على قنادى
گروه جهان: جنبش مقاومت اسلامى فلسطین (حماس) روز چهارشنبه هفته پیش با اسرائیل به یک توافق آتش بس شش ماهه دست پیدا کرد، توافقى که هر چند بسیار شکننده به نظر مى رسد، اما توازن منطقه اى را که بعد از جنگ ۳۳ روزه لبنان در سال ۲۰۰۶ شکل گرفته تقویت کرد. براساس توافقنامه آتش بس که با میانجیگرى مصرى ها به دست آمد، گذرگاه «کرم ابوسالم» طى مدت ده روز بازگشایى شده و تحریم نوار غزه به طور تدریجى پایان مى یابد. همچنین سه روز بعد از اجرایى شدن این توافقنامه (یعنى از روز یکشنبه) ۳۰ درصد ممنوعیت ورود مواد غذایى و دارویى برداشته شد و زندگى آرام آرام به این منطقه پر تراکم و فقیر که بیش از یک میلیون و سیصد هزار فلسطینى را در خود جاى داده، بازگشت. هم اسرائیلى ها و هم فلسطینى ها تلاش کردند تا آتش بس روز چهارشنبه را نشانه ضعف طرف مقابل بدانند. ایهود اولمرت نخست وزیر اسرائیل گفت: «ما در خیال به سر نمى بریم، اما این آتش بس شکننده است... زیرا حماس تغییرى نکرده است. اگر تروریسم ادامه پیدا کند اسرائیل باید براى برچیدن این تهدید دست به اقدام بزند.» مقام هاى حماس هم توافقنامه آتش بس را نتیجه مقاومت فلسطینیان و ضعف اسرائیل دانستند. اسماعیل رضوان سخنگوى حماس گفت: «در صورتى که رژیم صهیونیستى توافقنامه آتش بس را نقض کند حماس پاسخى سهمگین به این رژیم خواهد داد.» اما در وراى لفاظى هاى طرفین به نظر مى رسد سهم فلسطینیان از واقعیت هایى که در پشت توافقنامه آتش بس نهفته بیشتر است. ژوئن سال ۲۰۰۷ (خرداد ۸۶) زمانى که مبارزان حماس آخرین سربازان جنبش فتح را از غزه بیرون راندند و کنترل خود را در این منطقه برقرار کردند، تل آویو، متحدین غربى اسرائیل و حتى فتح در یک توافق نانوشته استراتژى تحریم و فشار براى سقوط حماس در غزه را در دستور کار قرار دادند.
هدف نهایى آن بود که با گسترش تحریم ها و فشارها به جمعیت فلسطینى ساکن غزه نشان دهند که نتیجه حاکمیت حماس چیزى جز فقر، بدبختى و گسترش ناآرامى ها نیست. موج تحریم غزه که هزاران فلسطینى را گام به گام فقیر و مرگ نزدیک کرد، در واقع قدم هاى عملى براى درک این نکته توسط ساکنان غزه بود که« آنها یا باید دست از حمایت حماس بردارند و یا وضعیت فلاکت بار کنونى ادامه خواهد یافت.» اکنون بیش از یک سال از کنترل حماس بر غزه مى گذرد . هدف نمایش قدرتى که اسرائیلى ها قبل از آتش بس نشان دادند این بود که بگویند هیچ اجبارى براى پذیرش آتش بس که حماس چندى قبل پیشنهاد آن را ارائه کرده، ندارند.ولى این واقعیت غیرقابل انکار که حماس حاضر نشد در مقابل پذیرش آتش بس توسط تل آویو گلعاد شالیت سرباز اسرائیلى را که از سال ۲۰۰۶ تاکنون به اسارت فلسطینیان درآمده، آزاد کند، نشان مى دهد که اسرائیلى ها در پذیرش آتش بس دست پیش نداشته اند. به علاوه کم نیستند تحلیل گرانى که معتقدند طى چند ماه اخیر باران موشک هاى قسام بر شهرک هاى صهیونیست نشین توازن استراتژیک را به ضرر اسرائیل تغییر داده است. اثر پرتاب موشک ها و گلوله هایى که زمانى محمود عباس آنها را «اسباب بازى» مى نامید، به جایى رسید که ایهود اولمرت نخست وزیر اسرائیل چند ماه قبل اذعان کرد که «هیچ راه حل معجزه آسایى براى متوقف کردن موشک هاى قسام وجود ندارد.»
طبق آمارهایى که خود اسرائیلى ها منتشر کرده اند؛ حماس از زمان کنترل بر غزه در ژوئن ۲۰۰۷ تا ژانویه ۲۰۰۸ ، ۶۹۷ موشک قسام و ۸۲۲ گلوله خمپاره به شهرک هاى اسرائیلى به ویژه سدیروت شلیک کرده است.
شبکه خبرى ABC نیوز دو روز بعد از امضاى توافقنامه آتش بس بین حماس و اسرائیل طى گزارشى نوشت که با وجود آتش بس ساکنان شهرک سدیروت هنوز هم امیدوار نیستند که آرامش به این شهرک بیست هزار نفرى که فقط طى یک سال گذشته یک هزار پروژه آن منهدم شده، باز گردد.دکتر خلیل شکاکى ناظر انتخاباتى فلسطین چند روز بعد از امضاى توافقنامه آ تش بس بین حماس و اسرائیل در یک کنفرانس خبرى گفت: «ابومازن موشک هاى قسام را اسباب بازى هاى بچگانه نامیده بود او معتقد بود که این موشک ها هیچ اثرى بر اسرائیل ندارند. ولى حالا ما دیگر کشف کرده ایم که این اسباب بازى ها یک سلاح استراتژیک هستند.»در واقع ادامه حملات اسرائیل به غزه تا آخرین روزها و ساعت هاى امضاى توافقنامه آتش بس فقط براى به نمایش گذاشتن این بود که تل آویو از سر ضعف تن به آتش بس نداده است، موضوعى که دستکم با واقعیت هاى موجود در زمین بازى تل آویو و حماس مطابقت چندانى ندارد.
حماس: افول یا صعود؟
توافقنامه آتش بس بین اسرائیل و حماس به تنهایى حاوى این مفهوم بود که اسرائیل مجبور است موجودیت گروهى را به رسمیت بشناسد که تا همین چند ماه پیش خواستار درهم شکستن و انهدام آن بود. دکتر خلیل شکاکى،مى گوید:«حماس نشان داد که مى تواند بدون به رسمیت شناختن اسرائیل آن را مجبور کند حماس را به رسمیت بشناسد. هنیه زندانى هایى را آزاد خواهد کرد که عباس هرگز نتوانسته بود آنها را آزاد کند، او حتى ممکن است بتواند رهبر آنها مروان برغوثى را نیز آزاد کند.»
توافقنامه آتش بس براى حماس حتى حاوى مفاهیمى فراتر از موارد فوق محسوب مى شود. اسماعیل هنیه به جاى اینکه محمود عباس را به پشت میز مذاکره با صهیونیست ها بفرستد و او نیز همه امتیازات به دست آمده را به سود فتح مصادره کند، خود را به عنوان واقعیت غیرقابل اجتناب مذاکرات فلسطینى - اسرائیلى تحمیل کرد، موضوعى که بازتاب نوعى عملگرایى جدید در مشى سیاسى جنبش حماس محسوب مى شود. توافقنامه آتش بس بازتاب صریح این واقعیت بود که بیش از یک سال استراتژى فشار و انزواى بین المللى نه تنها حماس را تضعیف نکرده، بلکه آن را به یک بازیگر غیرقابل انکار صحنه سیاسى فلسطین بدل نموده است . نظرسنجى اى که اواسط ماه ژوئن (اواخر اسفند ۸۶) توسط مرکز سیاست گذارى و بررسى فلسطین منتشر شد نشان مى دهد که محبوبیت حماس در ماه هاى اخیر به ویژه بعد از رسوخ فلسطینیان از مرز غزه به مصر، حملات مرگبار اسرائیل و همچنین کند شدن پیشرفت مذاکرات صلح افزایش یافته است براساس این نظرسنجى حدود ۱۰ درصد از فلسطینیان طى ماه هاى اخیر نظرات و جهت گیرى هاى خود را به سمت حماس تغییر داده اند و درصد افرادى که در انتخابات احتمالى به اسماعیل هنیه راى خواهند داد، با درصد حامیان محمود عباس رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین مساوى است ، ضمن اینکه هنیه با کسب حمایت ۴۷ درصد شهروندان فلسطینى خواهد توانست با اختلاف حداقل یک درصد محمود عباس را شکست دهد. براساس یافته هاى همین نظرسنجى، این نخستین بار است که نامزدهاى اسلام گراى حماس از نامزدهاى سکولار فتح پیشى مى گیرند. نکته مهم تر نظرسنجى یاد شده آن است که اگر انتخابات پارلمانى برگزار شود، حماس ۴۲ درصد آرا و فتح ۳۵ درصد آرا را به دست خواهند آورد.شواهد و قراین نشان مى دهند که میزان حمایت فلسطینیان از حماس طى سه ماه گذشته حتى بیشتر هم شده است. دکتر خلیل شکاکى بعد از امضاى توافقنامه اخیر در یک کنفرانس خبرى گفت: «اگر درست در روز اعلام آتش بس، در مناطق فلسطینى انتخابات برگزار مى شد، حماس هم در غزه و هم در کرانه باخترى پیروز میدان بود.»تحلیلگران سیاسى معتقدند که ریشه هاى واقعى حماس در جامعه فلسطین یکى از مهم ترین دلایلى است که منجر شده اسرائیلى ها نتوانند بعد از یک سال فشار و تحریم حماس را منزوى کنند. یک مقام بلندپایه از اعراب اسرائیلى روز یکشنبه به نیویورک تایمز گفت: آنچه یک سال پیش در غزه به وقوع پیوست، کودتاى حماس نبود قدرت گرفتن حماس یک فرآیند طبیعى بود .حماس آنقدر قوى بود که از طریق فعالیت هاى اقتصادى، آموزشى، فرهنگى و بهداشتى در جامعه فلسطینى ریشه دوانده بود و در مقابل ، فتح آنقدر ضعیف و فاسد بود که کنترل قدرت توسط حماس مانند وزیدن باد در بدن یک حشره بیمار بود.اکنون حتى کسانى که از حماس نفرت دارند هم معتقدند که حماس توانسته امنیت را به مردم غزه بازگرداند. عیاد سراج یک روانشناس فلسطینى دانش آ موخته انگلیس مى گوید:« حماس قدر و بى رحم است ولى در حاکمیت واقعا قوى عمل مى کند... آنها کوپن گاز پخش مى کنند... و حتى در اوج بحران غزه به کسانى که توانایى نداشتند اجازه دادند قبض هاى برق شان را بعد از پایان سال پرداخت کنند. حتى بیمارستان ها و کلینیک هاى غزه در مقایسه با سال هاى گذشته خیلى تمیزتر شده اند.»
ناظران سیاسى معتقدند عمل گرایى حماس یکى دیگر از علل موفقیت آن طى یک سال گذشته یعنى بعد از کنترل کامل بر غزه بوده است.
هر چند حماس با باران موشک هاى قسام توانست اسرائیلى ها را درمانده کند، ولى از این واقعیت غیرقابل انکار نیز غافل نشد که تحریم هاى بلندمدت مى تواند محبوبیت آن را در بین ساکنان غزه کاهش دهد.در واقع قرار داد آتش بس جدید نه تنها محبوبیت حماس را در بین شهروندانى که حملات روزمره صهیونیست ها آنها را به ستوه آورده ، افزایش خواهد داد، بلکه به این جنبش اجازه مى دهد با تجدید قواى دوباره اهداف استراتژیک خود را در مقابل اسرائیل بار دیگر پیگیرى کند و این نشان دهنده سطح جدیدى از عمل گرایى رهبران حماس است. جواد تیبى وزیر بهداشت دولت عباس براى ،عمل گرایى حماس تعبیرى به کار برده که هر چند کاملا صحیح نیست ولى جالب توجه است. او در گفت وگو با نیویورک تایمز مى گوید: حماس اکنون از متارکه ۳۰ ساله جنگ با اسرائیل سخن مى گوید و این واقعا چیزى خلاف آن چیزى نیست که ما (فتح) خواهان آن هستیم. جنبش حماس همان جنبش فتح است که فقط افراد آن ریش دارند.