانند هر نیازی، بسته به وضعیت فرد و محیط اجتماعی، متغیر بوده و میان جوانان و بزرگسالان تفاوت داشته و دائماً در حال تغییر است. به همین منظور سازمان ملی جوانان در راستای تحقق آرمانهای چشمانداز بیست ساله کشور سند ویژه فرابخشی ساماندهی امور جوانان جهت ایجاد رفاه و سلامت جسمی و روانی و ایجاد انگیزه و امید به آینده برنامه ساماندهی امور جوانان ارائه مینماید. شایان ذکر است علیرغم آنکه دامنه سنی جوانی در کشور بین 15-29 ساله تعریف شده است ولی با توجه به بررسیهای آماری اکثر استفادهکنندگان از برنامههای فراغتی، نوجوانان و جوانان میباشند لذا گروه هدف این گزارش نوجوانان و جوانان 10 تا 24 ساله هستند. این گزارش سعی دارد نگاهی به اجمالی به تاریخچه، کارکردها، ارزیابی وضع موجود، تبیین وضع موجود، فرصتها و تهدیدها درخصوص اوقات فراغت جوانان داشته باشد.
تاریخچه اوقات فراغت: طبق بررسیهای بهعمل آمده برخلاف تصور همگان اوقات فراغت خاص جامعه صنعتی نیست. تاریخ نشان میدهد که در تمام مراحل زندگی بشر، زمان اوقات فراغت وجود داشته و در دوره ماقبل شهرنشینی، دوره شهرنشینی و قرن اخیر، به چگونگی گذران اوقات فراغت توجه شده است. از دیدگاه الهی اوقات فراغت در کنار اوقات کار قرار دارد و فرصتی است که باید از آن برای پاسخ دادن به حس کمالجویی بهرهبرداری کرد.
کارکردهای اوقات فراغت: اندیشمندان، کارکردهای گوناگونی برای اوقات فراغت و فعالیتهای فراغتی قائل شدهاند اما وجوه مشترک دیدگاههای این اندیشمندان حداقل شامل مواردی از جمله استراحت، تجدیدقوا و تمدد اعصاب، تفریح و سرگرمی، کسب معلومات و شکوفایی استعدادها میشود. لذا برنامهریزی برای اوقات فراغت جوانان مانع از گسترش بزهکاری جوان شده و در شکل توسعهیافته فرد میتواند جوانان را مسئولیتپذیر، جامعهپذیر و مشارکتجو به بار آورد. کارکردهای اوقات فراغت به شرط فارغ بودن از اجبار و وظایف اجتماعی، نداشتن هدف سودجویانه، احساس رضایتمندی، انتخاب به نحو آزاد و دلخواه، نداشتن هدف سیاسی یا عقیدتی، محقق میشود.
توصیف وضع موجود: در توصیف وضع موجود باید گفت که در مقایسه با جهان، اوقات فراغت در ایران 90 روز در سال و در جهان 80 روز در سال است. همچنین از 8750 ساعت عمر یکساله انسان، 6830 ساعت به کار تأمین نیازهای ضروری و 1920 ساعت اختصاص به فراغت دارد. میانگین ساعت فراغت روزانه جهانی 5 ساعت و ایرانی 23/5 ساعت میباشد. آمار کلیه دستگاههای فعال در برنامه فراغتی نشان میدهد که 21 درصد از نوجوانان و جوانان کشور تحت پوشش برنامههای فراغتی قرار دارند. این آمار مربوط به سال 83 میباشد. در حالی که این شاخص در سال 1381 برابر با 2/8 درصد بوده است. درصد هزینه اوقات فراغت از کل سبد هزینه خانوار شهری در سال 82 برابر 1/1 درصد بوده است. این گزارش میافزاید که سازمان ملی جوانان به طور متوسط در سال 82 برای هر جوان شرکتکننده در برنامههای فراغتی تابستان مبلغ 2331 ریال اختصاص داده است.
تبیین وضع موجود: در توضیح نقاط قوت تبیین وضع موجود به موارد زیر باید توجه داشت: توسعه تشکلهای غیردولتی و نهادهای مدنی درخصوص برنامههای اوقات فراغت جوانان طی سالهای اخیر، حضور جدی بخش خصوصی در تولید ابزارها و کالاهای فراغتی، متنوع شدن کالاها، اقبال استفادهکنندگان، شیوههای مدرن گذران اوقات فراغت، افزایش استقبال جوانان برای حضور در برنامههای فراغتی. اما چنانچه بخواهیم به نقاط ضعف اشاره کنیم باید به مواردی همچون عدم تناسب برنامههای ارائه شده با میزان فراغتی موردنیاز جوانان، پایین بودن سهم هزینههای اوقات فراغتی در سبد خانوار، بالا بودن جمعیت جوان و محدودیت امکانات و فضاهای فراغتی در سطح ملی، رشد کند صنعت اوقات فراغت توجه داشته باشیم.
فرصتها و تهدیدهای پیشروی اوقات فراغت: این گزارش نیمنگاهی نیز به فرصتها و تهدیدهای اوقات فراغت داشته است. فرصتهایی همچون فرهنگ و هویت غنی دینی و ملی جوانان ایرانی، متنوع شدن برنامههای فراغتی و ارائه برنامههای جدید فراغتی، بالا رفتن آگاهی افراد جامعه و افزایش امکان دسترسی آسان جوانان برای استفاده از امکانات فراغتی. شایان ذکر است که غلبه نمودن گذران اوقات فراغت جوانان از طریق فضاهای مجازی، افزایش گرایش جوانان به استفاده از برنامههای فردی گذران اوقات فراغت، بالا بودن نرخ بیکاری جوانان در مقایسه با بزرگسالان پایین بودن سطح رفاه اجتماعی نیز از جمله تهدیدها به حساب میآید.
چالشها و تنگناهای موجود: گزارش فوق به بررسی چالشهای موجود درخصوص ساماندهی اوقات فراغت جوانان هم نظر داشته است. که نتایجی بدین شکل تشریح کرده: 1. فقدان مبانی تئوریک منطبق با فرهنگ دینی، اسلامی و ایرانی 2. خلاء موجود در نظام مدیریت عالیه در امور مربوط به گذران اوقات فراغت اعم از سیاستگذاری، برنامهریزی، هماهنگی، اجرا و نظارت 3. تصدیگری دولت در اجرای برنامههای مربوط به گذران اوقات فراغت 4. نامتعادل بودن سهم بخش دولتی، غیردولتی، خصوصی، خانوادهها و جوانان 5. رقابتی نبودن فعالیتهای مربوط به گذران اوقات فراغت 6. نامتناسب بودن شیوههای گذران اوقات فراغت فعال و غیرفعال، رسمی و غیررسمی و فردی و جمعی 7. فقدان تقسیم کار ملی منسجم و مدون و برنامهریزی شده در زمینه گذران اوقات فراغت 8. کمبود منابع مالی در بخشهای دولتی، نهادهای عمومی و غیردولتی 9. عرضه محوری در برنامهریزی و اجرای گذران اوقات فراغت 10. کمبود امکانات و منابع فراغتی متناسب با نیازهای جوانان 11. توزیع نامناسب امکانات و فضاهای فراغتی در سطح کشور و محدود بودن برنامههای فراغتی به فضاها و دورههای زمانی خاص 12. روزآمد نبودن و رشد کند صنعت اوقات فراغت.
پایه و مبانی نظری اصول و سیاستهای کلی: توجه به نیازهای خاص جوانان، درنظر گرفتن شرایط اقتصادی، اجتماعی، خانواده و جامعه، توجه به تفاوتهای فرهنگی، قومی و جنسیتی، استفاده از الگوهای فعال جمعی، روزآمد و استفاده از الگوهای نوین اوقات فراغت از سیاستهای کلی برنامه ساماندهی اوقات فراغت جوانان است.
اهداف: اهداف برنامه ساماندهی اوقات فراغت جوانان در 2 بخش اهداف کلی و اهداف اختصاصی تقسیم میشود که ساماندهی گذران اوقات فراغت جوانان در چارچوب برنامه 4 توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جزء هدف کلان به شمار میرود و ارتقای کمی و کیفی امکانات فراغتی به منظور بهینه نمودن گذران اوقات فراغت، هماهنگسازی فعالیتهای بخشهای دولتی، عمومی، خصوصی و نهادهای مدنی در رویکردها، تعاریف، مفاهیم و روشهای مربوط به اوقات فراغت در چارچوب تقسیم کار ملی، مشارکت مؤثر جوانان در سیاستگذاری، تقویت نهاد خانواده، تنوع بخشیدن و خلاقیت بیشتر در برنامههای فراغتی از جمله اهداف خصوصی این برنامه میباشد.
البته شایان ذکر است که هرگونه برنامهریزی در زمینه اوقات فراغت جوانان باید متضمن شناخت اقتضائات، ظرفیتها و انتظارات دوره جوانی باشد و هرگونه فعالیت در موضوع نیازهای جوانان با مشارکت فعال آماده صورت گیرد. همچنین برنامههای اوقات فراغت جوانان باید مستمر، پویا و پیوسته باشد و از اجرای برنامههای مقطعی و ناهماهنگ پرهیز گردد.
سیاستها و خطمشیهای اجرایی: در این بخش میتوان به گسترش مشارکت بخشها و تشکلهای غیردولتی در زمینه اوقات فراغت جوانان از طریق بسیج امکانات و جلب مشارکتهای مردمی، ایجاد فضا و عزم و اراده ملی در سطح جامعه در جهت اهتمام به اوقات فراغت جوانان، گسترش مداخله و مشارکت جوانان، مشارکت همهجانبه سازمانها و نهادهای فعال در حوزه اوقات فراغت، بهینهسازی امکانات موجود و افزایش زیرساختهای سیاحتی و گردشگری، گسترش فضاهای فراغتی و لحاظ نمودن نیازهای فراغتی جوانان، حمایت صنعت بیمه از صنعت اوقات فراغت، توسعه کمی و کیفی برنامههای فراغتی جوانان از طریق ارتقا و اصلاح نگرش جامعه، روزآمد کردن محتوای برنامههای فراغتی و استفاده بهینه از شبکههای اطلاعاتی و ارتباطی و توجه به اصل انعطافپذیری، اصلاحپذیری و تحققپذیری در برنامههای اوقات فراغت جوانان اشاره کرد.
برنامهها و اقدامات اجرایی: در پایان برنامههایی مطرح شده که در صورت اجرای آنها میتوان آینده امیدوارکنندهای نسبت به اوقات فراغت جوانان داشت. این برنامهها شامل مواردی همچون برنامه اصلاح نگرش و فرهنگسازی، تقویت نقش خانواده و نهادهای مدنی و همچنین بخش خصوصی در برنامههای فراغتی بهینهسازی زیرساختهای فراغتی، توسعه کمی و کیفی برنامههای فراغتی، توانمندسازی ساختارهای اجرایی مرتبط با اوقات فراغت جوانان میشود.