گذری بر ابعاد اجتماعی اعتیاد

جامعه منبع مهم تمام مسایل اجتماعی است. در خصوص اعتیاد، هم تقاضا برای موارد مخدر از سوی افراد مبتلا عاملی مهم محسوب می‌شود و هم عرضه‌ی مواد مخدر اهمیت بسیار دارد و حتی می‌تواند بر تقاضا تاثیر بگذارد. به  هر‌حال هر دوی عرضه و تقاضا عواملی بسیار قدرتمند را تشکیل می‌دهند که سهل گرفتن تحدید آنها توهمی بیش نخواهد بود. در خصوص تقاضا می‌توان گفت که مادام که آن دسته از زخم‌هایی که از زندگی روزانه افراد نشات می‌گیرند، همچنان وجود دارند، یکی از واکنش‌‌های حاملان چنین زخم‌ها و رنج‌هایی روی آوردن به اعتیاد خواهد بود. زخم‌ها روانی از این دست البته علت اصلی بیشتر جرایم و جنایت‌ها در جهان است که البته این متغیر در کنار شمار دیگری از نابسامانی‌‌ها و مصایب، تیره‌روزی را تشدید می‌کنند.

به‌نظر می‌رسد که می‌توان دو نوع اعتیاد را از هم باز شناخت. اعتیاد تسکین‌خواهانه و اعتیاد لذت گرایانه. در نوع اول فرد معتاد با پناه آوردن به مواد تخدیر‌کننده‌ای چون تریاک و هروئین از فشارها، ناملایمات و دردمندی خود می‌گریزد، با غرق کردن خود در باتلاق مواد مخدر به کرختی و سبکی و آسودگی دست می‌یابد که به‌رغم موقتی بودن برایش مغتنم هستند. در نوع دوم که موج اخیر اعتیاد را شامل می‌شود افراد به وهم و لذتی می‌رسند که نظیرش را در جای دیگر جست‌وجو نمی‌توانند کرد. شاید فقدان معنای متعالی برای زندگی و ناتوانی جامعه در القای حسی از ارزش و کرامت به فرد، کم فروغ بودن معنویت و عدم رشد کافی عقلانیت در زمینه‌سازی تمایل به این‌گونه اعتیاد دخیل باشند. مواردی چون اکس این نوع اعتیاد را رقم می‌زند. البته دو عنصر تخدیر و تلذذ را کاملا مجزا و بی‌ارتباط نمی‌توان دانست و همراه هم وجود دارند و هر یک می‌تواند دیگری را تقویت کند و به آن راه دهد. تقسیم‌بندی فوق ناظرست به وجهه غالب و برجسته‌تر اعتیاد که به تقسیم‌بندی رفتار معطوف به اعتیاد و انواع معتادین کمک می‌کنند. با این حال قطع نظر از نوع مواد مصرفی گروهای همسالان، فضای خانوادگی، محیط اجتماعی، خرده‌فرهنگ معین، خاستگاه اجتماعی ـ اقتصادی و تجربه‌زیسته همگی در مبتلا شدن افراد نقشی به سزا‌دارند. لذا به‌نظر می‌رسد که علل و عوامل روی آوردن به این پناهگاه متزلزل و موهوم از گستردگی فوق‌العاده‌‌ای برخوردار باشد و پرهیز از ساده‌انگاری در این عرصه فوق‌العاده ضرورت دارد. باری عرضه مواد مخدر را نمی‌توان دست‌کم گرفت. بدیهی است که علت اصلی اعتیاد به مواد مخدر، عرضه آن است که توسط شبکه‌‌های سازمان‌یافته قاچاقچیان مواد مخدر صورت می‌گیرد.

بنا به برآورد کنفرانس 1994 سازمان ملل درباره جنایت سازمان‌یافته جهانی، تجارت جهانی مواد مخدر سالانه 500 میلیارد دلار است، یعنی بیش از تجارت جهانی نفت. ایران به واسطه همسایگی با افغانستان و بدل شدن به اصلی‌ترین محور ترانزیت مواد به ترکیه و اروپا، در خط مقدم جنگ علیه مواد مخدر قرار دارد. در سالیان پس از انقلاب مخالفت ایدئولوژیک با رژیم برآمده از انقلاب سبب گردیده که ایران در این جنگ جدی از پشتیبانی‌های کافی قدرت‌های بزرگ بین‌المللی برخوردار نباشد. به‌رغم این که نیروهای نظامی و انتظامی ایرانی در ده سال گذشته در این مبارزه نقش داشته و 3500 شهید داده‌اند، مطابق گزارش آژانس‌‌های بین‌المللی، ایران تنها می‌تواند17 درصد از مواد مخدری که در قلمرواش وارد می‌شود را کشف و توقیف کند. به تصور نگارنده تاثیر عرضه آسان و ارزان مواد که در مواردی از سیگار هم ارزان‌تر است آن چنان در معتاد شدن فرزندان این دیار (یعنی ایجاد تقاضا یا تشدید آن) دخیل است که جا دارد در کنار بنیادها و دستگاه‌های دولتی، تشکل‌های غیر‌دولتی هم در انعکاس ابعاد گسترده این وضعیت بحرانی در سطح جهانی فعال‌تر شوند و همکاری خود با نهادهای بین‌المللی ذیربط در این زمینه را افزایش دهند. باری تا به این بصیرت نرسیم که برای هر فرد معتاد یا در معرض اعتیاد همگی‌مان مسئول هستیم، باید بنشینیم و مبتلا شدن یکی از عزیزان خود را توقع داشته‌ باشیم.

به‌نظر می‌رسد که در کنار همه‌‌ی علل و عوامل موثر بر اعتیاد در این دیار، عامل بیکاری را باید قدری جدی گرفت. نه‌تنها بیکاری می‌تواند زمینه‌ساز اعتیاد (و بسیاری معضلات دیگر که در هم‌پوشانی با هم می‌توانند بروز کنند) باشد، اعتیاد یافتن شغلی مناسب را برای فرد معتاد هر چه دشوارتر می‌کند. البته شاغلین هم در معرض اعتیاد قرار دارند و با معتاد شدن شانس از دست‌دادن موقعیت شغلی بسیار افزایش می‌یابد. سخت‌گیری‌های ظاهرا معقولی که کارفرمایان خصوصی و دولتی در این خصوص نشان می‌دهند، انزوا و استهلاک معتادان را تسهیل و تشدید می‌کند. روند سلب داوطلبانه حقوق اجتماعی خود توسط فرد معتاد حکایت از وضعیت بسیار آسیب‌پذیر وی دارد. باری نگرش همگانی بسیار منفی به معتادان حکایت از این دارد که ماهیت اجتماعی علل و عوامل موثر بر معتاد شدن چندان مکشوف و معلوم نیست. هم از این روست که در وهله اول خود فرد مسئول مشکل خود دانسته می‌شود. غافل از این‌که این بیماری بیش و پیش از هر چیز دیگر، بیماری تضعیف‌کننده اراده فرد است.  توقع فوق طاقت و ظرفیت البته واقع‌گرایانه نخواهد بود.

در کنار مساله اشتغال که به حوزه ضرورت تعلق دارد، نمی‌توان اهمیت عرصه فراغت را نادیده گرفت. شاید انسان‌شناسی واقع‌گریز در کم‌توجهی به مقوله فراغت و عدم رشد صنایع تفریحی اثرگذار بوده‌ باشد. میان برخی از جوانان ما، مصرف مواد به منظور پرکردن اوقات فراغت صورت می‌گیرد و کارکردی تفریحی دارد. این در‌حالی است که نبود امکانات تفریحی و حتی ضعف فرهنگ‌گذران فراغت پیامدهای نامطلوب دیگری هم دارد که افسردگی و سایر آسیب‌های روانی از آن جمله است.

تاثیر ناخوشایندی که اعتیاد بر افراد غیر‌معتاد به جا می‌گذارد هم قابل توجه است. کافی است تصور کنیم چهار میلیون معتاد ایرانی چه حجم وسیعی از خانواده‌های ایرانی را با پدیده اعتیاد درگیر می‌کنند. بدین‌سان آن چنان کیفیت بغرنجی می‌تواند ایجاد شود که حتی درک پیچیدگی حاکم بر آن به سهولت میسر نباشد، چه رسد صورت دادن اقدامی در خور در قبال آن و به ‌منظور مهار آن. آفات و آسیب‌ها و جرایم و انواع مسایلی که به‌نحوی به اعتیاد مربوط می‌شوند، بسیار متنوع هستند. حتی بسیاری از کسانی که به قاچاق روی می‌آورند جانی بالفطره نیستند و برخورد با بن‌بست‌های اجتماعی و ناکامی‌های پی‌در‌پی اینان را به این سودای مرگ سوق داده‌است. کافی است به اقتصاد اعتیاد توجه کنیم تا حجم هنگفتی از سرمایه اقتصادی که به طرق غیر‌قانونی و قانونی در این حوزه مبادله می‌شود را دریابیم. از نیروها و واحدهایی که مستقلا به کار مبارزه با قاچاقچیان مشغول هستند تاکلینیک‌‌های مخصوص ترک اعتیاد و انواع مراکز مشاوره‌ای فعال در این عرصه نشانگر بخشی از ابعاد فاجعه است.

باری نمی‌توان فقط به معتادین اندیشید و به پیشگیری آنانی که هنوز مبتلا نشده‌اند یا در معرض ابتلا قرار دارند نپرداخت. به هر‌حال ضرورت صیانت از کرامت انسانی و جلوگیری از اتلاف سرمایه انسانی ایجاب می‌کند که به‌ نحو غیر‌فرمایشی و غیر‌کلیشه‌ای به اعتیاد توجه کنیم و در رفع و محو علل ساختار گرایش به اعتیاد در ایران اهتمام بیشتری بورزیم. و کسانی که به آرمان‌های اصیل و والا می‌اندیشند باید مد‌نظر داشته‌باشند که انسان‌های له‌شده و ناسالم هرگز حاملان و حافظان راستین آن ارزش‌ها نمی‌توانند باشند. وانگهی اگر خود موجودیت انسان (چه از نظر سلامت جسمی و روانی و چه کرامت نفس و حس ارزشمندی) محفوظ و مستحکم نباشد، از ارزش‌ها سخن به میان آوردن صرفا به کار گفت‌و‌گوهای رویاپردازانه می‌آید و هیچ نسبتی نمی‌یابد با تصویر زشت و دل آزار و زننده‌ای که هر آینه از واقعیت پیش چشمانمان پدیدار می‌شود.