حسن اشرفیریزی- زهرا کاظمپور
ارزش اطلاعات و دانش در توسعه اقتصادی و اجتماعی بیش از پیش آشکار شده است. اکنون از اطلاعات و دانش بهعنوان عامل مهم رقابت یاد میشود و در این عرصه، جوامعی پیروزند که برای هدایت جامعه بهسوی جامعه اطلاعاتی فعالانه برنامهریزی کنند.
اهمیت اطلاعات و دسترسی به آن، جوامع صنعتی و پیشرفته را به جامعه اطلاعاتی و اقتصاد آنها را از اقتصاد صنعتی به اقتصاد مبتنی بر خدمات اطلاعاتی و دانش تبدیل کرده است. براین اساس افراد در این جوامع نیازمند آگاهی درخصوص مسائل مختلفاند، با دانش اطلاعاتی امکانپذیر و این توانایی را در افراد ایجاد میکند که بتوانند از اطلاعات برای رسیدن به اهداف استفاده کنند.
جامعه اطلاعاتی و ویژگیهای آن
الف- جامعه اطلاعاتی: جامعهای است که بیشتر مناسبات و فعالیتهای آن اعم از اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، آموزشی و... تحتتأثیر و استفاده مؤثر از اطلاعات است و اطلاعات مبنای تصمیمگیری خواهد بود.
ب- ویژگیهای جامعه اطلاعاتی
1- افزایش روزافزون حجم اطلاعات تولیدشده
2- نیاز به کتابداران متخصص برای تولید، فراهمآوری، سازماندهی و اشاعه اطلاعات
3- نیاز به خودآموزی و یادگیری
4- نیاز متخصصان به اطلاعات در سطح وسیع
5- استفاده از رایانه و شبکههای وسیع ارتباطی و اطلاعاتی
6- رواج روشهای جدید یادگیری و آموزش مانند آموزش الکترونیکی
7- بهوجود آمدن مفاهیمی مانند اقتصاد اطلاعات، تجارت الکترونیکی، کار از راه دور، فروش الکترونیکی، پرداخت الکترونیکی، جهانی شدن، دهکده جهانی، اینترنت، نشر الکترونیکی، دولت الکترونیک، شهر الکترونیک و...
افراد در جامعهای با این ویژگیها باید دارای چه تواناییها و قابلیتهایی باشند تا بتوانند خود را با جامعه هماهنگ سازند.
دانش اطلاعاتی
در سال 1978 براساس تعریف یونسکو، باسواد به فردی اطلاق میشد که توانایی خواندن و نوشتن متنی ساده در زندگی روزانه خود را داشت. درحالیکه در شروع قرن بیستویکم- همگام با رشد و پیشرفتهای وسیع در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات و سایر تحولات و تغییرات متأثر از این پیشرفتها- باسواد به فردی اطلاق میشود که:
الف- توانایی تشخیص نیاز به اطلاعات را داشته باشد.
ب- تواایی جایابی، ارزیابی و استفاده مؤثر از اطلاعات را داشته باشد.
ج- توانایی فراگرفتن نحوه یادگیری را داشته باشد.
داشتن این تواناییها، چیزی جز دانش اطلاعاتی نخواهد بود. باید گفت افراد در جامعه اطلاعاتی نیازمند دانش اطلاعاتی خواهند بود. دانش اطلاعاتی قادر به توانمندساختن افراد در استفاده مؤثر از اطلاعات و فناوری اطلاعات و سازگاری با تغییرات دائمی است و علاوه بر آن قدرت تفکر خلاقانه و منتقدانه درخصوص سرمایهگذاری و بهکارگیری اطلاعات و جامعه اطلاعاتی را در افراد ایجاد میکند.
قابلیتهای فرد باسواد اطلاعاتی
1- نیاز اطلاعاتی را مشخص و مطرح میکند.
2- اطلاعات را بازیابی و بهصورت منتقدانه ارزیابی میکند.
3- اطلاعات را انطباق و سازماندهی میکند.
4- اطلاعات را در چرخه ارتباط علمی قرار میدهد.
باید گفت افرادی که دارای این قابلیتها باشند در واقع نحوه یادگیری را فراگرفتهاند و این شخص دارای دانش اطلاعاتی خواهد بود.
اهمیت دانش اطلاعاتی
در یک جامعه اطلاعاتی، دسترسی به اطلاعات برای بهبود زندگی همگان حقی مسلم تلقی میشود و توانمندی کسب اطلاعات بهویژه برای پاسخگویی به طیف وسیعی از نیازهای شخصی و شغلی از ملزومات اصلی این عصر به حساب میآیند. بسیاری بر این باورند که بالاخره فناوری با ایجاد امکان دسترسی وسیع افراد به اطلاعات، از میان برداشتن نابرابریهای آموزش و پرورش و بهدنبال آن محل کار و جامعه بهطورکلی، و نیز با فراهم آوردن اقتصادی قویتر و پایدارتر و جامعهای یکدستتر، فاصله میان غنی و فقیر را کاهش میدهد.
در زندگی روزانه، هنگامی که افراد به اطلاعات ضروری برای تصمیمگیری دسترسی ندارند، حل مشکلات دشوارتر میشود. بسیاری از ما بارها در هنگام انتخاب خدمات بهداشتی و تأمینی، حل مشکلات بانکی و مالی، خرید لوازم منزل، خودرو و... از سوی کسانی که اطلاعات کمی داشتهاند متضرر شدهایم.
مهارتهای اطلاعاتی برای انجام بهینه و مطلوب مشاغل نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. رقابت صنعت امروز، بدنی مفهوم است که یک کارگر متفکر و منتقد فردی آگاه است و ازعهده تغییرات سریع فناوری برمیآید، تغییرپذیری و تحرک بالای مشاغل نیز نیازمند کارمندانی است که باذوق و استعداد باشند و مهارتهای قابل انتقالی دارند و دستیابی به این مهارتها در سایه دانش اطلاعاتی ممکن خواهد بود.
نظام آموزشی و دانش اطلاعاتی
یکی از راههای برخورد منطقی و عقلانی با انقلاب اطلاعات و تغییرات سریع جوامع، اهتمام به آموزش و پرورش است که ابتدا باید قدرت مواجهه انسان را بالا ببرد و انسان را طوری آموزش دهد که به سرعت خود را با تغییرات تطبیق دهد و با ایجاد تحول در بینش، دانش و نگرش انسانها و افزایش مهارتهای فردی و اجتماعی، آنان را فعال و اثرگذار برای مواجهه با تحولات و تغییرات آماده کند.
اگر ملتی بخواهد در جهت توسعهای همهجانبه، واقعی و پایدار بودن وابستگی به قدرت های بزرگ گام بردارد، نیازمند آموزش صحیح و اصولی و با استفاده از نیروهای آموزشی مجرب است.
یادگیری مشارکتی، نوعی یادگیری است که در آن یادگیرنده (دانشآموز و دانشجو)، معلم و کتابدار در آن مشارکت دارند؛ در این شیوه برنامههای درسی به شکلی تنظیم میشود که ضرورت استفاده از کتابخانه و کمک گرفتن از کتابدار و معلم (بهعنوان راهنما و مشاور) ضروری خواهد بود. در این شیوه آموزش و یادگیری، دانشآموز محور خواهد بود نه معلم. این نوع یادگیری امکانپذیر نیست مگر اینکه مهارتهای دانشی اطلاعاتی را در مدارس تقویت کنیم.
بنابراین دانشآموزی دارای دانش اطلاعاتی است که:
1- توانایی دسترسی به اطلاعات، ارزیابی اطلاعات، استفاده از اطلاعات به شکل خلاقانه، درک اطلاعات به عنوان نیاز جامعه دموکراتیک و استفاده از اطلاعات به شکل اصولی و مستند.
دانشآموختگان (دانشآموزان و دانشجویان) باید دارای مهارتهایی مانند تفکر انتقادی، استدلال سنجشپذیر، توانایی برقراری ارتباط اثربخش، همراه با توانمندیهایی همچون یافتن اطلاعات مورد نیاز و کار کردن با دیگران باشند. مراکز آموزشی (مدرسه و دانشگاه) باید دانشآموزان و دانشجویان را فقط نه برای کار در یک رشته خاص، بلکه برای یادگیری مادامالعمر آموزش دهند.
کتابداران جستوجوکنندگان اطلاعات را یاری خواهند داد تا از عهده شناخت سره از ناسره برآیند.
درک ساختار اطلاعات در هر رشته به مراتب مهمتر از کنترل اطلاعات در آن رشته است. کتابداران در حوزههای مختلف علوم و فناوری نقش مهمی در تحقق دانش اطلاعاتی دارند. کتابخانهها الگویی از محیط اطلاعاتی را عرضه میکنند که هر دانشآموختهای نیاز دارد در آن به کار و زندگی بپردازد. آنها چارچوبهایی را برای ترکیب دانش اختصاصی با زمینههای وسیعتر فراهم میآورند و کتابداران میتوانند استفادهکنندگان را یاری کنند تا در زمینه دانش اطلاعاتی به مهارتهای بالایی دست یابند. کتابداران متناسب با تغییرات در حوزه آموزش و پرورش باید نحوه ارائه خدمات را به مراجعان، دگرگون سازند و تمام تلاش کتابداران با رسالت توانمندسازی مهارتهای اطلاعاتی کاربران خواهد بود.