کامبیز سلطانین: پیشنهاد اخیر وزیر امور خارجۀ عربستان مبنی بر ایجاد یک کنسرسیوم اتمی برای ارایۀ اورانیوم غنی شده به ایران از سوی کشورهای عربی حاشیۀ حوزۀ خلیج فارس در یک کشور بیطرف (همچون سوئیس) بار دیگر موجب پررنگتر شدن هر چه بیشتر مسالۀ غنیسازی اورانیوم از سوی ایران در نظام بینالمللی شده است، گرچه وزیر امور خارجه عربستان انگیزۀ کشور متبوع خود را از ارایۀ چنین طرحی تلاش برای فرو نشاندن بخشی از چالشهای موجود میان تهران – ایالات متحدۀ آمریکا و نیز کشورهای غربی عنوان کرده است در گفتوگویی با مجله «میدل ایست اکونومیک دایجست» گفته است: «کشورهای عربی حاشیۀ خلیج فارس قصد دارند نهادی را برای ارایه اورانیوم غنی شده به ایران به منظور تلاش برای فرو نشاندن بنبست تهران با غرب بر سر برنامۀ هستهایاش، تأسیس کنند.»
ایسنا به نقل از برگزاری فرانسه گزارش داد: «مسعود الفیصل» که روز پنجشنبه در سفر خود به انگلیس این طرح پیشنهادی را اعلام کرد در مصاحبهای با این مجلۀ انگلیسی افزود: «ما راهحلی را پیشنهاد کردهایم که مبتنی بر ایجاد کنسرسیومی برای همۀ مصرفکنندگان اورانیوم غنیشده در خاورمیانه است.»
به گفته فیصل، عربستان این اقدام را به صورت جمعی و از طریق کنسرسیومی انجام خواهد داد که مطابق با نیازها (اورانیوم غنی شده) توزیع میکند و به هر نیروگاه مقدار لازم برای آن را فراهم و عدم استفاده از این اورانیوم غنی شده در تسلیحات هستهای را تضمین میکند.
در این گفتوگو گرچه این مقام بلندپایه عربستان اظهار امیدواری کرده است تهران این طرح پیشنهادی را بپذیرد و از مذاکرات احتمالی تهران – ریاض در این خصوص خبر داده است اما تاکنون هیچ کدام از مقامات رسمی ایران اظهارنظری در این زمینه نکردهاند، گرچه رویکرد آنها به این طرح با توجه به اظهارات پیشین آنها در موارد مشابه قابل حدس و پیشبینی است. پیش از این معاون امور بینالملل سازمان انرژی اتمی پیشنهاد کرده بود به منظور جلب رضایت جامعه بینالملل دربارۀ پروندۀ هستهای جمهوری اسلامی، فرانسه کنسرسیومی برای غنیسازی اورانیوم در ایران تشکیل دهد.
طرح این پیشنهاد پس از آن بود که مسکو به تهران پیشنهاد غنیسازی اورانیوم نیروگاه اتمی جمهوری اسلامی را در خاک روسیه ارایه کرد اما طرح سعیدی مسکوت ماند و در خصوص طرح مسکو نیز مقامات ایران صراحتا با آن مخالفت کردند. این در حالی است که منوچهر متکی، وزیر امور خارجه تیر ماه سال جاری در گفتوگویی با شبکۀ العالم با استقبال از پیشنهاد عربستان در خصوص ایجاد کنسرسیوم هستهای میان ایران و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، برای مذاکره در این زمینه اعلام آمادگی کرده بود. در این میان آنچه که به نحو بارزی به چشم میخورد مخالفت شدید روسیه با طرح پیشنهادی عربستان و ایجاد مرکز بینالمللی غنیسازی اورانیوم در کشورهای عربی است. کرینکو، رییس روس اتم روز شنبۀ هفتۀ جاری تصریح کرد: «آژانس فدرال انرژی اتمی روسیه شدیدا مخالف ایدۀ ایجاد مرکز بینالمللی غنیسازی اورانیوم در یکی از کشورهای عربی است.» به گزارش ایسنا، وی افزود: «از نظر روسیه مراکز غنیسازی باید در جهان زیاد باشد اما مسلما باید در کشورهایی ایجاد شوند که کاملا به فنآوری غنیسازی اورانیوم مجهز باشند تا این فنآوریها در کل جهان منتشر نشود.»
حال با توجه به چینش اطلاعات مزبور در این زمینه، کارشناسان داخلی اظهارنظرهای متفاوتی در رابطه با طرح پیشنهادی وزیر امور خارجه عربستان مطرح میکنند.
کاظم جلالی (عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی) در اظهارنظری در این خصوص طرح پیشنهادی سعود الفیصل را مبهم و نیازمند توضیح بیشتر میداند و در گفتوگو با «سرمایه» میگوید: «اساسا این شکل از کنسرسیوم نباید مانع از رسیدن ایران به حق مسلم خود که همان تکنولوژی انرژی هستهای است؛ شود چون براساس معاهدۀ NPT همۀ کشورها از حق داشتن تکنولوژی هستهای برخوردارند و هیچ استثنایی هم در این مورد وجود ندارد مگر آن که کشوری فعالیتهای غیرصلحآمیزی داشته باشد.» جلالی بر این باور است که اظهارنظر قطعی در این ارتباط هنوز زود است و نیازمند گذشت زمان بیشتری است. وی در عین حال همکاری ایران با کشورهای حوزۀ خلیج فارس را در حالت کلی مثبت ارزیابی میکند و در خصوص انگیزۀ روسیه از مخالفت با طرح پیشنهادی سعود الفیصل میگوید: «روسها اساسا با داشتن تکنولوژی هستهای کشورهای دیگر مخالف هستند و بر این اعتقاد هستند که این تکنولوِژی نباید به صورت عام در اختیار کشورها قرار گیرد. البته این همان استدلالی است که غربیها هم دارند مبنی بر این که اگر تکنولوژی هستهای در اختیار همۀ کشورها قرار گیرد، دنیای وحشتناکی به وجود میآید.»
به گفتۀ جلالی همان گونه که ما امروز اپک نفتی تشکیل دادهایم کشورهای قدرتمند غربی نیز قصد دارند اپک سوختی تشکیل دهند تا از این طریق هزینههای مادی و معنوی زیادی را به کشورهای در حال توسعه تحمیل کنند. جلالی تاکید میکند: «ما نمیتوانیم با دادن چک سفید امضا از حقوق خودمان صرفنظر کنیم. ما عضو معاهدۀ NPT هستیم و میتوانیم از تکنولوژی هستهای برخوردار باشیم از ابتداییترین آن تا پیشرفتهترین آن.»
از سویی جواد جهانگیرزاده، عضو دیگر کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجه مجلس شورای اسلامی نیز همچون جلالی با مبهم دانستن این طرح میگوید: «انگیزۀ اصلی از ارایۀ این طرح این است که آنها به دنبال یک واکنش منفی هستند. این که جمهوری اسلامی به دنبال حل و فصل مسایل پروندۀ هستهای خود نیست. این طرح یک تیغ دو دم است و از هر طرف که آن را بگیری آسیبهایی را به همراه خواهد داشت.» به اعتقاد جهانگیرزاده هدف اصلی از ارایه این طرح نیازمند کردن ایران به سوخت هستهای است. جهانگیرزاده ادامه میدهد: «اگر به این طرح از سوی تهران پاسخ مثبت داده شود هیچ گونه تضمینی در این مورد وجود ندارد و اگر پاسخ منفی بدهیم در نظام بینالملل ذهنیتها منفی میشود.» به اعتقاد وی با وجود این که این طرح یک طرح به ظاهر خوشبینانهای است ولی انگیزۀ اساسی از ارایۀ چنین طرحی متوقف کردن جمهوری اسلامی از رسیدن به تکنولوژی هستهای است.
جهانگیرزاده همچنین در رابطه با انگیزۀ روسیه از مخالفت با چنین طرحی و نیز پیامدهای این مخالفت میان مقامات ایرانی میگوید: «این مخالفت روسیه میتواند مقاومتهایی را در داخل ایران در ارتباط با گسترش ارتباطات تهران ـ مسکو به همراه داشته باشد و به سرعت برخی از اذهان مقامات را نسبت به روسیه منفی کند.»
به باور وی یکی دیگر از علل مخالفت روسها با این طرح این است که آنها گمان میکنند این طرح یک طرح آمریکایی و در جهت دخالت هر چه بیشتر آمریکا در مسایل منطقه است.
در این میان حمیدرضا حاجیبابایی (عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجه مجلس شورای اسلامی) با بیان این مطلب که «این طرح میتواند یک طرح خوبی باشد به شرط این که در یک کشور بیطرف انجام گیرد.» اظهارنظر میکند: «با این حال به عنوان یک جایگزین برای غنیسازی اورانیوم نمیتواند مقبول باشد چرا که در جهت منافع ملی ما نیست و دانش هستهای ما یک دانش بومی و نیازمند امنیت کافی است و نباید در مراحل حساس تحت فشارهای سیاسی و بینالمللی قرار گیرد.» به باور حاجیبابایی این طرح میتواند به عنوان یک طرح همزمان مورد بررسی قرار گیرد.
وی نیز همچون سایر کارشناسان دلیل مخالفت روسها با این طرح را پیگیری منافع ملی کشور مطبوع آنها میداند. در این میان داوود هرمیداس باوند (استاد روابط بینالملل) در این خصوص به سه مورد اشاره میکند در عین حال که تلویحا این طرح را، طرح نامناسبی نمیداند. هرمیداس باوند میگوید: «اولا ایران در بند آخر قطعنامۀ 598 با همکاریهای منطقهای با کشورهای حاشیۀ خلیج فارس موافقت کرده است از سویی دیگر در قانون اساسی کشورمان نیز به همکاری با جوامع اسلامی به عنوان یکی از سرمشقهای سیاست خارجه کشور تاکید شده و نکته سوم این که باید این مساله را مورد توجه قرار بدهیم که این کشورها از قدرتی همچون روسیه در اعمال فشارها برخوردار نیستند بنابراین در این خصوص جای نگرانی وجود ندارد چرا که این کشورها نمیتوانند سیاست تغییر و تعلل را همچون روسیه در مورد ما اعمال کنند چون فاقد قدرت روسیه هستند. به اعتقاد این استاد روابط بینالملل علت اصلی مخالفت روسیه با طرح سعود الفیصل این مساله است که در شرایط کنونی ایران به عنوان یک واجهالمعامله میان مسکو با واشنگتن و کشورهای غربی وسیلۀ خوبی است و روسیه نمیخواهد از این فرصت قابل توجهی که در اختیارش قرار گرفته صرفنظر کند. علاوه بر آن که روسها احساس میکنند طرح سعود الفیصل یک طرح تنظیم شده از سوی آمریکاییهاست و برای جلوگیری از ورود هر چه بیشتر آمریکا به منطقه با این طرح مخالفت میکنند.