نفوذ بیشتر

دکتر حسین نیکنام

حضور اسلام و فعالیت مسلمانان در اروپا سابقه‌ای چند قرنی دارد. از زمان فتوحات اسلامی در اروپا تاکنون فراز و نشیب روابط مسلمانان با اروپا در مراحل مختلف جنگ و صلح و همزیستی مسالمت‌آمیز قرار داشته است. بی‌تردید دوره‌های حکومت اندلسی در جنوب غربی اروپا، جنگ‌های صلیبی و نیز حضور ترکان عثمانی در قلب اروپا نمونه‌های بارز تفوق مسلمانان بوده و حرکت استعماری اروپاییان در تصرف و سیطره بر کشورهای اسلامی به ویژه تجزیه امپراتوری عثمانی و سلطه سیاسی و اقتصادی و فرهنگی بر جوامع اسلامی از مراحل تفوق اروپاییان حکایت دارد.

مهاجرت مسلمانان به اروپا

مهاجرت مسلمانان به اروپا به قرن‌ها قبل باز می‌گردد و البته حضور آنها در هر یک از کشورهای اروپایی متفاوت و بر اساس عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی هر منطقه و کشور است. اما از نیمه قرن نوزدهم میلادی که کشورهای اسلامی تحت نفوذ سیاسی و استعماری تعدادی از کشورهای اروپایی قرار گرفتند مهاجرت مسلمانان نیز به مناطق اروپایی شکل گرفت. از این نمونه می‌توان حضور استعمار فرانسه از 1830 با تصرف الجزایر و حضور انگلیس در شبه قاره هند با تشکیل کمپانی هند شرقی از 1750 میلادی به بعد را مورد اشاره قرار داد. به‌کارگیری مسلمانان در ارتش‌های اشغالگران اروپایی یا فعالیت آنها در کارخانه‌های جدید‌التاسیس اروپا (پس از انقلاب صنعتی 1830 ـ 1760) مهم‌ترین زمینه‌های حضور مسلمانان در قرون جدید را شکل می‌دهد. اما موج‌های اصلی حرکت و مهاجرت مسلمانان در پایان جنگ جهانی اول (1918 – 1914) و سپس پس از جنگ دوم جهانی (1945 ـ 1939) بوده است. شاید نیاز اروپاییان به کارگران ارزان قیمت جهت کار در کارخانه‌ها و نیز نخبگان فکری و علمی کشورهای اسلامی به عنوان‌های اعزام دانشجو یا تحصیل در غرب، زمینه‌ساز مهاجرت گسترده مسلمانان بوده است. حضور نظامی و سیاسی و فکری فرانسه در الجزایر و شمال آفریقا مهاجرت موج گسترده‌ای از جوانان شمال آفریقا (الجزایر و مراکش) یا خاور نزدیک (لبنان و سوریه) و تعدادی از کشورهای تحت استعمار فرانسه در آفریقای سیاه (سیرالئون و ساحل عاج) را موجب شد. حضور طولانی استعمار انگلیس در شبه قاره هند نیز مهاجرت هزاران نفر را از آن شبه قاره (کشورهای هند، پاکستان، بنگلادش، سری‌لانکا و کشمیر پس از استقلال و جدایی از یکدیگر) و نیز جنوب شرقی آسیا موجب شد. علاوه بر اینکه حضور نظامی انگلیس در منطقه خلیج فارس و جزیره العرب از سال 1820 زمینه‌های ارتباط گسترده با مناطق عرب این منطقه را فراهم ساخت که مهاجرت تعداد زیادی از این مناطق به ویژه پس از قیمومیت انگلیس بر کشورهای عربی به دنبال کنفرانس پاریس 1920 ـ 1919 را در پی داشت.

مهاجرت ترک‌ها و کردها به آلمان را می‌توان از زمان سیاست‌های ترک‌های جوان (1918 ـ 1903) و سیاست نزدیکی به آلمان تا پس از تجزیه عثمانی و تشکیل کشور ترکیه و موج‌های گسترده مهاجرت آنان به آن کشور در نظر گرفت.

نکته اساسی در کشورهای اسلامی ادامه حضور فرهنگی، اقتصادی و سیاسی استعمار‌گران قدیمی همچون انگلیس، فرانسه، هلند یا ایتالیا در کشورهای تحت قیمومیت یا متصرفه آنها بوده است. درگیری‌های داخلی این کشورهای جدید یا وجود حکومت‌های استبدادی و دیکتاتوری و وضع بد معیشتی باعث ادامه مهاجرت نخبگان علمی و ناراضیان سیاسی آنان به کشورهای اروپائی مادر یا همزبان با کشور قیم می‌شد. این موضوع در مهاجرت تعداد کثیری از عراقی‌ها در دوره حکومت ظالم بعثی‌ها و جنگ تحمیلی رژیم بعثی علیه ج.ا.ایران یا اشغال افغانستان به وسیله شوروی یا اشغال کویت از سوی عراق یا جنگ داخلی در سومالی یا یمن و نیز مهاجرت مسلمانان در جریان تجزیه یوگسلاوی و کشتار مسلمانان بوسنی و هرزگوین و مهاجرت آنان به مناطق داخلی اروپا موثر بوده است.

موضوع حضور مسلمانان در اروپای شرقی و شبه جزیره بالکان سابقه‌ای چند صد ساله دارد که به زمان تصرف قسطنطنیه (1453) و پایان امپراتوری روم شرقی (بیزانس) و فتح مناطق اروپایی توسط امپراتوری عثمانی و اسلام آوردن اروپاییان یا مهاجرت داخلی مسلمانان ترک در این امپراتوری‌ به صفحات داخل اروپا به ویژه در بالکان بر می‌گردد. به همین نسبت جنگ‌های اول و دوم روسیه با ایران زمان قاجار (1234 ـ 1224 هـ.ش و 1243 ـ 1241 هـ.ق) باعث جدا شدن مهم‌ترین مناطق اسلامی شمال ایران در شمال رودهای ارس و اترک و ادامه حضور میلیون‌ها مسلمان ایرانی الاصل در امپراتوری روسیه و سپس اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و هجرت داخلی آنها در مناطق مختلف این کشور و مناطق اروپایی آن شد که با فروپاشی شوروی، گروه‌های عمده‌ای از مسلمانان با اصلیت ایرانی و زبان ترکی در مناطق اروپایی جمهوری‌های سابق شوروی پراکنده شدند. وجود 2 کشور با اکثریت مسلمان همچون بوسنی و هرزگوین یا آلبانی در داخل اروپا یا وجود ترکیه موضوع قابل ملاحظه‌ای را در پیوستن آنها به اتحادیه اروپایی به وجود می‌آورد.

آمار حضور مسلمانان در اروپا

شاید آمار دقیقی از حضور کامل مسلمانان در کشورهای اروپایی در دست نباشد. اسلام به عنوان دومین دین در بسیاری از کشورهای اروپایی مطرح است و تعداد مسلمانان (با ملیت‌های گوناگون اولیه) تا حدود 10 درصد از جمعیت بعضی از کشورهای اروپایی را در بر می‌گیرد. در فرانسه 10 درصد (6 میلیون نفر)، در آلمان حدود 4 درصد (حدود 5/3 میلیون نفر)، در بریتانیا 3 درصد (2میلیون نفر)، در ایتالیا حدود 5/1 درصد (یک میلیون نفر) و در هلند، بلژیک، سوئد و سوئیس حدود 5 درصد را مسلمانان تشکیل می‌دهند و در مجموع در اروپای غربی با جمعیتی حدود 350 میلیون، حدود 16 میلیون نفر مسلمان هستند که حدود 5 درصد را مسلمانان تشکیل می‌دهند و در مجموع در اروپای غربی با جمعیتی حدود 350 میلیون، حدود 16 میلیون نفر مسلمان هستند که حدود 5 درصد کل جمعیت را تشکیل می‌دهند. تعداد مسلمانان در اروپای شرقی و روسیه نیز موضوع دیگری است. از مجموع 340 میلیون نفر، حدود 34 میلیون یعنی 10 درصد را مسلمانان تشکیل می‌دهند که نشان می‌دهد در کل اروپا حدود 50 میلیون مسلمان زندگی می‌کنند.

گوناگونی جوامع اسلامی در اروپا

با عنایت به گوناگونی ملیت‌های اولیه مسلمانانی که به اروپا مهاجرت کرده و در آن سکنی گزیده‌اند یا بخشی از جمعیت اروپای شرقی را تشکیل می‌دهند می‌توان شکل‌های عمده جوامع و اقشار مسلمانان را به صورت ذیل در نظر گرفت:

قشر کارگری

این گروه مهم‌ترین مجموعه عددی مسلمانان را در اروپا تشکیل می‌دهند و با وجود مشکلاتی که کشورهای اروپایی در قبال مهاجرت مسلمانان به اروپا به وجود می‌آورند، تعداد آنها (حتی به صورت ورود غیرقانونی) در حال افزایش است. با سکونت آنها و به وجود آمدن نسل دوم و سوم از آنان و مشارکت در اجتماع، قشر کارگران مسلمان تقلیل و اقشار دیگر افزایش می‌یابند که در این مورد فراموش کردن زبان مادری و ترک سنت‌های اسلامی و جایگزینی فرهنگی غربی به جای آنها بیشترین خطر را برای آنان در بر دارد. اما در عین این قشر بیشترین حضور را در ساخت مراکز اسلامی و مشارکت در آنها دارند.

قشر علمی، سرمایه‌داران و دانشجویان

شاید مشخص‌ترین قشر مسلمان در دهه‌های اخیر را این مجموعه تشکیل دهند که مؤسسان مراکز اسلامی یا اتحادیه‌های اسلامی یا نهادهای مربوط به دانشجویان مسلمان اروپا به شمار می‌روند. حضور 40 هزار پزشک مهاجر در اروپا، 10 هزار پزشک عراقی در انگلیس یا 5 هزار پزشک ایرانی در آلمان) و حدود ده‌ها هزار مهندس مسلمان در نقاط مختلف اروپا از این موضوع حکایت دارد.

قشر جوان و نسل جدید

مجموعه‌های پیش‌تر ساکن در اروپا، نسل جوان و جدیدی را به وجود می‌آورند که آینده اسلام و مسلمین در اروپا به شمار می‌روند و عمدتا دارای تابعیت کشورهای مقیم و آشنا به فرهنگ رایج آنها هستند. آنها اروپا را وطن خود و اسلام را دین خود می‌دانند ولی بازگشتی به کشورهای پدران خود ندارند. این مجموعه گسترده‌ترین قشر جامعه اسلامی در اروپا را تشکیل می‌دهند. حفظ اسلام در آنها و حفظ آنها برای اسلام، مهم‌ترین وظیفه است.

بیشترین تلاش مؤسسات و نهادهای اسلامی در اروپا، در جهت جذب و حفظ این قشر جوان و نسل جدید مسلمانان اروپایی شکل می‌گیرد.

مسلمانان با اصلیت اروپایی

این قشر به جز مسلمانان کشورهای بوسنی و آلبانی، مجموعه وسیعی از اتباع مسلمان اروپایی شدۀ نسل اول در کشورهایی همچون آلمان، فرانسه، انگلیس و سوئد را تشکیل می‌دهند که می‌توانند پشتوانه فرهنگی و سیاسی جوامع اسلامی محسوب شوند.

نهادهای اسلامی در اروپا

بر اساس یک بررسی اولیه حضور 7 هزار مسجد و مرکز و مؤسسه اسلامی در اروپای غربی وجود دارد که در گروه‌های ذیل قرار می‌گیرند.

الف‌ـ گروه‌های زیرمجموعه اتحادیه سازمان‌های اسلامی در اروپا

1- مؤسسه اروپایی علوم انسانی که دارای شعبی در فرانسه و بریتانیا است و به آموزش زبان عربی و حفظ قرآن می‌پردازد و قرار است اداره مراکز و ائمه جماعت مساجد اسلامی در اروپا را زیر نظر بگیرد.

2- شورای فتوا و پژوهش‌های اروپا که به عنوان مرجع دینی مسلمانان اروپا شناخته می‌شود. حدود 30 عالم مذهبی از کشورهای مختلف اروپایی در این شورا عضو هستند و مقر آن در دوبلین پایتخت ایرلند است. ریاست این شورا بر عهده شیخ یوسف قرضاوی (مصری مقیم قطر) گذاشته شده و تاکنون از سوی این شورا سه مجلد فتوا انتشار یافته است.

3- باشگاه اسلامی جوانان و دانشجویان که در بر گیرنده 40 مرکز جوانان و دانشجویان است و در اتحادیه اروپا نیز عضویت دارد. مرکز آن در بروکسل قرار دارد.

4- اوقاف اروپا: مؤسسه خیریه اوقافی و سرمایه‌گذاری که پشتیبانی مالی مؤسسات اسلامی را در اروپا بر عهده دارد و مرکز آن در شهر بیرمنگهام انگلستان است.

5- اتحادیه مدرسان اسلامی: مؤسسه آموزش تربیتی که از نمایندگان مدارس اسلامی 6 کشور بریتانیا، هلند، سوئد، دانمارک، آلمان و بلژیک تشکیل می‌شود و دوره‌ها و همایش‌های آموزشی برگزار می‌کند. مرکز آن در استکهلم سوئد است.

6- اتحادیه روزنامه‌نگاران در اروپا: این مؤسسه رسانه‌ای و فرهنگی به صورت یک سندیکا جهت ارتقای وضعیت رسانه‌ای و فرهنگی مسلمانان در اروپا و ایجاد رابطه با مؤسسات دیگر اروپایی فعالیت می‌کند.

مؤسسات دیگری نیز همچون اتحادیه اروپایی ائمه وعاظ، اتحادیه زنان مسلمان اروپا، هیأت قرآن کریم اروپا، اتحادیه نومسلمانان اروپا و هیأت حقوق اروپا در حال راه‌اندازی هستند.

ب‌ـ شورای اسلامی اروپا که در بر گیرنده مؤسسات اسلامی کشورهای اروپایی است و مرکز اصلی آن در آخن آلمان قرار دارد.

ج‌ـ مؤسسات دینی دیگری عمدتا با گرایش‌های ترکی چون جمعیت جوروش از اتراک مقیم آلمان و جمعیت سلیمانیه که در بر گیرنده گروه‌های صوفی ترک هستند.

د‌ـ مؤسسات دیگری که در جهت در بر گرفتن مسلمانان شبه قاره هند فعالیت می‌کنند که مراکز آنها در انگلستان واقع شده است.

هـ‌ ‌ـ گروه‌ها و مؤسسات ارشادی و تبلیغی که عمدتا زیر نظر اخوان‌المسلمین و گرایش‌های آن فعالیت می‌کنند؛ به طور مثال شورای اسلامی بریتانیا که حدود 300 مؤسسه و نماد اسلامی را زیر نظر دارد و در زمینه‌های آموزشی، جوانان و حتی مؤسسات خدماتی و مهندسی نیز فعالیت دارد.

جمعیت و توان 50 میلیون مسلمان مقیم در خاک اروپا (شامل فدراسیون روسیه) می‌تواند به عنوان یک امتداد مهم برای قدرت‌گیری و کسب امتیازات برای مسلمانان جهان و رفع تبعیض از این گروه عظیم در خاک اروپا تلقی شود. انسجام این مجموعه بزرگ و ارتباط آن با اهداف عالیه اسلامی نیز می‌تواند عامل تثبیت و بهبود وضعیت مسلمانان در اروپا و تقویت دیگر مسلمانان جهان به ویژه در خاورمیانه شود.

سیاست تبلیغ

آنچه در بررسی وضعیت مسلمانان اروپا باید مورد توجه قرار گیرد، موضوع تبلیغ اسلام است. تبلیغ یا دعوت به اسلام اساسا به یک استراتژی فراگیر نیاز دارد که در تنظیم آن باید به ویژگی‌های جوامع مختلف توجه شود. نیاز اولویت‌ها و نوع نگرش انسان به جهان در مناطق مختلف متفاوت است. شاید بهترین عنوان برای تبلیغ اسلام در آفریقا، ظلم‌ستیزی و عدالت‌طلبی با تکیه بر فرهنگ ایثار باشد. اما سیاست تبلیغ اسلام در اروپا باید با توجه به شاکله انسان اروپایی تنظیم شود. شاید در اروپا بتوان معنویت و عدالت‌طلبی را با تکیه بر ابعاد انسانی اسلام به عنوان محور اصلی تبلیغ در نظر گرفت. این موضوع آن قدر اهمیت دارد که بزرگان جهان اسلام بدان همت گمارند و تمام توان خویش را به کار گیرند تا سیاست جامعی برای تبلیغ اسلام در نقاط مختلف جهان تدوین کنند.

مخاطبان انسجام اسلامی

هدایت دقیق مؤسسات اسلامی موجود در اروپا فارغ از تمایزات نژادی، زبانی و قبیله‌ای می‌تواند مهم‌ترین راهبرد در بهبود وضع مسلمانان و حفظ عقیده و گسترش نفوذ سیاسی و اقتصادی و اجتماعی آنها شود. تلاش سیاستمداران اروپایی مبنی بر ایجاد از خود بیگانگی فرهنگی برای مسلمانان در اقشار مختلف آن در اروپاست. ایجاد انسجام قوی بین واحدهای مختلف و مؤسسات و نهادهای رسمی و غیررسمی مسلمانان اروپا و هدایت آنها راهبردی عملی به نظر می‌رسد.

پرواضح است که انسجام اسلامی همه مسلمانان را مخاطب قرار می‌دهد. لذا اقلیت‌های مسلمان در کشورهای غیراسلامی نیز مخاطب این دعوت قرار می‌گیرند. افزون بر تلاش برای منسجم کردن این جوامع، می‌بایست به دنبال راهکاری بود تا هماهنگی لازم میان سمت‌گیری آنان با حرکت عمومی است امت اسلامی فراهم آید؛ بدین ترتیب استراتژی انسجام اسلامی به صورت جامع مدنظر قرار می‌گیرد.