کوچه‌های بن‌بست بغداد

سعدالله زارعی
سه روز پیش یکی از مقامات کاخ سفید و وزیر خارجه عراق بطور همزمان از «پیشرفت در مذاکرات طرفین در توافقنامه امنیتی، سیاسی و اقتصادی» خبر دادند و بسیاری از خبرگزاری ها زمان امضای این توافقنامه را نیمه دوم مرداد ماه آینده اعلام کردند.
در ارتباط با اقدامات جدید آمریکا برای واداشتن طرف عراقی به تسلیم چند نکته اساسی وجود دارد:
1- در روند جدید بار اصلی مذاکره از مجموعه شیعیان و سنی ها برداشته شده و سکولارهای کرد عراق میدان دار توافقنامه امنیتی شده اند. سفر سه هفته پیش جلال طالبانی رئیس جمهور و سفرهای مکرر وزیر خارجه عراق- هوشیار زیباری- به واشنگتن و مواضعی که از سوی این گروه در رابطه با حصول توافق بین مقامات مذاکره کننده عراقی با مقامات آمریکایی بطور رسمی اتخاذ شده است، از نقش آفرینی کردها حکایت می کند. در عین حال دخالت همزمان طالبانی- رئیس جمهور و رهبر اتحادیه میهنی- و وزیر کرد خارجه و عضو حزب دمکرات کردستان - زیباری- نوعی رقابت میان دو حزب دمکرات و اتحادیه میهنی را تداعی می کند. به عبارت دیگر آمریکا با برقراری نوعی خاص از رابطه میان دو گروه کردی تلاش کرده است تا از حیثیت آنان برای پیشبرد طرح خود- که عراقی ها آن را نمی پذیرند- استفاده نماید. چند هفته پیش خبرگزاری فرانسه از تلاش مسعود بارزانی رئیس اقلیم کردستان برای در اختیار گرفتن پست ریاست جمهوری عراق و حذف اتحادیه میهنی خبر داده بود.
2- آمریکایی ها طی هفته های گذشته طرح بدیلی را ارائه کردند که براساس آن دستگاه سیاسی این کشور در مقایسه با روند قبلی، با سرعت کمتر و ظرافت بیشتر به اهداف توافقنامه عراق، آمریکا (sofa) دست می یابد، براساس یکی از بندهای طرح جدید که چهار روز پیش، بوش آن را کاملا به نفع مردم عراق توصیف کرد، به جای اعمال فراگیر کاپیتولاسیون، مصونیت قضایی نیروهای آمریکا در عراق- که اینک مجموع نظامیان، شبه نظامیان و غیرنظامیان این کشور در عراق به بیش از 300هزار نفر می رسد- این مصونیت از «نظامیان در حال مأموریت» آغاز می شود ولی گام به گام همه شهروندان آمریکایی مستقر در عراق را دربر می گیرد. براساس یکی دیگر از بندهای طرح جدید، آمریکایی ها پس از نایل شدن به توافق کامل و قانونی با عراقی ها- یعنی تصویب در پارلمان از طریق اعمال فشار سیاسی بر طیف های تشکیل دهنده آن و برگزاری «رفراندوم هدایت شده»، نیروهای خود را به حدود 55000 نفر تقلیل می دهند و در عین حال اجازه افزایش این تعداد به حدود 100هزار نفر را دریافت می کنند و سپس مازاد نیروهای موجود را به خارج از عراق- و نه الزاماً به پایگاه های خود در آمریکا- انتقال می دهند.
براساس یکی دیگر از بندهای طرح جدید آمریکا که بعضی از رسانه های عراق آن را درز داده اند، آمریکایی ها به جای اصرار بر استقرار 14 پایگاه بزرگ و کوچک نظامی، به استقرار حدود 19 کنسولگری در 19 استان این کشور با استعداد حدود 10هزار دیپلمات! روی آورده اند.
اینها اگرچه عنوان دیپلماتیک دارند ولی در عمل «ژنرال های یقه سفید» هستند که در پوشش دیپلمات به اقدامات امنیتی و سیاسی خاص- به منظور کنترل فضای سیاسی عراق- مبادرت خواهند ورزید. به عبارت دیگر آمریکایی ها ابعاد طرح قبلی خود را که با واکنش شدید مراجع و مردم عراق مواجه و از سوی نخست وزیر عراق رسماً رد شد، بازسازی کرده و با پوشش نرمی ارائه کرده اند ولی در نهایت بازگرداندن گام به گام عراقی ها را به همان اتفاقیه مدنظر دارند.
3- آمریکایی ها در روند جدید، تغییر شرایط داخلی عراق را در دستور کار خود قرار داده اند. این تغییر شرایط به ناچار باید بر بستر قانون اساسی و نظم جدید عراق صورت پذیرد و در نهایت به نفی آن بیانجامد. بر همین اساس، آنان به نتایج انتخاباتی شوراهای شهر و روستای عراق- که طی4 ماه آینده برگزار خواهد شد- و نیز به نتایج انتخاباتی مجلس نمایندگان عراق- که در آذرماه سال آینده برگزار می شود- چشم دوخته و برای آن دست به طراحی خاص زده اند. آمریکایی ها، براساس گزارش «انتونی کردزمن»- رئیس مرکز مطالعات استراتژیک واشنگتن- در نظر دارند با خلع ید دولت و مجلس عراق و یا با ارعاب این دو نهاد قانونی و مردمی، انتخابات شوراها را با «چتر سازمان ملل» برگزار نمایند و از سوی دیگر مانع ارائه لیست های انتخاباتی از سوی گروه های شناخته شده عراق- که اینک اکثریت پارلمانی و اکثریت کرسی های کابینه را در اختیار خود دارند- گردند و به اسم انتخابات آزاد جریانات متمایل به خود را در شوراهای شهر و روستا- که قدرت اصلی استان ها و شهرستان ها را تشکیل خواهند داد و موفقیت دولت مرکزی در گرو همکاری آنان با دولت است- به قدرت برسانند.
اخیراً ژنرال پترائوس- فرمانده نیروهای آمریکایی در عراق- با صراحت از تصمیم آمریکا برای برقراری انتخابات آزاد به گونه ای که سکولارها بتوانند جایگاه مناسبی در دولت و مجلس پیدا کنند، سخن گفت و اضافه کرد که «این موضوع را به نخست وزیر عراق متذکر شده است»!
آمریکایی ها امیدوارند از طریق مدل سازی انتخابات شوراها بتوانند بر انتخابات آینده مجلس نمایندگان عراق نیز اثر بگذارند و در نهایت به روی کار آوردن یک دولت متمایل به خود نایل گردند. آمریکایی ها از این طریق- کاملا غیرقانونی و اغتشاش گرایانه- درصدد تحول اساسی در عراق و تشکیل یک حکومت سکولار که کاملاً با اتفاقیه عراق هماهنگ باشد، هستند. برهمین اساس در گزارش اخیر فرمانده نظامیان آمریکایی در عراق به کنگره به نحو کنایه آمیزی نوشته شده بود: «موضوع اصلی فعالیت های فعلی آمریکا در عراق، عملیاتی نمودن رویه های مختلف در 12 تا 14 ماه آینده می باشد.»
4- آمریکایی ها برای اعمال فشار بر دولت کنونی عراق و تضعیف آن بازی چندگانه ای را به مرحله اجرا گذاشته اند. آنان از یک سو روی امضای توافقنامه توسط چهره های سیاسی مسئول شیعه- و به طور مشخص نوری مالکی نخست وزیر و عبدالعزیز حکیم رئیس ائتلاف یکپارچه شیعه عراق- پافشاری می کنند. چرا که می دانند امضای مسئولان کردی عراق نمی تواند معرف امضای عراق باشد. از سوی دیگر مانورهای زیادی روی جدا کردن کردها از شیعیان- که بقای دولت ائتلافی نوری مالکی تا حد زیادی به تداوم ائتلاف شیعیان و کردها بستگی دارد- انجام می دهند و تلاش می کنند تا به تدریج ادبیات آرام حاکم میان این دو طایفه را به ادبیات پرخاشجویانه علیه یکدیگر تبدیل کنند. نظیر واکنش تند و همزمان نماینده مقتدا صدر و علی الادیب عضو برجسته حزب مالکی علیه مصافحه طالبانی و باراک وزیر کار رژیم صهیونیستی (که در حاشیه اجلاس سوسیالیست های ایتالیا با تلاش محمود عباس صورت گرفت). اقدام بعدی آمریکایی ها ایجاد اختلاف میان شیعیان عراق و تبدیل آنان به دو گروه موافق و مخالف دولت می باشد.
در یک جمع بندی کلی باید گفت اقدامات اخیر آمریکایی ها که از روزهای آغازین سال 2007 میلادی شروع شده، اینک از ورود این کشور به عملیات سیاسی خبر می دهند. مقامات سیاسی و نظامی واشنگتن از دامنه حساسیت خود بر روی تحولات جاری افغانستان، فلسطین، لبنان و هر جای دیگر، تا حد زیادی کاسته و بر افزایش حساسیت روی هر نوع رخداد در جغرافیای عراق متمرکز کرده اند از نظر آنان عراق نقطه ثقل حرکت در خاورمیانه به حساب می آید.
اما آیا آمریکایی ها می توانند به «نقشه راه» خود در عراق جامه عمل بپوشند و به اهداف خود دست پیدا کنند؟ بررسی شرایط عراق بیانگر آن است که هر روز بر دامنه بی اعتمادی طیف های مختلف عراقی نسبت به نیات و اقدامات آمریکا از یک سو و همگرایی میان طیف های عراقی افزوده می شود. همین دو- سه روز پیش عدنان الدلیمی رئیس جبهه توافق عراق- بزرگترین فراکسیون اهل سنت در مجلس- از بازگشت 5 وزیر سنی به کابینه عراق و توافق کامل با نوری مالکی خبر داد و یک عضو دیگر این فراکسیون- شذی العبسی- از وجود 23 هزار زندانی عراقی دربند آمریکا که 500 تن از آنان را کودکان زیر 17 سال و حداقل 12 نفر از آنان را زنان بی گناه عراقی تشکیل می دهند، انتقاد کرد و همزمان با آن پلیس عراق در هفته گذشته از کشف یک زندان سری و جسد 7 عراقی در نزدیکی سامرا خبر داد و آمریکایی ها را عامل آنها دانست و حسن السنید عضو شیعه کمیسیون امنیتی مجلس عراق اظهارنظر مقامات کردی عراق در مورد نزدیک شدن به توافق با آمریکایی ها بر سر اتفاقیه را رد کرد و گفت: دولت عراق هرگز تسلیم جدول زمانی آمریکایی ها- پایان ماه جولای- برای امضای توافقنامه امنیتی با واشنگتن نمی شود» در همان حال همزمان با پیوستن سنی ها به کابینه نوری مالکی، جریان صدر از توافق امنیتی با دولت نوری مالکی تحت عنوان «بشارت های صلح» خبر داد. از همین رو به نظر می رسد که به موازات پیچیده تر شدن طرح آمریکا برای تسلط بر عراق، طیف های مختلف عراقی به یکدیگر نزدیکتر می شوند و در این بین آمریکایی ها نمی توانند با دستیابی به توافق امنیتی با بخشی از جریان کرد- یعنی حزب دمکرات که دولت اقلیم کردستان عراق را در اختیار دارد- به تزلزل در ساختار امنیتی و سیاسی عراق- و به طور مشخص انحلال دولت مردمی این کشور- دست پیدا کنند.
اما از آن طرف باید گفت که «بیداری» مهمترین عنصر برهم زننده طرح های آمریکایی در عراق و سایر کشورهای این منطقه است. در این میان آمریکایی ها که این روزها به خواب سنگین عراقی ها نیازمندند، هرگونه اقدام در جهت بیدارسازی مردم را دخالت یک کشور همسایه در کار کشور همسایه دیگر معرفی می کنند و این در حالی است که خود با بیش از 300هزار نیروی نظامی و سیاسی بر مقدرات عراق حاکم شده اند. اما این وظیفه حساس دینی و قانونی ترین کاری است که یک همسایه در راستای منافع عمومی منطقه- و طبعاً منافع ملی کشور خود- می تواند و باید تعقیب نماید.