نوشته: متین خالد
مترجم: وحیدرضا نعیمی
اعراب سپاهیان یزدگرد سوم آخرین پادشاه امپراتوری ساسانی را بیست سال پس از رحلت پیامبر اسلام در نبرد قادسیه شکست دادند. این یکی از اساسیترین لحظات تاریخ خاورمیانه و جهان بود.
ظرف یک بعدازظهر، قلب سرزمین ایران را سربازان مسلمان عرب فتح کردند. این دیوانسالاری امپراتوری باستانی ساسانی و نظام روحانیت زرتشتی آن فروپاشید و اسلام برای همیشه جایگزین دین زرتشت به عنوان دین ایران شد.
پژواک برخورد ایران با اسلام در طول قرنها با طنین منحصر به فردی شنیده شده است. تمدنهای باستانی بیزانس قبطی در سوریه، فلسطین و مصر زیر بیرق آئین اسلام و زبان عربی فرو رفت. اما ایران با وجودی که مسلمان شد، عرب نشد. سرزمین باستانی ایرانیها هویت منحصر به فرد فرهنگی و سیاسی خود را حتی پس از پیروزی اعراب و نابودی امپراتوری ساسانی حفظ کرد.
تأثیر فرهنگ ایرانی بر اسلام با تهذیب عجم یکی از ادبیترین، زیباییشناسترین و پیشتازترین جوامع را در تمدن اسلامی خلق کرد. فارسیزبان دربار امپراتوری مغول در هند بود و هنوز سرود ملی پاکستان به فارسی سره است. ادب و زبان فارسی تا پیش از نادرشاه بر فرهنگ مناطق شهری افغانستان مسلط بود. نادرشاه پادشاه ایران بود که تخت طاووس مشهور را از دهلی دوران مغول به یغما برد. مناطق شیعهنشین جهان عرب- جنوب لبنان، بصره و نجف و خلیجفارس- با فرهنگ، دین و تاریخ ایران پیوند میخورند. تهذیب عجم اسلام را به آسیای مرکزی، هند و آذربایجان برد. در پایان هزاره اول هجری، سه ابرقدرت جهان اسلام ترکیه عمانی، ایران صفوی و هند مغولی بودند. این سه امپراتوری با فرهنگ ایرانی عجین بودند. عربی زبان دین و قانون در هر سه دربار بود، اما فارسی زبان شعر، ادبیات، دیپلماسی و زیباییشناسی بود. پس چرا زبان فارسی از پیروزی اعراب جان سالم بهدر برد، درحالیکه آرامی یا قبطی نتوانستند؟ فارسی میانه به شکلی تکامل یافت که شبیه تاریخچه زبان انگلیسی پس از پیروزی نورمانهاست یعنی زمانی که این زبان واژگان فراوانی را از فرانسوی قرض گرفت اما جوهره بنیادی خود را حفظ کرد.
ایران ساسانی برخلاف مصر یا سوریه، نقطه کانونی حکومت امپراتوری قدرتمندی بود، نه استانی در امپراتوری رومی بیزانس. درواقع شاهان ساسانی- اردشیر، بهرام و شاپور- نسلها با امپراتوری روم جنگیدند و آن را شکل دادند. از اینرو برای فرهنگ ایرانی سخت نبود که از پیروزی اعراب جان سالم بهدر برد. هرچه باشد، مصر، عراق و سوریه از آن شعر حماسی ملی برخوردار نبودند که میراث حافظ، سعدی و فردوسی را تعریف میکند. افتخار ایران به گذشته باستانی تا به امروز دستنخورده مانده است. من دوستان ایرانی با اسم اردشیر، مهرداد و خسرو دارم. اما دوستان عرب با اسم حمورایی، ایمن هوتپ، رامسس، سناردیپ یا بطلمیوس ندارم.
در عرصه سیاست عرب، امپراتوری عباسی محسوسترین ترکیب سنت با امپراتوری ایران باستان بود. ابومسلم که به اسلام گرویده بود، رهبری جنگاوران خراسانی را برعهده داشت که مروان دوم آخرین خلیفه اموی را برانداختند و اشرافیت عرب سوریه را در خلافت دمشق نابود کردند.
ابوجعفر منصور دومین خلیفه عباسی بغداد را بر جایگاه قلعه باستانی ایرانی تیسفون، بر کناره رود دجله بنا نهاد. حکومت امپراتوری دیوانسالاری وی در سیطره نخبگان ایرانی بود که امور کشوری و لشگری امپراتوری عباسی را تا قرنها اداره کردند. قدرتمندترین وزیر هارونالرشید جعفر برمکی ایرانی بود. مأمون علیه امین در خراسان شورید و امام هشتم شیعه را به جانشینی خود منصوب کرد تا ایرانیان را آرام کند. هزارویک شب را یک ایرانی نوشت و زمانی که خلافت بغداد را تهاجم مغول از هم پاشید، برای نخستین بار از زمان فتح ایران به دست اعراب، شاهزادگان کوچک سلسلههای ایرانی را از هرات تا آذربایجان تأسیس کردند. از شبکههای ارتباطی باستانی کورش (که منصور خلیفه آن را با نام برید برای اداره پست و اطلاعات خود اقتباس کرد) تا شطرنج تأثیر فرهنگ ایرانی بر جوامع اسلامی همواره دگرگونیآفرین بوده است، نه سطحی. حتی الهیات اروپای مسیحی ریشه در ایران باستان دارد. اهریمن خدای شر و تاریکی در زرتشتی نمونه اولیه شیطان و مفیستوفلس است.
دوگانگی بین ایرانیها و اعراب در چهارده قرن پس از قادسیه از بین نرفته است. محمدرضاشاه (که سلسله آن از پهلوی یعنی یک زبان باستانی ایرانی نام گرفته بود) کوشید تا خاندان نوخاسته خود را به پادشاهان افسانهای ایران مانند کورش، داریوش و خشایار پیوند دهد. در واقع مراسم پرزرقوبرق جشن 2500 سال سلطنت ایرانی در تخت جمشید فقط باعث تسریع انقلاب سال 1357 شد.
ایران معاصر آمیزهای از اقوام کرد، ترک، بلوچ، قشقایی و عرب است که در پیرامون کشور ساکن هستند. پانزده قرن پس از نبرد قادسیه، ایران هنوز بر آینده جنگ و صلح در خاورمیانه تأثیرگذار است، منطقهای که گسل ستیز تمدنهاست که روزگاری جهان اسلام را دوپاره کرده بود. ایران از دوره باستان تابهحال، جایگاه بازی شطرنج راهبردی شرق و غرب در طول قرنها بوده است.