ناصر بهرامیراد
روزشمار برگزاری کنفرانس آناپولیس در مریلند، کمتر از یک هفته را نشان میدهد. این مهلت اندک برای کنفرانسی که با تصمیم رئیسجمهور پر مدعای آمریکا برگزار میشود و بنا دارد به قول خودش در آن مسئله اعراب و اسرائیل را در دوره ریاست جمهوریاش یکسره کند، فرصت اندکی است، مگر آنکه بخش اعظم کارها تاکنون انجام شده باشد. البته رفت و آمدهای فراوانی در منطقه صورت میگیرد، اما از مهیا بودن مقدمات نشانههای چندانی در دست نیست و همین، سؤالاتی را ایجاد میکند.
آیا کنفرانس پائیزه آناپولیس برگزار خواهد شد؟ پاسخ این پرسش، به احتمال قریب به یقین، مثبت است. به این معنا که دولت جرج بوش، کنفرانس را به هر تقدیر و با هر شرایطی برگزار خواهد کرد، ولو آن که نتیجه عملی کنفرانس، یک افتضاح تاریخی دیگر مثل نشستهای قبلی برایش رقم بزند.
اصولاً این یک ویژگی تیم نئومحافظهکار کاخ سفید است که اول تصمیم میگیرد، آن را اعلام عمومی میکند، موضوع را برای خودش به یک امر حیثیتی تبدیل میکند، اقدام عملی را کلید میزند، و سپس (اگر شد!) دربارهاش فکر و تجزیه و تحلیل میکند. تیم بوش تمام هفت سال گذشته را با همین روش عمل کرده، فرمان را با قدرت چرخانده و به جدول زده است.
آیا کنفرانس آناپولیس با حضور تمام شرکتکنندگان و در سطح مناسبی برگزار خواهد شد؟
پاسخ این سؤال قدری مشکل است. در حالی که اسامی چهل کشور به عنوان شرکتکنندگان در کنفرانس 26 نوامبر (پنجم آذر) اعلام شده، سفرهای متعدد مقامات آمریکایی به منطقه صورت گرفته است و هنوز هم ادامه دارد، و اولمرت و محمود عباس و نمایندگانشان به مذاکرات فشرده مشغولند، تاکنون تنها کشوری که آمادگی جدیاش را برای حضور در این کنفرانس اعلام کرده مصر است. حسنیمبارک این آمادگی را دیروز در کنفرانس مطبوعاتی مشترک با ایهود اولمرت در قاهره اعلام کرد و البته یک قدم فراتر رفت و از تمایلش برای سفر به سرزمینهای اشغالی هم سخن گفت.
بجز این، آنچه از اظهارات و مواضع سایر سران عرب منتشر میشود، فضایی از یأس، ناراحتی و بلکه خشم را نشان میدهد. وزیر خارجه عربستان از جمله کسانی است که بیاعتقادیاش به نتیجه بخش بودن آناپولیس را به صراحت به زبان آورده و گفته: اسرائیلیها چطور در آناپولیس از صلح سخن خواهند گفت در حالی که دارند به توسعه شهرکها و ساختن دیوار حائل ادامه میدهند؟
این موضع، تفاوت چندانی با مواضع عمرو موسی دبیرکل اتحادیه عرب و مقامات بلندپایه کشورهای عضو این اتحادیه ندارد. به همین دلیل است که وقتی میبینند مسائل مقدماتی برگزاری کنفرانس حل نشده برای شرکت در آن اظهار بیمیلی و اعلام انصراف میکنند و یا آنکه فقط به سفیران کشورشان در واشنگتن ماموریت شرکت در آناپولیس را میدهند.
و پرسش نهایی و کلیدی این که: آیا برگزاری کنفرانس آناپولیس با موفقیت و نتیجهای مثبت همراه خواهد بود؟
یک نگاه به این سؤال، نگاه اولمرت است که در مصاحبه مطبوعاتی مشترکش با مبارک گفت: واقعیت برگزاری کنفرانس صلح، پیروزی آن است. اما نگاه اصلی که کاهش بحران - و نه حل و فصل واقعیاش - را و یا حداقل تاسیس دو دولت مستقل اسرائیلی و فلسطینی را از این کنفرانس انتظار دارد، برای یافتن پاسخ این سؤال، با پرسشهای دیگری مواجه است که جواب آنها با توجه به واقعیتهای موجود، امیدوار کننده نیست.
آیا ارادهای برای صلح مبتنی بر عدالت وجود دارد؟ منظور از عدالت، عدالت مورد نظر طراحان کنفرانس آناپولیس است، و گرنه عدالت موردنظر ملت مظلوم فلسطین، مسلمانان و آزادیخواهان جهان با چنین «صلح»ها و کنفرانسهایی مانند دو خط موازی هستند. حداقلهای لازم برای صلح مبتنی بر عدالت - با استانداردهای آمریکایی - یکی آن است که طرف فلسطینی شرکت کننده در مذاکرات و کنفرانس، نماینده واقعی مردم فلسطین باشد و با شیوههای دموکراتیک و براساس آرای مردم این کشور بر سر کار آمده باشد. دیگر آن که در دوران مذاکرات مقدماتی، وقفهای در تداوم عملیات اشغالگرانه ایجاد شود. اکنون که کمتر از یک هفته به برگزاری کنفرانس مانده، نه فعالیتهای شهرکسازی متوقف شده، نه کنترل امنیتی در کرانه باختری به فلسطینیها واگذار گردیده و نه هیچ یک از اسرای فلسطینی نزد خانوادهشان برگشتهاند.
سؤال دیگر این است که آیا حتی ارادهای برای صلح با همین شرایط فعلی در طراحان کنفرانس وجود دارد؟ اگر آتشبس را مقدمه ضروری صلح بدانیم، حمله دیروز صهیونیستها به غزه و کرانه باختری دقیقا گامی در جهت نابودی صلح بود؛ چیزی که اولمرت در قاهره به ادامهاش تهدید کرده بود. او علاوه بر این، خواستار سرکوب وحشیانه حماس توسط تشکیلات خودگردان به عنوان پیششرط موفقیت کنفرانس شد، و این یعنی گام برداشتن در جهت مخالفت با صلح.
آیا اعراب و حتی اروپاییها بنای همراهی جدی با اهداف آمریکا از برگزاری کنفرانس آناپولیس را دارند؟ در مورد اعراب، چشمانداز مثبتی پیشرو نیست. وزرای خارجه اتحادیه عرب به دعوت عمرو موسی برای بررسی «طرح صلح عربی» روز جمعه در قاهره جمع میشوند. هدف اعلام کمیته طرح صلح عربی که متشکل از مصر، اردن، عربستان، بحرین، قطر، مغرب، الجزایر، تونس، سودان، فلسطین، لبنان و یمن، اتخاذ موضع قاطع و هماهنگ در برابر نشست آناپولیس است تا مانع از امتیاز دادن بیحساب و کتاب نمایندگان محمود عباس به صهیونیستها شود. این چیزی نیست که آمریکا و رژیم صهیونیستی خواهان آن هستند.
در مورد اروپاییها اگر چه حرفهایی زده شده و مثلا سولانا رئیس سیاست خارجی اتحادیه اروپا و بنیتا والدنر کمیسیونر این اتحادیه سند استراتژیکی تهیه کردهاند که تشکیل کشور مستقل فلسطینی را هم در آن گنجاندهاند و یا تونی بلر در کنار فیاض سلام و ایهود باراک از چند پروژه اقتصادی مثل ایجاد منطقه صنعتی در کرانه باختری، و سیستم فاضلاب در غزه سخن به میان آوردهاند، ولی عزمی جدی و یکپارچه از اروپا به چشم نمیخورد. سهل است، در اثنای کوششهای آمریکا برای برگزاری آناپولیس، مرکل از فشار به آمریکا برای پذیرش تغییرات مورد نظرش در ترکیب شورای امنیت حرف میزند. شاید به دلایلی از همین دست است که پاول بخشی از سخنانش در نشست بانک ملی کویت را به گلایه از اروپا اختصاص داد و گفت: کشورهای اروپایی فقط حرف زدن بلدند و به گفتههایشان عمل نمیکنند، هر وقت هم کار به مراحل حساس میرسد، به آمریکا پناه میآورند ولی ما اراده داریم و به حرفهایمان عمل میکنیم!
و آخرین و مهمترین سؤال این که، آنهایی که با تمام وجود بنا دارند نشست آناپولیس با موفقیت کامل برگزار شود، مثل آمریکا، اسرائیل، مبارک و محمود عباس، توان لازم را برای انجام خواستههایشان دارند؟
اولمرت اگر میتوانست مبارزان فلسطینی را سرکوب کند، خودش این کار را انجام میداد. نه دست به دامن آمریکا میشد، نه مبارک و نه ابومازن و فیاض سلام، محمود عباس هم هنوز از زیر ضربات خردکنندهای که غزه را به طور کامل از دستش در آورده، قد راست نکرده تا بتواند به کارهای دیگری بپردازد. تعبیری که ابوعبیده سخنگوی گردانهای عزالدین قسام در برابر تهدید وزیر کشور فیاض سلام به کار برد، خیلی گویاست: جابهجا کردن کوهها برای محمو عباس و گروهش آسانتر از خلع صلاح و سرکوب مبارزان است.
و درباره آمریکا، خیلی نیاز به بررسی اوضاع سیاسی و نظامی و اقتصادی کاخ سفید نسیت. فقط به این لاف وزیر انرژی آمریکا توجه کنید: سام بیمن در حضور خبرنگاران گفت: ما از طرح ایران ]که مورد استقبال اعضای اوپک واقع شده[ درباره جایگزین کردن دلار در تعیین قیمت نفت اصلا احساس نگرانی نمیکنیم. البته اعضای اوپک باید برای مهار قیمت نفت در نشست بعدی، تولیدشان را افزایش دهند!