گسترش نفوذ

یکی از عرصه‌های رقابت جدی روسیه با آمریکا عرصه خاورمیانه است. روسیه با سرعت و جدیت خاصی در حال و بسط و گسترش نفوذ خود در خاورمیانه است؛ در حالی که فضای کلی سیاسی در خاورمیانه فضایی ضدآمریکایی است، روسیه با درک این واقعیت بدون تبلیغات اما با طراحی و برنامه‌ریزی دقیقی جایگاه و موقعیت خود را تعریف می‌کند. روسیه صحنه اروپا را صحنه تبلیغات علنی خود در مقابل آمریکا می‌داند و معتقد است که از طریق تقویت موضع در خاورمیانه می‌تواند در صحنه اروپا امتیازات لازم را کسب کند.

وقتی که آمریکا در مارس 2003 اقدام به اشغال عراق کرد، ادعایش این بود که حمله به عراق سر آغاز حل‌و‌فصل نهایی مسئله فلسطین است و نقشه راهی را برای این منظور ارائه کرد که بر آن اساس، صلح از طریق سلسله کنفرانس‌هایی - که تحت‌نظر 4 کانون قدرت آمریکا، اروپا، روسیه و سازمان ملل‌متحد تشکیل می‌شود - استقرار می‌یابد. در آن مقطع زمانی، با توجه به حضور نظامی آمریکا در افغانستان و عراق و فضای حاکم بر منطقه - که ناشی از حضور نظامی آمریکا در منطقه بود - آمریکا بالاترین نقش را برای خود در نقشه راه قائل بود و روسیه جزئی از نقشه راه تلقی می‌شد و در حقیقت روسیه حضور داشت تا مشروعیت طرح آمریکا را تثبیت کند اما امروز با تحرکاتی که روسیه از خود نشان‌داده، می‌توان گفت که موفق شده‌است جایگاه مستقلی برای خود به‌دست آورد و روسیه امروز دیگر بخشی از نقشه راه آمریکایی محسوب نمی‌شود بلکه نقش مستقلی برای خود در صلح خاورمیانه قائل است.

حمله آمریکا به عراق شکست اخلاقی آمریکا در خاورمیانه محسوب می‌شود و این شکست اخلاقی موجبات شکست نظامی و سیاسی آمریکا در عراق را فراهم ساخته‌است. این موضوع باعث شده تا رقبای پنهان و آشکار آمریکا - اعم از اروپا روسیه، و دیگر کشورهای منطقه - خود را آماده سازند تا جایگزین آمریکا شوند و در این میان، روسیه جایگاه خاصی برای خود قائل است.

این کشور با تکیه بر درآمد‌های نفتی سرشار خود - که ناشی از بالا رفتن قیمت نفت است - سیاست خارجی فعالی را در مناطق مختلف جغرافیایی در رقابت با آمریکا طراحی و اجرا می‌کند که در این میان، سیاست خاورمیانه‌ای روسیه از برجستگی خاصی برخوردار است.

در اینجا لازم به توضیح است که امروزه مفهوم رقابت در عرصه بین‌المللی لزوما به معنای رقابت حاصل جمع صفر نیست بلکه رقابت در بستر یک بازی حاصل جمع غیرصفر صورت می‌گیرد؛ به این معنی که رقابت و همکاری در بستری برای منافع مشترک جریان می‌یابد. روسیه 5 هدف عمده را در سیاست خارجی خاورمیانه‌ای خود دنبال می‌کند:

1ـ آمریکا در حال شکست و از دست دادن موقعیت خود در خاورمیانه است، این فرصت مناسبی است تا روسیه به هر میزان که می‌تواند جایگزین آمریکا شود.  

2ـ خاورمیانه بازار مناسبی برای تسلیحات و دیگر تولیدات روسی - از جمله نیروگاه‌های هسته‌ای - محسوب می‌شود.

3ـ رابطه روسیه با کشورهای عربی - اسلامی موجب کاهش منازعات مسلمانان روسیه با حکومت این کشور می‌شود.

4ـ با توجه به منابع انرژی خاورمیانه، نفوذ روسیه در این منطقه موجب می‌شود سیاست‌های انرژی روسیه مکمل سیاست‌های انرژی کشورهای دارای نفت خاورمیانه می‌شود که در این راستا روسیه می‌تواند بدون عضویت در اوپک از مزایای تنظیم بازار اوپک نیز استفاده کند.

5ـ افزایش نفوذ روسیه در خاورمیانه می‌تواند جایگزین کاهش نفوذ روسیه در دیگر مناطق از جمله کشورهای سابق و هم‌پیمان با شوروی در اروپای شرقی شود.

بنابراین می‌توان گفت که روسیه اهداف استراتژیکی، سیاسی و اقتصادی متعددی را در یک زمان در خاورمیانه دنبال می‌کند و در این اهداف، توجه به مسائل داخلی روسیه نیز در نظر گرفته شده‌است زیرا روسیه با تنظیم روابط خود با کشورهای مهم خاورمیانه از جمله ایران، عربستان، ترکیه، امارات و قطر همچنین برقراری رابطه با جنبش حماس مشکل حمایت خارجی از استقلال‌طلبان چچن را به سود خود حل کند.

روسیه سیاست خاورمیانه‌ای خود را در قالب سیاست نگاه به جنوب تعقیب می‌کند و در این سیاست، ایران و ترکیه نقش ویژه‌ای در گسترش نفوذ روس‌ها در خاورمیانه بازی می‌کنند؛ با توجه به سیاست پیچیده و متلون روسیه در قبال موضوع هسته‌ای ایران که باعث رنجش ایران شده (روس‌ها به دنبال همراهی آمریکا در شورای امنیت سازمان ملل و حمایت از عدم اشاعه سلاح‌های هسته‌ای هستند) روس‌ها همچنان همکار اصلی ایران در تکمیل نیروگاه هسته‌ای بوشهر و تامین‌کننده تجهیزات دفاعی مناسب برای دفاع از تاسیسات هسته‌ای ایران در قبال حملات احتمالی آمریکا و اسرائیل به شمار می‌آیند؛ اما روس‌ها در چهارچوب منافع ملی خود آن را سیاست قابل توجیهی می‌دانند.

گسترش رابطه با ترکیه و قرار داد تجاری 25 میلیارد دلاری با این کشور و افزایش صدور گاز به ترکیه و مذاکره با آن در خصوص بحران قره‌باغ و مناقشه بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان از مهم‌ترین موارد برجسته روابط روسیه با ترکیه محسوب می‌شود.

گسترش رابطه روسیه با سوریه محور مهمی در سیاست خاورمیانه‌ای روسیه در دوران پوتین محسوب می‌شود. روسیه با بخشش 90 درصدی بدهی‌های روسیه به شوروی و فروش سیستم دفاع موشکی سطح به هوای پیشرفته (استرلیتز) این توانایی را به سوریه می‌دهد که در مقابل حملات هوایی اسرائیل به دمشق از قدرت پدانندی برخوردار شود. روسیه همچنین در شواری امنیت سازمان ملل‌متحد در مقابل سیاست‌های آمریکا و فرانسه - که تلاش داشتند با متهم ساختن سوریه به دست داشتن در قتل رفیق حریری (نخست‌وزیر اسبق لبنان) زمینه‌های تحریم و انزوای سوریه را فراهم کنند ـ ایستادگی کرد و در عمل مانع از تصویب قطعنامه شدید علیه سوریه شد.

سفر ولادیمیر پوتین در آوریل 2005 به مصر و اسرائیل، گام مهم دیگر روسیه از خاورمیانه محسوب می‌شود. پوتین در این سفر - که پس از 40 سال از سفر خردشچف (رهبر وقت اتحاد شوروی) می‌گذشت - وارد قاهره شد و با حسنی مبارک - رئیس‌جمهور مصر - ملاقات و مذاکره کرد. پوتین در این ملاقات پیشنهاد کرد که کنفرانس بین‌المللی صلح خاورمیانه در مسکو برگزار شود.

پوتین در ادامه سفر خود در 29 آوریل وارد اسرائیل شد و با مقامات رژیم صهیونیستی دیدار و گفت‌وگو کرد. او در این بخش از سفر خود موفق نشد با مقامات رژیم صهیونیستی درباره کنفرانس صلح صحبت کند زیرا که مقامات رژیم صهیونیستی پیش از سفر پوتین طرح کنفرانس صلح در مسکو را رد کرده بودند. هر چند سفر پوتین به اسرائیل با استقبال سرد مقامات رژیم صهیونیستی مواجه شد اما در مجموع دستاورد این سفر - به جهات نزدیکی این کشور به خاورمیانه - برای روسیه قابل توجه محسوب می‌شود.

سفر به رام‌الله و دیدار با محمود عباس - رئیس تشکیلات خود گردان فلسطین - اقدام دیگر پوتین در ارتباط با سیاست خاورمیانه‌ای روسیه محسوب می‌شود. پوتین در ملاقات خود با محمود عباس بر همکاری‌های روسیه با تشکیلات خودگردان و همچنین بر ضرورت تشکیل دولت مستقل فلسطینی در چهارچوب نقشه راه تأکید کرد.

روسیه با به رسمیت شناختن نتایج انتخابات ژانویه 2006 فلسطین - که منجر به پیروزی حماس شد - به‌طور آشکار و صریح در مقابل سیاسیت‌های آمریکا و اسرائیل - که حماس را گروه تروریستی اعلام می‌کردند - ایستاد و با دعوت از خالد مشعل - رئیس دفتر سیاسی جنبش حماس - به مسکو و اعلام این موضوع که حماس در فهرست گروه‌های تروریستی مسکو قرار ندارد، گام بزرگی در سیاست خاص روسیه در خاورمیانه برداشت. این موضع روسیه در قبال حماس تصحیح مواضع گذشته مسکو در قبال جنبش حماس محسوب می‌شود. پیش از این، سرگئی ایوانف - دبیر شورای امنیت ملی روسیه - در جریان سفر سال 2000 مقامات رژیم صهیونیستی به مسکو اظهار داشته‌بود که روسیه با همان مشکلاتی که در غزه و ساحل غربی وجود دارد، در چچن روبه‌روست.

سخنان سرگئی ایوانف در آن تاریخ تأیید ضمنی مواضع اسرائیل در قبال جنبش حماس تلقی شد اما دعوت از خالد مشعل به مسکو و استقبال رسمی وزیر خارجه از وی، موضع‌گیری خاص و جدید روسیه در قبال مسائل فلسطین و جنبش حماس تلقی شد. اسرائیل اقدام روسیه در خصوص دعوت از خالد مشعل به مسکو را تقبیح کرد و مسکو را به داشتن استاندارد دوگانه در موضوع تروریسم متهم ساخت. اما کارشناسان روسی در مقابل اتهامات مقامات صهیونیستی پاسخ دادند که اساس سیاست بر بنیادی دوگانه استوار است؛ آمریکا و اسرائیل حماس را یک سازمان تروریستی می‌شناسند، در حالی که روسیه نظر دیگری دارد. چه باید کرد؟ گزینه دیگر چیست؟ به هر حال ما نیازمند آن هستیم که به جلو برویم و مسکو چنین نقشی را ایفا می‌کند.

موضع‌گیری‌های مسکو در خصوص انتخابات فلسطین و جنبش اسلامی حماس در حد دعوت از خالد مشعل به مسکو محدود نماند و بر اساس آخرین اطلاعات، مسکو منبع 10 میلیون دلار کمک مالی در اختیار دولت فلسطین به رهبری حماس قرار داد. البته باید به این نکته هم اشاره کرد که روسیه در برابر این موضع‌گیری موفق شد تا از جنبش حماس و خالد مشعل این جمله را دریافت کند که مسائل چچن، مسائل داخلی روسیه محسوب می‌شود.

سفر پوتین به عربستان سعودی، قطر و اردن و پذیرایی از حسنی مبارک در کاخ کرملین گام‌های بسیار مهمی در مسیر گسترش نفوذ روسیه در خاورمیانه محسوب می‌شود. پوتین در این سفرها و ملاقات‌های انجام شده موفق شد فضای مثبتی را در روابط روسیه با این کشورها به وجود آورد. در کنار سایر توافقات تجاری پوتین پیشنهاد فروش راکتورهای هسته‌ای به این کشورها را مطرح ساخت و علاقمندی خود را برای هماهنگ‌سازی سیاست‌های گازی روسیه با دیگر صادرکنندگان گاز ابزار کرد.

جدیدترین مواضع روسیه در ارتباط با مسائل خاورمیانه، بی‌طرفی در بحران موجود بین فتح و حماس و تلاش برای ایفای نقش میانجی‌گرانه بین آنهاست. روسیه همچنین به طور ضمنی از مواضع حزب‌الله در لبنان حمایت کرده و تلاش دارد تا با پذیرش تاسیس دفاتر حزب‌الله و جهاد اسلامی در مسکو گام جدید در جهت ایفای نقش فعال‌تر در خاورمیانه بردارد.

مجموع فعالیت‌های روسیه در خاورمیانه باعث شده تا روابط این کشور با رژیم صهیونیستی دچار سردی و تنش شود و مقامات رژیم صهیونیستی ضمن انتقاد علنی از سیاست‌های پوتین در خاورمیانه نقش روسیه در فروش اسلحه به روسیه را نقشی مخرب و تهدیدکننده روند صلح در خاورمیانه بنامند.

صهیونیست‌ها با اشاره به جنگ 33 روزه و طرح این موضوع که تانک‌های برکاوای اسرائیلی با موشک‌های ضدتانک روسی - که از طرف سوریه در اختیار حزب‌الله قرار گرفته - مورد هدف قرار گرفته‌اند، روسیه را عامل بی‌ثباتی و رقابت تسلیحاتی در خاورمیانه تلقی کردند. اما روسیه با رد اتهامات فوق اظهار می‌دارد که روسیه فقط در حدی به کشورها کمک می‌کند تا تهدیدات علیه خود را رفع کنند و هیچ‌گونه سلاح تهاجمی‌ای در اختیار کشورها قرار نمی‌دهد. مجموع تحرکات فوق موجب شده‌است تا آگاهان سیاسی به این جمع‌بندی برسند که روسیه در حال گسترش نفوذ خود در خاورمیانه است و با توجه به اینکه نفوذ آمریکا در خاورمیانه در حال کاهش است، روسیه به مرور از قدرت بیشتری در خاورمیانه برخوردار خواهد شد، و با آگاهی از این اصل که بازیگری در خاورمیانه امکان افزایش قدرت بازیگری در عرصه بین‌المللی که افزایش می‌دهد، تلاش دارد تا با افزایش نقش خود در خاورمیانه ظرفیت‌های بین‌المللی خود را افزایش دهد.