اردشیر گراوند
«اگر تو داراییهای ما را مسدود و به ما خسارت وارد کنی، ما هم به تو صدمه میزنیم. میدانی چگونه؟ ما به شما نفت نخواهیم فروخت.» این سخنان هوگو چاوز رئیسجمهوری ونزوئلا است که تهدید کرده که اگر آمریکا به جنگ اقتصادی علیه کشورش ادامه دهد، وی فروش نفت به آمریکا را قطع خواهد کرد. اما با وجود این تهدیدها به نظر میرسد دوران سختی از چالشهای داخلی و خارجی برای حکومت چاوز و اقتصاد دستوری وی فرا رسیده است.
به گفته چاوز، «جنگ اقتصادی» آمریکا شامل اقدام اخیر شرکت نفتی اکسون موبیل(Exxon Mobil) برای مسدود کردن داراییهای ونزوئلا در خارج از این کشور است.
این شرکت عظیم نفتی یکی از بزرگترین و پرسودترین کمپانیهای نفتی جهان است که با شکایت از دولت ونزوئلا در دادگاههای بریتانیا، هلند و آمریکا مدعی است که موفق شده حکم مسدود شدن داراییهای شرکت نفت دولتی ونزوئلا که به اختصار PDVSA نام دارد را به دست آورد. مقامهای شرکت اکسون موبیل میگویند که این احکام به آنها اجازه میدهد که حدود 12میلیارد دلار از داراییهای شرکت نفتی ونزوئلا را مسدود کنند. اکسون موبیل میگوید، این اقدام را برای جبران ضررهای مالی که به گفته این شرکت از ملی شدن یکی از پروژههای نفتی خود در ونزوئلا متحمل شده، انجام داده است. این حکم به عنوان بخشی از مبارزات حقوقی این شرکت آمریکایی برای جبران خسارت وارد شده در جریان برنامه ونزوئلا برای ملی کردن میادین نفتی کلیدی این کشور صادر شده است. غول انرژی آمریکایی اعلام کرده است که دادگاه عالی لندن با درخواست این شرکت برای مسدود کردن حسابهای شرکت نفت ونزوئلا موافقت کرده است.
مارگارت راس ـ سخنگوی اکسون موبیل ـ در این خصوص میگوید: «حکم دادگاه شرکت نفت ونزوئلا را از دسترسی به داراییهای خود به ارزش 12میلیارد دلار منع میکند.»
دولت چاوز در ماه ژوئن سال گذشته قانونی صادر کرد که به موجب آن تمام شرکتهای بینالمللی فعال در میادین نفتی این کشور باید 60 درصد از سرمایه پروژه را به شرکت نفت این کشور واگذار میکردند. در آن زمان شرکتهای آمریکایی اکسون موبیل و کونکو فیلیپس از این کار امتناع و از پروژههای ونزوئلا کنارهگیری کردند.
البته دولت آمریکا تاکنون در مناقشه نفتی اکسون موبیل با دولت ونزوئلا به طور مستقیم دخالت نکرده است اما هوگو چاوز با هشدار درباره پیامدهای اقدام حقوقی شرکت نفتی اکسون موبیل، هشدار داده است که قیمت جهانی نفت میتواند به سقف بشکهای 200 دلار برسد.
اقتصاد ونزوئلا به شدت به فروش نفت وابسته و آمریکا بزرگترین واردکننده نفت ونزوئلاست. کارشناسان بر این باورند که قطع فروش نفت ونزوئلا به آمریکا به زیان هر دو کشور خواهد بود، هر چند این اولین باری نیست که هوگو چاوز تهدید میکند که از فروش نفت به آمریکا خودداری خواهد کرد.
ملی کردن صنایع نفت
چاوز مجموعه قوانین و سیاستهایی را به اجرا در آورده است که براساس آن میادین نفتی ونزوئلا از کنترل شرکتهای خارجی خارج میشود. چاوز پس از پیروزی در انتخابات ریاست جمهوری ونزوئلا، طرح وسیعی را برای ملی کردن بخشهای مختلف اقتصادی کشور آغاز کرده است. دولت کاراکاس شرکت نفتی اکسون موبیل را از این کشور اخراج کرده و شرکت کونکو فیلیپس آمریکا را نیز تهدید کرد در صورتی که حاضر به پذیرش قوانین جدید صنعت نفت ونزوئلا نیست، خاک این کشور را ترک کند. از نظر چاوز این سیاستها باعث شده آمریکا و شرکتهای بینالمللی خشمگین شده و کودتایی را در آوریل 2002 علیه دولت وی به راه بیندازند و و متعاقب آن تولید نفت در اواخر 2002 و اوایل 2003 متوقف شود. چاوز میگوید: «ونزوئلا دارای بزرگترین ذخایر نفت و گاز در جهان است و کشور ما در حال توسعه یک الگوی انرژی است که از سوی دولت آمریکا مورد انتقاد قرار گرفته است اما ونزوئلا دیگر مستعمره آمریکا نیست. آمریکا شبیه دراکولاست و ناامید شده است زیرا ذخایر نفت ندارد. به همین دلیل است که ما در حال تقویت قدرت اقتصادی و نظامی خود هستیم تا هیچ کشوری جرات تعرض به ما را نداشته باشد.» از نظر چاوز «در دهههای آتی تنها کشورهای دارای ذخایر نفتی کشورهای خاورمیانه، روسیه و ونزوئلا خواهند بود.»
در چارچوب این نگرش و به همین منظور ملیسازی صنعت نفت ونزوئلا، دولت ونزوئلا قراردادهایی را با هفت شرکت خارجی امضا کرد که براساس آن این کشور سود بیشتری میبرد. این قراردادها مرحله نهایی ملیسازی «نوار نفتی اونریکو» است که چاوز آن را اعلام کرده است. ونزوئلا تنها عضو آمریکای لاتین کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) است و سهمیه صدور 3/2میلیون بشکه نفت در روز را دارد و بیش از نیمی از صادرات نفت ونزوئلا به آمریکا صورت میگیرد.
تامین نفت دوستان برای 100 سال آینده
در مقابل، هوگو چاوز میگوید به همپیمانان آمریکای لاتین خود تضمین داده که نفت و گاز این کشورها را برای 100 سال آینده تامین خواهد کرد و مصرف صد سال نفت آمریکای لاتین و کارائیب را تضمین میکند زیرا تمام نفت و سوخت مورد نیاز آمریکای لاتین در ونزوئلا وجود دارد. از نگاه وی منابع انرژی ونزوئلا که قبلا در کنترل امپریالیسم بود اینک در اختیار ملت این کشور است و ونزوئلا آمادگی دارد از آن به همراه ملتهای دوست در کارائیب، آمریکای مرکزی و جنوبی دستکم تا صد سال آینده استفاده کند زیرا ونزوئلا دارای بزرگترین ذخایر نفت در سراسر کره زمین است و با احتساب منابع موجود در حوزه اورینوکو حدود 320میلیارد بشکه نفت دارد و این دریایی از نفت است.
پیمان امنیت انرژی «هوگو چاوز» رییسجمهوری ونزوئلا همچنین با تضمین تهیه انرژیهای مورد لزوم متحدین خود در آمریکای لاتین، پیشنهاد «پیمان امنیت انرژی» را به آنها ارایه کرده است. ونزوئلا اغلب از ذخایر انرژی خود به عنوان انجام معاملات تجاری با سایر کشورها استفاده میکند.
اقتصاد دستوری چاوز
البته این چالش نه جدید است و نه فقط به شرکتهای نفتی محدود میشود. چاوز مدعی نوع ویژهای از اقتصاد است. هوگو چاوز رییسجمهوری ونزوئلا بر ایجاد و اجرای مدل اقتصادی خاص ونزوئلا تاکید میکند. چاوز اصرار دارد ونزوئلا در حال ایجاد مدل اقتصادی خاص خود است و مدلی را که کشورهای توسعهیافته میخواهند تحمیل کنند نمیپذیرد. رییسجمهوری ونزوئلا با انتقاد از مدل اقتصادی نظام سرمایهداری که به اعتقاد وی بشر را استثمار میکند و به توسعه اجتماعی و انسانی توجه نمیکند؛ بر سوسیالیسم قرن 21 تاکید دارد.
او برای اجرای این مدل، صنایع نفت و گاز را ملی کرده و قصد دارد صنایع بزرگ دیگر و بانکها را نیز ملی کند و 33 اصل قانون اساسی کشورش را اصلاح کند. البته مردم ونزوئلا چندی قبل و در یک همهپرسی اصلاحات مورد نظر چاوز را رد کردند اما او کماکان بر پیگیری این اصلاحات در قانون اساسی کشور اصرار دارد. طبق این اصلاحات که باعث افزایش قدرت و اختیارات هوگو چاوز جهت تسریع روند دگرگونی جامعه ونزوئلا خواهد شد، وی مجاز خواهد بود که برای مدت نامحدودی زمام امور را در دست داشته باشد. به موجب قانون، دوره تصدی چاوز در سال 2012 به پایان خواهد رسید.
چاوز از زمان انتخاب مجدد در انتخابات ماه دسامبر 2006 تاکنون با تغییرات شگرف در سیاستهای سیاسی و اقتصادی ونزوئلا تعجب بسیاری را برانگیخته است. وی صنایع ارتباطات، برق و نفت ونزوئلا را ملی کرد و ضمن تشکیل تک حزب سوسیالیست برای حامیانش، به تعمیق مناسبات این کشور با کشورهایی نظیر کوبا مبادرت کرده است و در حالی که هماکنون کنترل دیوان عالی، تمامی نهادهای دولتی و کمپانیها و شرکتهای نفتی دولتی کشورش را در دست دارد، تغییر نام نیروهای مسلح ونزوئلا به نیروهای مسلح بولیواری، تعیین معاونان منطقهای رییسجمهوری، افزایش دوره ریاست جمهوری به هفت سال و برداشتن محدودیت انتخاب یک رییسجمهوری برای دو دوره متوالی از جمله تغییرات مهم مدنظر او در قانون اساسی ونزوئلا محسوب میشوند.
اوپک گازی
یکی دیگر از ایدههای چاوز تشکیل اوپک گازی در آمریکای جنوبی است. رییسجمهوری ونزوئلا که کشورش هماکنون هشتمین ذخایر بزرگ گازی جهان را در اختیار دارد پیشنهاد تشکیل سازمان کشورهای صادرکننده گاز (اوپک گاز) را در منطقه آمریکای جنوبی ارایه و درباره پروژه احداث خط لوله انتقال گاز بین بولیوی و آرژانتین با مقامهای دو کشور رایزنی کرده است.
مطیع کردن بانک مرکزی و ملی کردن بانکها
پس از ملی شدن صنایع نفت و گاز در ونزوئلا هوگو چاوز قصد دارد بانکهای خصوصی این کشور را نیز ملی کند. چاوز اخیرا در سخنرانیاش در پارلمان ملی ونزوئلا علاوه بر پیشنهاد طرح اصلاحات قانون اساسی، پایان دادن به خودمختاری بانک مرکزی این کشور و قرار دادن آن در زمره ذخایر ملی و تحت کنترل رییسجمهوری را نیز پیشنهاد داده است. چاوز در اینباره میگوید: «اگر بانکهای خصوصی براساس منافع ملی کشور فعالیت کنند، طرح ملی کردن آنها را به تاخیر خواهد انداخت. از نظر وی بانکهای خصوصی باید اعطای وام به مشتریان داخلی را در اولویت و وامهای خود را با کمترین بهره و هزینه در اختیار نیازمندان واقعی قرار دهند.»
چاوز تهدید کرده، اگر بانکهای خصوصی این کشور در عوض تلاش برای کمک به توسعه کشور دست به بورسبازی بزنند، آنها را ملی خواهد کرد. از دیدگاه وی بانکهای خصوصی باید سرمایهگذاری با نرخ بهره اندک در بخشهای صنعتی ونزوئلا را در اولویت قرار دهند. اگر بانکهای خصوصی این مساله را نپذیرند، بهتر است که بروند و ما همه بانکها را ملی خواهیم کرد تا تمامی بانکها در عوض بورسبازی و کسب سودهای هنگفت برای توسعه کشور تلاش کنند.
جدال با صندوق و بانک جهانی
چاوز میگوید: «بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول، سازوکار امپریالیسم آمریکای شمالی هستند بنابراین از بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول خارج خواهیم شد و آنها باید چیزی که از ما گرفتهاند را پس دهند.»
وی چند ماه قبل با بحرانی خواندن وضعیت بانک جهانی و صندوق بینالملی پول، دستوری به رودریگو کانداس ـ وزیر دارایی ونزوئلا ـ صادر و از وی خواست تا مراحل خروج از بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول را آغاز کند. وی در آن زمان گفت: «یک سنت هم به بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول بدهکار نیستیم و سهمیلیارد دلار سال 1998 کاملا بازپرداخت شد و اینک ونزوئلا حتی یک سنت به بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول بدهکار نیست.»
وزیر دارایی ونزوئلا نیز همانند چاوز میگوید: «بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول نهادهایی هستند که با هدف کنترل اقتصاد کشورهای در حال توسعه به وجود آمدهاند و اینک ملت ونزوئلا هیج وابستگی به آنها ندارد. اربابان بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول خداحافاظ، ونزوئلا آزاد است.»
تاسیس و ایجاد یک بانک آمریکای جنوبی
از نظر چاوز تاسیس و ایجاد یک بانک آمریکای جنوبی به اتحاد کشورهایی که در حال ایجاد اقتصاد مستقل هستند، کمک میکند. بنابراین هماکنون گفتوگوها برای تاسیس و ایجاد چنین نهادی در حال انجام است.
ملی کردن صنایع
چاوز همچنین شرکت ذوب فلزات سیدور را متهم کرده که دست به انحصارطلبی زده و بخش عمده تولیداتش را به خارج میفروشد و به این ترتیب صنایع ونزوئلا را ناگزیر میکند برای تامین نیازهایشان لولههای فولادی را از چین و از سایر کشورها وارد کنند. او تهدید کرده اگر شرکت ذوب فلزات سیدور به همین رویه ادامه دهد و فورا رویهاش را تغییر ندهد، من ناگزیر آن را ملی خواهم کرد. بیش از نیمی از سهام شرکت سیدور متعلق به گروه ترنیوم است که در کشور لوکزامبورگ مستقر است.
کاهش اختیارات شهرداریها و ایالات به نفع گسترش اختیارات رییسجمهوری مبارزه با فساد و ماموریت و رسالت مبارزه با کاپیتالیسم
چاوز قول داده تغییرات ساختاری برای حل مشکل فساد که وی آن را «سرطان» توصیف کرده، انجام شود. رهبر ونزوئلا میگوید: «اکنون زمان «قدرت مردم» است نه «جرگهسالاری» (الیگارشی). طرحهای چاوز همچینن تسلط رییسجمهوری بر شهرداریها و ایالات را افزایش خواهد داد.»
چاوز میگوید قانون اساسی اکنون باید بار دیگر اصلاح شود تا ونزوئلا را از کاپیتالیسم نجات داده و به سوی سوسیالیسم واقعی هدایت کند.
کمک به شرکای خارجی
ونزوئلا از سال 2005 تاکنون حدود چهارمیلیارد و 200 میلیون دلار از اوراق قرضه آرژانتین را برای کمک به این کشور در بازپرداخت بدهیهای خود خریداری و دولت هوگو چاوز رییسجمهوری ونزوئلا اخیرا بار دیگر با خرید اوراق قرضه آرژانتین به این کشور در بازپرداخت بدهیهای خود کمک کرده است. قرار است ونزوئلا در اقدامی جدید یک میلیارد دلار دیگر از اوراق قرضه آرژانتین را خریداری کند. به این ترتیب بوئنوسآیرس قادر خواهد بود بخشی از بدهیهای خود را که سررسید آنها فرا رسیده است بازپرداخت کند. توافق درباره فروش یک میلیارد دیگر از اوراق قرضه آرژانتین در گفتوگوی وی رییسجمهوری آرژانتین با هوگو چاوز همتای ونزوئلایی حاصل شد.
در واقع چاوز درصدد استفاده از اهرم نفت و گاز برای ایجاد یک «ائتلاف عظیم آمریکای جنوبی» برای مقابله با نفوذ ایالات متحده آمریکاست و بر ضرورت یکپارچگی انرژی مبتنی بر سرمایهگذاریهای عمومی و نه شخصی تاکید دارد.
او میگوید: «واگذاری منابع طبیعی کشورهایمان به شرکتهای چند ملیتی، صرفا موجب عدم توسعه، عقبگرد فنی، فقر، فلاکت و وابستگی ما شده است.» او و مورالس رییسجمهوری بولیوی نیز مانند وی تکرار میکند که شرکتهای چند ملیتی حاضر در بولیوی موفق نشدهاند طی مدت زمانی تعیینشده به توافقهای صورت گرفته در زمینه سرمایهگذاری در بخش گاز طبیعی عمل کنند.
چاوز اقتصاد ونزوئلا را تضعیف کرده است
در مقابل چنین اقداماتی مخالفان چاوز معتقدند که او هم اقتصاد کشور را به سوی نابودی میبرد هم دموکراسی را. منتقدان میگویند چاوز چگونه میتواند وعدههای مکرر خود را در مورد کمکهای چندمیلیارد دلاری به دیگر کشورهای نیازمند در حالی که در کشور خود نتوانسته فقر را ریشهکن کند، تحقق بخشد. از نظر آنها هوگو چاوز در حالی وعده کمک به دیگر کشورها را به زبان میآورد که اقتصاد ونزوئلا روند ضعف را میپیماید و چاوز ممکن است وعده کمک را در یک صورت تحقق بخشد که بخواهد اقتصاد کشورش را از یک اقتصاد مولد ثروت به اقتصادی بیرونق و ضعیف تبدیل کند.
بنابراین چاوز با سیاستهایی که در پیش گرفته به فکر استمرار یک اقتصاد پایدار نیست و قصد دارد تمام درآمدهای نفتی کشورش را نقد کرده و هزینه کند.
دیکتاتور متوهم
منتقدان در کلیسای کاتولیک رم مدتهاست که با چاوز بر سر طرحها و برنامههایش جهت انتصاب مجدد در مقام ریاست جمهوری اختلاف نظر دارند و یکی از کاردینالهای ونزوئلا به نام روسالیو خوزه کاستلو لارا رییسجمهوری کشورش را خوانده است. تحلیلگران میگویند، به نظر میرسد که طرحها و برنامههای اخیر چاوز موجب تقویت تسلط چاوز بر نهادها و ارگانهای سیاسی ونزوئلا خواهد شد و به احتمال زیاد جایگاه مخالفانی نظیر مانوئل روسالس فرماندار ایالت زولیا که در انتخابات ریاست جمهوری دسامبر 2006 حائز 40 درصد آرا شد، بیش از پیش تضعیف خواهد شد. استیو النر یک کارشناس علوم سیاسی در دانشگاه اورینته در شرق ونزوئلا معتقد است: «ما در حال ورود به مرحله جدیدی از اعمال کنترل مضاعف دولت بر جامعه ونزوئلا هستیم.
نبرد با اپوزیسیون
چاوز میگوید: «فکر میکنم که اکثریت خیلی گسترده مردم از طرح من حمایت خواهند کرد اما «نبردی بزرگ» با اپوزیسیون را پیشبینی میکنم. اپوزیسیون در ونزوئلا، بدون استثناء همگام با منافع امپراتوری است.
ضرورت تولید ثروت قبل از تقسیم آن
با این وجود طرح سوسیالیستی چاوز طرفدارانش را به دو گروه عملگرا و بنیادگرا تقسیم کرده است. جنبش طرفدار چاوز، رییسجمهوری ونزوئلا، امروزه با این مساله درگیر است که چه روشی را برای حرکت سوسیالیستی خود در قرن 21 دنبال کند، روش عملگرایانه و یا بنیادگرایانه؟
وزیر دفاع سابق ونزوئلا که از منتقدان این مدل است میگوید قبل از تقسیم ثروت باید آن را به وجود آوریم. ژنرال رائول ایسائیس بادوئل، وزیر سابق دفاع ونزوئلا که بسیار مورد احترام هوگو چاوز است میگوید: «باید برای قرن جدید سوسیالیسم جدید خلق کنیم، البته نه به شکلی نامنظم و آشفته... قبل از تقسیم مجدد ثروت باید آن را به وجود آوریم. نمیتوانیم آنچه را که نداریم توزیع کنیم. بادوئل در خصوص تکرار اشتباهاتی که موجب شکست سیستمهای سوسیالیستی کشورهای دیگر و در زمانهای دیگر شدهاند هشدار داده و خاطر نشان کرده که سوسیالیسمی که قرار است در ونزوئلا دوباره شکل گیرد نباید رنگ دموکراسی و مالکیت خصوصی به خود بگیرد. اگرچه طرفداران افراطی رییسجمهوری وی را خیانتکار میخوانند.