سیدعلی حسینی
از آنجا که در نظامهای مردمی، نتایج انتخابات، نقش تعیینکنندهای در شکلگیری قدرت و حاکمیت دارد، وجود هرگونه تخلف و سوءاستفاده در روند انتخابات محتمل میباشد. از این رو همواره در کنار نهادهای برگزارکننده انتخابات، سازوکارهایی برای نظارت بر حسن اجرای آن نیز دیده شدهاست.
در بیشتر کشورهای دارای انتخابات آزاد، یک نهاد ناظر که طبق ضوابط معینی شکل گرفتهاست روند برگزاری انتخابات را زیرنظر دارد. در کشور ما نیز این امر توسط شورای نگهبان و هیاتهای نظارت بر انتخابات انجام میگیرد. اما هر نظامی برای شکلگیری نهاد ناظر بر انتخابات، بنابر اقتضائات قانونی خویش ضوابطی را تعیین نمودهاست که به چگونگی شکلگیری نهادهای نظارت بر انتخابات در ایران و برخی کشورهای دیگر اشاره میکنیم؛
ایران
در کشور ما وظیفه نظارت بر انتخابات برعهده شورای نگهبان است که با تشکیل «هیاتهای نظارت» از سوی این شورا انجام میشود. این هیاتها طبق قانون نظارت بر انتخابات به شیوهای کاملا مردمی شکل میگیرند. بر این اساس یک هیات پنج نفره با حضور حداقل یکی از اعضای شورای نگهبان قانون اساسی و افراد مسلمان و آگاه و مورد اعتماد از سوی شورا بهعنوان هیات مرکزی نظارت بر انتخابات تشکیل میشود که این هیات مرکزی نیز در هر استان از میان افراد با شرایط یاد شده یک هیات 5 نفری تعیین میکند. هیاتهای نظارت حوزههای انتخابیه و حوزههای فرعی را نیز به همین طریق از میان مردم انتخاب میکنند.
همچنین شورای نگهبان که ترکیبی 12 نفره و متشکل از شش فقیه منصوب رهبری و شش حقوقدان معرفی شده توسط رئیس قوه قضائیه و منتخب مجلس دارد بهعنوان نهاد عالی نظارتی بر کلیه امور انتخابات، نظارت و به شکایات واصله از مجریان و ناظران رسیدگی میکند.
آلمان
در کشور آلمان «هیات نظارت انتخاباتی» در هر حوزه انتخابیه و مراکز اخذ رأی، وظیفه نظارت بر انتخابات را برعهده دارد. متصدی انتخابات فدرال که منصوب وزیر کشور است «هیات نظارت انتخاباتی» را از میان واجدین شرایط رأی دادن انتخاب میکنند. کاندیداها و سخنگوهای آنها فاقد صلاحیت عضویت در این هیاتها هستند. ترکیب «هیات نظارت انتخاباتی» عبارتند از متصدی انتخابات بهعنوان رئیس، قائم مقام وی و 3 تا 5 نفر دیگر.
اندونزی
وظیفه نظارت بر انتخابات در کشور اندونزی برعهده «کمیته ناظر مستقر در کمیته انتخاباتی» میباشد. این کمیته در سه سطح تشکیل میشود. کمیتههای نظارت در سطح مرکز توسط دادگاه عالی، در سطح استان توسط رئیس دادگاه و در سطح بخش، حوزه فرعی و مرکز رأیگیری توسط قاضی اصلی دادگاه بخش انتخاب میشوند. کمیته نظارت در سطح استان از میان قضات، اعضاء علمی دانشگاهی و انجمنهای اجتماعی تشکیل میشود. این کمیتهها در سطوح پایینتر نیز از میان اعضاء علمی دانشگاهی و انجمن اجتماعی انتخاب میشوند.
دانمارک
در کشور دانمارک نظارت بر انتخابات برعهده «کمیته ناظرین» است که از سوی «شورای محلی» انتخاب میشوند. این کمیتهها متشکل از 5 تا 9 نفر از افراد رأیدهنده مقیم در شهرداریها هستند.
روسیه
نظارت بر انتخابات در روسیه برعهده «کمیسیونهای انتخابات» است. کمیسیون مرکزی انتخابات ترکیبی 15 نفره است که 5 نفر از آنان توسط مجلس دوما، 5 نفر توسط شورای فدراسیون و 5 نفر دیگر توسط رئیسجمهور انتخاب میشوند. اعضای منتخب دوما در کمیسیون مرکزی از میان افراد بومی هستند که توسط فراکسیونهای دوما معرفی شدهاند. اعضای منتخب شورای فدراسیون در کمیسیون مرکزی نیز از میان افرادی انتخاب میشوند که از سوی ارگانهای قانونگذاری و اجرایی جمهوریهای مناطق فدراسیون معرفی شدهباشند.
سوئد
در کشور سوئد «هیات تجدیدنظر انتخابات» مرجع تجدیدنظر در تصمیمات انتخاباتی میباشد که از سوی مجلس ملی این کشور تعیین میشود. این هیاتها از یک رئیس و چند عضو که همگی قاضی هستند تشکیل میشوند. همچنین هیچ یک از اعضای «هیات تجدیدنظر انتخابات» نباید کاندیدا باشند.
کانادا
نظارت بر انتخابات در کانادا توسط «انجمن نظارت بر انتخابات» انجام میشود. رئیس این هیات از سوی مجلس ملی و با رأی دوسوم نمایندگان انتخاب میشود. سایر اعضاء نیز توسط رئیس «انجمن نظارت بر انتخابات» و از میان رأی دهندگان واجد شرایط که مستقل بوده و به حزب خاصی وابستگی نداشتهباشند انتخاب و استخدام میشوند.
هلند
در هلند «کمیسیونهای انتخابات»، نظارت بر انتخابات این کشور را برعهده دارد. «کمیسیون ملی انتخابات» متشکل از 9 قاضی است که سه نفر آن توسط رئیس دادگاه قانون اساسی و از قضات این دادگاه، سه نفر نیز توسط رئیس دادگاه عالی و از قضات این دادگاه و سه نفر دیگر هم توسط رئیس دادگاه عالی اداری و از قضات این دادگاه انتخاب میشوند. «کمیسیون انتخاباتی حوزه انتخابیه» و «کمیسیون انتخاباتی بخش» نیز توسط «کمیسیون ملی انتخابات» و از میان قضات انتخاب میشوند.
هند
نظارت بر انتخابات در کشور هند برعهده «ناظرین انتخابات» میباشد. «ناظرین انتخابات» از سوی «کمیسیون مستقل انتخابات» که توسط رئیسجمهور تعیین شده، انتخاب میشوند.