* در خصوص قوانین مربوط به مراقبتهای پس از خروج زندانیان صحبت کنید.
** مراقبت زندانیان پس از خروج از زندان تاثیر مهمی در عدم تکرار جرم دارد. خصوصاً زندانیانی که به مدت طولانی در حبس بودهاند. این افراد آسیب پذیر بوده و امکان آنکه مجدداً به تکرار جرم اقدام کنند، وجود دارد. اگر مقامات یا سازمانهایی مسئولیت مراقبت از آنها را برعهده گیرند، در واقع به یک نیاز مهم پاسخ گفتهاند. ولی از آنجایی که دولت این وظایف را به نحو احسن نمیتواند انجام دهد، بهتر است که انجام این امور به NGOها واگذار شود. به طور مثال خوب است انجمن حمایت از زندانیان، قلمرو فعالیت خود را در این امور گسترش دهد و آنچه که در اولویت قرار دارد، تعیین شغل برای این افراد است.خصوصاً افرادی که به مدت طولانی در بازداشت بودهاند، نمیتوانند به راحتی برای خود شغل انتخاب کنند. این افراد به دلیل سوءسابقه از حقوق اجتماعی خود محروم میشوند. اجتماع هم به این افراد، بیطرفانه نگاه نمیکند.
* آیا سپردن چنین وظیفهای به NGOها نیازمند قوانین خاص این امور نیست و تا زمانی که فاقد قوانین لازم در این موارد باشیم، NGOها هم کمک چندانی نمیتوانند انجام دهند، به نظر شما چه باید کرد؟
** قانونگذار باید برای NGOها آزادی عمل و آزادی فعالیت قائل شود. در حال حاضر انجمن حمایت از زندانیان وجود دارد ولی مورد حمایت دولت قرار نمیگیرد. یا بسیار کم مورد حمایت قرار میگیرند. بهتر است اگر دولت در این موارد نقشی میتواند داشته باشد، نقش خود را ایفا کند. متاسفانه هر بار که چنین وظایفی برعهده دولت گذاشته شده، به نتیجه مطلوب نرسیده لذا شایسته است این امور را در اختیار بخش خصوصی قراردهیم که البته جنبه مادی هم نداشته باشد.
* آیا در خصوص نوجوانان و کودکانی که از کانون اصلاح و تربیت خارج میشوند، قوانین حمایتی داریم؟
** خیر نداریم.
* پس در مورد الزامات قانونی این موارد و وظایف مجلس شورای اسلامی به عنوان نهاد قانونگذار، صحبت کنید.
** من معتقدم در مرحله اول باید در سیستم مجازاتی ما اصلاحاتی انجام شود. به عنوان مثال حبس یک بخش از مجازات است. ما حدود ۹ـ۸ شیوه مجازات داریم. اعدام، رجم، قصاص، حبس، جزای نقدی، شلاق، محرومیت از حقوق اجتماعی، عدم خروج از کشور. در حال حاضر روندی در کشور شکل گرفته که علیه مجازات حبس تبلیغات زیادی میشود، هر روز میگوییم و میخوانیم که مجازات حبس مناسب نیست. در حالی که در دنیای امروزی حبس مناسبترین مجازات است. هیچ مجازاتی به اندازه حبس نمیتواند هدفهای مجازاتی را دنبال کند، اما مشکلی که ما داریم، نحوه اجرای حبس است، نه خود حبس. تا زمانی که دولتها نتوانند مجازات جایگزینی به جای حبس تعیین کنند، برای فرد مجرم هیچ راهی جز تعیین مجازات حبس وجود ندارد. ما هنوز مجازات جایگزین نداریم و آن مواردی را که به عنوان مجازات حبس انتخاب کردهاند، باز شکلی از مجازات حبس است، مانند حبس در خانه. این شکل از مجازات در ماهیت چیزی جز حبس نیست و اگر متهمی را در خانهاش حبس کنیم مکلفیم به او حقوق ماهیانه و غذای روزانه بدهیم و دیگر احتیاجات او را تامین کنیم.من ذکر این نکته را لازم میدانم که در حال حاضر تبلیغات بیش از حد در مورد محکومیت حبس در زندان میشود که قضات نیز در صدور حکم حبس به تردید میافتند. اگر میخواهیم متهم اصلاح شود باید در حبس اصلاح شود، اگر میخواهیم متهم را از جامعه طرد کنیم باید این اتفاق در زندان بیفتد. اگر میخواهیم انتقام شاکی خصوصی را بگیریم، باز این اتفاق با حکم حبس میافتد.
* حتماً اطلاع دارید که زندانهای ما تبدیل به دانشگاه و محل آموزش حرفهای اعمال مجرمانه شده و افراد با تخصص در انجام جرایم مختلف مجدداً وارد اجتماع میشوند، در این شرایط چگونه انتظار دارید که علیه حبس در زندان تبلیغ نشود؟
** این مشکل از معایب خود حبس نیست، از اجرای غلط آن است. از نتایج عملکرد ما است. اتاقی که برای نگهداری ۸ نفر تعیین شده، ۵۰ نفر در آن نگهداری میکنند، زمانی که زندانیان در زندان فاقد برنامههای آموزشی، تفریحی و برنامهها صحیح غذایی هستند، نتیجه این خواهد شد که میبینید. بعد از هر حبس، دولت وظیفه دارد تا مدتی از زندانی مراقبت کند، باید مراقبت پس از خروج، معادل با ایام حبس باشد.
* آیا شما بر این عقیده هستید که برنامههای اصلاحی در زندانهای ما اجرا میشود. چندی پیش جمعی از خبرنگاران خبرگزاری ایسنا، ملاقاتی از زندان زنان مشهد داشتند که در گزارش خود نوشته بودند در این زندان از دختربچه ۱۰ ساله تا زنان بالای ۴۰ سال، همه در یک بند نگهداری میشوند و هیچگونه طبقهبندی در بین آنان وجود نداشته، آیا آن کودک مستحق این است که در کنار خلافکارهای حرفهای نگهداری شود، آیا مسئولان غافل از این هستند که آن کودک در آن شرایط دچار چه معضلاتی خواهد شد؟ عده دیگری از خبرنگاران نیز بازدیدی از زندان زنان تبریز داشتند که در آنجا هم شرایط به همان ترتیب بود. در چنین شرایطی چگونه میتوان از مجازات زندان دفاع کرد؟
** اول آنکه یک دختر ۱۰ ساله نباید مسئولیت کیفری داشته باشد. این کودک تا سن ۱۸ سالگی باید معاف از مجازات باشد. زمانی که یک دختر ۱۰ ساله را در بند بانوان نگه میداریم، معلوم است که چه بلاهایی بر سر او میآورند. نهایتاً باید او را در کانون اصلاح و تربیت نگهداری کنند.کشور ما، کشور فقیری نیست. کمکهای مالی کشور ما به کشورهای فقیر کم نیست و با این ثروت ملی، چرا باید وضعیت زندانهایمان چنین باشد و یا آن پسر ۱۶سالهای که باید در کانون اصلاح و تربیت نگهداری میشد، به زندان فرستاده میشود و در آنجا مورد خرید و فروش قرار میگیرد.
* لطفاً بگویید که مجلس چه قوانینی را باید در این خصوص تصویب کند و ما نیازمند چه قوانینی هستیم؟
** من معتقدم اول باید سیستم مجازات ما تغییر کند و سن مجازات کیفری باید افزایش یابد. برای جرایم کوچک نباید مجازات سنگین تعیین شود و اختیار تنظیم آئیننامه اجرای احکام هم باید از قوه قضائیه گرفته شود و در اختیار مجلس قرار گیرد. درخصوص مسائل مختلف زندانی باید مجلس شورای اسلامی قوانینی را وضع کند که حقوق زندانی تابع نظامنامه نباشد، بلکه تابع قانون قرار گیرد. در حال حاضر مطرح میشود که ما صد و بیست هزار زندانی داریم. یعنی سرنوشت این تعداد زندانی باید در سایه قوانینی باشد که در مجلس تصویب شده ولی مجلس در این امور مداخله نکرده و نمیکند. چرا باید در کشور ما موضوعی با این اهمیت، از اختیار مجلس خارج باشد؟ چرا مقرراتی که مورد نیاز است مجلس در تصویب آن دخالت نمیکند. مجلس باید دخالت کند تا اجرای آن قطعی و غیرقابل تغییر شود، تا زمانی که وضعیت زندانی در آئیننامه خلاصه میشود در هر موقعی که بخواهند، میتوانند آن را تغییر دهند. باید بسیاری از این امور تابع قوانینی شود که مجلس آن را تصویب میکند و از شکل برخوردهای سلیقهای خارج شود.
* پس در واقع زمانی که تبدیل به قانون میشود، ساز و کارهای لازم آن نیز به وجود میآید NGOها هم وظیفه و برنامه خود را در این خصوص میتوانند طراحی کنند.
** بله، دقیقاً.
* در کشورهای توسعه یافته، مراقبت از زندانی به چه ترتیب است؟
** اول آنکه در کشورهای توسعه یافته، سن مسئولیت کیفری بالا است. کودکان و نوجوانان مبرا از مسئولیت کیفری هستند. سنین بین ۱۲ تا ۱۵ سال یک شیوه مجازات دارند. برای سنین بین ۱۵ تا ۱۸ سال یک شیوه دیگر مجازات وجود دارد. از یاد نبریم که شرایط جامعه نیز باید به گونهای باشد که جرم واقع نشود. در کشورهای توسعهیافته نوجوانان مصون از تعقیب کیفری هستند ولی بزرگسالان نیز میدانند که اگر مرتکب جرمی شوند، حتماً مجازات خواهند شد و مصون از مجازات نخواهند بود.
* در کشورهای توسعه یافته در مورد مراقبت پس از خروج زندانیان بالاتر از ۱۸سال، چه تمهیداتی پیشبینی شده است؟
** دولتها به مدت سه سال، پنج سال و ۱۰سال از زندانی مراقبت میکنند و به لحاظ اقتصادی نیز آنان را حمایت میکنند.
* آیا زندانیان مراقبت انتظامی میشوند؟
** مراقبت انتظامی نه، ولی مراقبتهای اجتماعی زیادی وجود دارد که در مورد آنها اعمال میشود.