هند بزرگترین کشور جنوب آسیا و دومین کشور پرجمعیت جهان، مهمترین قدرت منطقهیی در حوزه اقیانوس هند و صاحب بزرگترین دموکراسی آسیایی است. هند در راه قدرتمند شدن گام برمیدارد و از آن بهعنوان یک قدرت منطقهیی قابل توجه یاد میشود. این کشور گذشته از جایگاه سنتی خود، امروزه به دلایلی ازجمله برخورداری از پتانسیل پذیرفته شده در جمع صاحبانقدرت هستهیی، احتمال عضویت در شورای امنیت در صورت تغییر ساختار سازمان ملل و داشتن فناوری پیشرفته رایانهیی و اطلاعاتی، موقعیت کاملاً جدیدی در صحنه بینالمللی بهدست آورده و وزن و اعتبار آن در تعاملات جدید روابط بینالملل غیرقابلانکار است.
هند بهرغم تخاصم تاریخی با پاکستان، از نفوذ قابلملاحظهیی بر سایر بازیگران منطقه ازجمله سریلانکا و بنگلادش برخوردار است. هدف اصلی آن در استراتژی نظامی، مهار تهدیدات چین، حفظ برتری استراتژیک بر پاکستان، تبدیل شدن به یک قدرت برتر دریایی در اقیانوس هند و تداوم روابط استراتژیک با روسیه و استفاده از توان تکنولوژیکی کشورهای غربی برای بازسازی، تجهیز و تقویت ارتش خویش است. هند در سطح جهانی خواستار عضویت دائم در شورای امنیت است. کشور هند بهدلیل ویژگیهای مختلف یکی از نمونههای منحصربهفرد در این مورد است.
این کشور از سویی به جهانی متعلق است که دارای ویژگیها و مشکلات خاص خود است بهویژه آنکه بهعلت مشکلاتی که ریشه در پیدایش آن بهعنوان یک موجودیت ملی دارد همواره با همسایگانی چون چین و پاکستان در ستیز بوده و درنتیجه نیروهای نظامی در آن از جایگاه ویژهیی برخوردار هستند و از سوی دیگر در سالهای اخیر کشور هند به گونهیی متفاوت همچون یک قدرت منطقهیی و در حال ظهور توصیف شده است. اینگونه توصیفها به علت پتانسیل در حال پیدایش نمایش قدرت ورای مرزهای هند در منطقه جنوبآسیا بهعلاوه توانایی ساخت جنگافزار هستهیی است. این توانایی بالقوه از مجهز بودن این کشور به موشکهای بالستیک میانبرد و تبحر داشتن در بخش گستردهیی از تکنولوژیهای هستهیی ناشی میشود.
در حوزه سیاست خارجی نیز اگرچه در هند مذاهب و ادیان مختلف وجود دارد و هرکدام بهنوعی بر سیاست داخلی و خارجی این کشور نفوذ و تاثیر میگذارد ولی هند از ابتدا، سیاست عدموابستگی به مذهب را در پیش گرفته است. هند با اعتقاد به این امر که بهترین طریقه تضمین منافع ملی استقرار صلح و برقراری همکاریهای فرهنگی و اقتصادی در سطح بینالمللی و تقویت روابط دوجانبه و همزیستی بین دولتهای مختلف است، سیاست خود را برمبنای اصول ذیل پایهگذاری کرده است:
- پیروی از اصول نهضت عدمتعهد که بهموجب آن هند در دوران جنگ سرد وارد هیچیک از دو بلوک شرق و غرب نشد و از سیاست خارجی مستقل مثبت پیروی کرد. هماکنون نیز این کشور با برقراری روابط متوازن بین قدرتهای جهانی و منطقهیی بهدنبال توسعه اقتصادی و جلوگیری از تشنجات بینالمللی است.
- گرایش بهسوی تقویت آسیا: هند با توجه به نفوذ فرهنگی این کشور در قاره آسیا توجه خاصی به قاره آسیا دارد و گاهی در نقش رهبری ممالک آسیای جنوب و جنوبشرقی ظاهر میشود و در بسیاری از موارد در امور جهانی و بینالمللی، ممالک آسیای جنوبی و جنوبشرقی از نظرات آن کشور استفاده میکنند. در عرصه اقیانوس هند و در آسیای جنوبی نیز هند قدرت برتر منطقهیی است و شبهقارههند به رهبری هندوستان در تقسیمات ژئواستراتژیکی جهان، میتواند منطقه ژئوپولتیکی مستقلی را تشکیل دهد. بههمین سبب هند از اهمیت خاصی در منطقه برخوردار است.
- تعالی و تقویت سازمان ملل: هند بهدنبال عضویت دائم در شورای امنیت سازمان ملل است و تلاشهایی را برای حمایت از این تصمیم به انجام رسانیده است. باوجود کوششهایی که درجهت تغییر ساختار شورای امنیت سازمان ملل بین اعضای این سازمان درحال انجام است هند شانس زیادی برای بهدست آوردن کرسی دائم در این شورا دارد و سیاستمداران اعتقاد دارند که هند بهعنوان یک نیروی عمده در قرن 21 ظهور خواهد کرد.
براین اساس با توجه به اقتصاد نسبتاً پیشرفته هند و باتوجه به توان نظامی و صنعتی و با عنایت به جمعیت کثیر آن، میتوان این کشور را در حد یک قدرت بزرگ در میان کشورهای جهان محسوب کرد که اعمال و رفتار آن لاجرم بر سیاستهای بینالمللی تأثیر میگذارد.
نگاه هند به جهان در قرن 21
راهبردهای سیاسی- امنیتی هند پس از جنگ سرد دچار تغییرات اساسی شده است. این راهبردها که در گذشته متکی به روابط راهبردی با روسیه و اسرائیل بود بعد از فروپاشی شوروی به سمت افزایش همکاری همزمان با آمریکا و چین نیز تغییر کرد.
درگذشته فضای حاکم بر دوران جنگ سرد بهگونهیی بود که هند برای مقابله با پاکستان بهعنوان رقیب و دشمن سنتی خود روابط راهبردی و همهجانبه را با روسیه برقرار کرده بود و از طرف دیگر در مقابل روابط پاکستان با کشورهای اسلامی و عربی هند گزینه همکاری راهبردی با اسرائیل را انتخاب کرده بود. پس از فروپاشی شوروی و سیاست نگاه به غرب کابینههای روسیه در اوایل دهه 90، هند برای جبران خلاء بهوجود آمده در حوزه امنیت ملی خود و جلوگیری از سوءاستفاده پاکستان از فروپاشی شوروی، از یکسو به سمت گسترش روابط سیاسی تجاری و دفاعی با آمریکا حرکت کرد و از سوی دیگر با علم و آگاهی بر روابط راهبردی چین و پاکستان تلاش کرد تا اختلافات مرزی دیرینه خود با چین را حلوفصل کند.
بعد از سال 1994 که پریماکف با سیاست نگاه به شرق به نخستوزیری روسیه رسید و روابط سیاسی- امنیتی گذشته را با هند احیاء و تقویت کرد هند ضمن استقبال از تداوم و افزایش همکاریها با روسیه و اسرائیل بهعنوان شرکای سنتی دهلینو، توسعه روابط با آمریکا و چین را رها نکرد بهگونهیی که سفیر آمریکا در دهلینو در سال 2002 هند را شریک راهبردی آمریکا خواند.
هند در همین چارچوب ضمن برگزاری مانور مشترک با روسیه در صحرای راجستان در پاییز 2005، دو مانور مشترک با چین و آمریکا نیز انجام داد که صرفنظر از اهداف تاکتیکی این مانورها برگزاری سه مانور تقریباً همزمان با چین و ورسیه و آمریکا نشان میدهد که راهبردهای سیاسی- امنیتی هند همکاری همزمان با قدرتهای بزرگ بهمنظور کاهش قدرت مانور و سطح بازی پاکستان است. البته پاکستان تحت رهبری مشرف نیز تلاش کرده تا بازی مشابهی داشته باشد و همسویی با آمریکا علیه طالبان بهرغم خواست اکثریت مردم مسلمان پاکستان و چراغ سبزهای اخیر ارتشبد مشرف در مورد عادیسازی روابط با اسرائیل در چارچوب همین دیدگاه صورت میگیرد.
اگرچه پاکستان نتوانسته است که روابط مشابه هند با روسیه برقرار کند و نزدیکی به اسرائیل در درون پاکستان سبب اعتراضات و مشکلات متعددی برای دولت شده و تاحدودی امنیت داخلی کشور را بهدلیل نارضایتی بخشهای اسلامگرای ارتش و احتمال نزدیک شدن آنان به سیاستمداران ناراضی اسلامگرا و اقدامات پنهانی علیه حکومت مشرف بیشتر کرده و اگر مشرف در مورد روابط با اسرائیل گامهای بیشتری بردارد، احتمال کودتای مشترک اسلامگرایان درون و بیرون ارتش علیه وی منتفی نیست.
از طرف دیگر گرایشات هند به توسعه همکاری با چین و آمریکا در کنار همکاریهای گذشته دهلینو با روسیه و اسرائیل باعث تغییرات ماهوی در منازعه تاریخی پاکستان و هند شده است و بهدلیل افزایش نگرانیهای پاکستان از نتایج این راهبرد هند، اسلامآباد از ظرفیت بیشتری برای پذیرش فشارهای آمریکا و اسرائیل برخوردار شده است. علاوهبر این اسرائیل در تلاش است تا همزمان با اقدامات خود در خاورمیانه برای جاانداختن خود بهعنوان یک حکومت و بازیگر طبیعی، از طریق عادیسازی روابط و مراودات با کشورهای غیرعرب مسلمان دامنه بازی و قدرت مانور خود را افزایش دهد. لذا به هر میزان که هند در توسعه روابط راهبردی با آمریکا، روسیه، اسرائیل و چین موفق شود، امکان گرایش پاکستان به آمریکا و حرکت بهسوی عادیسازی روابط با اسرائیل بیشتر میشود.
تغییرات راهبردی در روابط هند و آمریکا
تحلیل رهبران هند این است که هند نمیتواند مسیر حرکت بهسوی تبدیل شدن به یک قدرت بزرگ در قرن 21 را طی کند بدون آنکه روابط خود با ابرقدرتی چون آمریکا را کنترل و مدیریت کند و در مسائل کلان بینالمللی به بدهبستان با آمریکا و سایر قدرتهای بزرگ بپردازد. در مقابل آمریکا نیز به این نتیجه رسیده که پیشبرد سیاستهایش در منطقه نیازمند روابط گستردهتر با هند است.
نخستوزیر هند در زمینه رابطه کشورش با آمریکا میگوید، دهلینو با شتاب زیادی سرگرم گسترش روابط خود با واشنگتن است و اگرچه جرج بوش رئیسجمهوری آمریکا سیاست همکاری با هند را دارد اما دهلینو معتقد است هر رئیسجمهوری که در آمریکا به روی کار آید نیز روابط هند و آمریکا پیشرفت خواهد کرد.
روابط دو کشور هند و آمریکا در طول پنج دهه گذشته شاهد فرازونشیبهای زیادی بوده است. در دوران جنگ سرد دولتهای آمریکا نسبت به ضرورت توقف کمونیسم علاقه و اصرار داشتند و به روابط روسیه و هند بدبین بودند و جایگاه هند را در جنبش عدمتعهد چندان جدی نمیگرفتند. همچنین همکاری نظامی آمریکا با یک کشور مخالف هند یعنی پاکستان نیز دلیل دیگری برای ایجاد شکاف بین واشنگتن و دهلینو بود.
پایان جنگ سرد که با آزادسازی اقتصاد هند نیز همراه شد شاهد بهبود نسبی روابط دو کشور شد و بهدنبال آن، تبادل هیأتهای بلندپایهیی بین دو کشور آغاز شد.
اما آمریکا بهدنبال آزمایشات هستهیی هند در سال 1998 تحریمهای اقتصادی زیادی را بر هند تحمیل کرد و نیز همه اشکال همکاریهای نظامی با دهلی را متوقف کرد. با اینحال دو کشور ضرورت برقراری رابطه بهتر و بیشتر را درک کرده و بهمنظور عادیسازی روابط دوجانبه ده دور مذاکرات از ژوئن سال 98 بین جاسوانت سینگ وزیر امورخارجه هند و استروپ تالبوت، معاون وزیرخارجه و نماینده ویژه آمریکا انجام دادند. این مذاکرات نهایتاً منجر به دیدار کلینتون در بهار 2000 شد که اولین سفر یک رئیسجمهور آمریکا به هند پس از 22 سال بود.
از طرف دیگر دولت هند از سال 91 تاکنون تغییرات وسیعی را در سیاستهای اقتصادی خود بهمنظور جلب سرمایهگذاریهای داخلی و خارجی در برخی از بخشهای این کشور ایجاد کرده بود. این تغییرات تأثیر عمیقی را بر روابط تجاری هند و آمریکا و سرمایهگذاری آمریکا در هند برجای گذاشت.
بهطوریکه آمریکا اکنون نهتنها بزرگترین کشور سرمایهگذار در هند است، بلکه بزرگترین شرکت تجاری این کشور نیز هست و تجارت بین دو کشور به 20 میلیارد دلار بالغ شده است. چارچوب سازمانی موجود برای تجارت و سرمایهگذاری دو کشور شورای مشترک تجارت هند و آمریکا است که این شورا در سالهای اخیر بسیار فعال شده و نشستهایی را علاوهبر برگزاری اجلاس متناوب در دهلینو و واشنگتن ترتیب داده است.
درمجموع هند از یکطرف هنوز چین و پاکستان را تهدیدی برای خود میداند و از طرف دیگر در شرایطی که نامزد عضویت در شورای امنیت است و ادعای قدرت بزرگ شدن دارد در تلاش است تا با آمریکا روابط راهبردی برقرار کند. درمقابل در مرحله کنونی آمریکاییها حاضر هستند که برای جلب همکاری هند حتی به امضای قرارداد هستهیی با دهلینو بپردازند. البته مجلس نمایندگان آمریکا برای همکاری هستهیی واشنگتن با دهلینو اعلام شده است. ولی سرانجام در کنگره قانونی تصویب شد که به موجب آن هند از آمریکا رآکتورهای هستهیی و سوخت را بهمنظور استفاده در تولید انرژی صلحآمیز هستهیی خریداری میکند.
تام لانتوس از حزب دموکرات که قرار است در ماه ژانویه در کنگره جدید رئیس کمیته روابط بینالملل مجلس نمایندگان شود از همکاری هستهیی آمریکا با هند حایت میکند اما معتقد است کنگره باید ارزیابی رسمی از سیاست هند در برابر ایران هنگامیکه قانونگذاران سال آینده لایحه دوم مربوط به جزئیات این توافق هستهیی را بررسی میکنند، داشته باشد. با وجود این روابط اقتصادی طرفین حتی روابط اقتصادی هستهیی با سرعت زیادی درحال گسترش است.
هفته گذشته آمریکا هیات تجاری 250 نفرهیی را از 180 شرکت به هند اعزام کرد که 30 تن از آنان از 14 شرکت هستهیی آمریکا بودند. یک هیات فوقالعاده بزرگ تجاری که بهمنظور ارزیابی بازار رآکتور هستهیی هند وارد بمبئی شد. ریاست این هیات 225 نفره برعهده فرانکلین لاوین، معاون وزیر تجارت بینالملل آن کشور قرار داشت.
روسای این هیات اعلام کردند که درحال گفتوگو با دولت هند و چهار یا پنج شرکت تولید انرژی برای فروش فناوری هستهیی هستند. یک شرکت معدنی آمریکا نیز قراردادی برای فروش 500 تن اورانیوم در سال به هند با این کشور منعقد کرد. این قرارداد که بین شرکت معدنی دبلیوام آمریکا و مجتمع سوخت هستهیی هند منعقد شد، پس از نهایی شدن قرارداد هستهیی هند و آمریکا قابلیت اجراییشدن یافته است.
بنابر تخمین شورای تجارت هند و آمریکا، دهلینو به حداقل 100 میلیارد دلار سرمایهگذاری برای توسعه انرژی هستهیی خود طی 20 سال آینده نیاز دارد. هند درحالحاضر 16 رآکتور هستهیی دارد. قرارداد هستهیی هند و آمریکا در شرایطی اجرایی میشود که هند عضو ان.پی.تی نیست و بمب اتمی نیز دارد.
نیکولاس برنز، معاون وزیر امورخارجه آمریکا نیز از 6 دسامبر (15 آذرماه) بهمنظور گفتوگو درباره معامله هستهیی هند و آمریکا دیداری چهار روزه از دهلینو را شروع کرده است و قرار است با قائممقام وزارت امورخارجه و دیگر مقامات ارشد این کشور ملاقات و مذاکره کند.
درمجموع برخلاف دوران جنگ سرد، هند تنها متحد راهبردی مسکو نیست و طی دهه گذشته روابط هند با آمریکا بسیار گسترده شده و از نظر آمریکا هند یک کشور متعهد و مسوولیتپذیر در مناسبات منطقهیی و بینالمللی است که نمیشود آن را نادیده گرفت. درواقع هند نیز با توجه به معادلات کلانش در منطقه و جهان به اتخاذ چنین تصمیمی دست زده و چالشهایش با چین و پاکستان را مدنظر قرار داده است.
کشمیر نقطه حساس امنیت هند
پیشنهاد جدید پاکستان به هند در مورد اعطای خودمختاری گسترده برای مردم کشمیر، بار دیگر هندیها را با چالش جدیدی در منازعه دیرین کشمیر روبهرو کرده است. پرویز مشرف رئیسجمهوری پاکستان گفته پاکستان حاضر است از ادعای خود نسبت به کشمیر دست بردارد و هند و پاکستان بهطور مشترک مسوولیت کل کشمیر را برعهده گیرند. پرویز مشرف گفته که اسلامآباد از مطالبه خود در مورد کشمیر در صورت پذیرش چهار شرط صرفنظر خواهد کرد. تحقق چهار شرط شامل تغییری در مرز کشمیر بهوجود نیاید، مرز و خط کنترل مانع عبور و مرور مردم کشمیر نشود، منطقه کشمیر رفتهرفته غیرنظامی شود و تشکیل حکومت خودگردان کشمیر با نظام مشترک نظارت هند و پاکستان است.
اما هند در واکنش به شرایط مشرف اعلام کرده که این کشور متعهد به برقراری صلح و امنیت و رفع سوءظن است، اما از تغییر مرزها طرفداری نمیکند زیرا هند نمیخواهد این منطقه مداوم درگیر بیثباتی باشد. طرف سوم معادله یعنی گروههای کشمیری نیز اعلام کردهاند که خودگردانی ایالت جامو و کشمیر، موضوع مذاکرات دور سوم آنها با دولت هند خواهد بود. این مذاکرات قرار است در سومین هفته ماه دسامبر جاری میلادی و پس از بازگشت مانموهان سینگ نخستوزیر هند از سفر شش روزه ژاپن که از روز 11 دسامبر آغاز میشود، برگزار شود. کنفرانس حریت اخیراً در مورد حکومت خودگردانی در ایالت جامو و کشمیر گفته است: حکومت خودگردانی یک اندیشه سیاسی است که براساس آن مردم حق دارند در مورد سرنوشت خود تصمیمگیری کند. ولی موضوع حکومت خودگردان بایستی توسط مردم دوطرف خط کنترل، مورد بحث و بررسی قرار گیرد.