3 صفر پر حکایت

امیر جعفرزاده

تاریخچه‌ای از طرح

اصلاح ارقام پولی یا حذف چند صفر از واحد پولی کشور از سال 72 تاکنون در بانک مرکزی مطرح بوده ولی هیچ‌گاه به سرانجام نرسیده؛ طرحی که هم‌اکنون رو در روی طهماسب مظاهری رئیس‌کل جدید بانک مرکزی قرار گرفته‌است.

به گزارش سایت خبری اقتصادی ایران، بانک مرکزی جمهوری‌اسلامی ایران اطلاع داد: حذف صفر از واحد پولی کشور بار دیگر در بانک مرکزی در دست مطالعه و بررسی است. هنگامی که طهماسب مظاهری در سال‌های 72 و 73 در بانک مرکزی بود، این موضوع در دستورکار اداره بررسی‌های اقتصادی بانک مرکزی قرار گرفت اما برخی مسئولان بعدی با این اقدام موافق نبودند و بررسی‌ها در این‌باره متوقف شد.

این موضوع از آن زمان تاکنون چند بار در دستورکار اداره بررسی‌های بانک مرکزی قرار گرفته به‌طوری که در سال‌های اخیر به‌منظور عرضه خدمات مطلوب‌تر و تسهیل در مراودات تجاری این موضوع بار دیگر در دستورکار اداره بررسی‌های بانک مرکزی قرار گرفت و گزارش مبسوطی نیز در این‌باره تهیه شده‌است. گزارش مبسوط بانک مرکزی و بررسی‌های کارشناسی به این نتیجه منجر شد که مزایای آن بیش از معایب آن است و می‌توان پیامدهای منفی آن را با اجرای تدابیری به حداقل ممکن رساند. مقامات بانک مرکزی معتقدند: چنانچه این طرح به تصویب هم برسد تا اجرای کامل حدود دو سال طول خواهد کشید.

اوایل امسال نیز برخی از نمایندگان مجلس ایده تغییر واحد پولی کشور را مطرح کرده‌‌بودند که همچون کشور ترکیه واحد پولی ایران نیز تغییر یابد، زیرا یکی از دلایل کاهش نرخ تورم در ترکیه کاهش قیمت تمام شده لیر ترکیه بوده‌است.

در نتیجه هم‌اکنون بررسی طرح حذف سه صفر از پول ملی کشور در دستورکاری بانک مرکزی قرار گرفته‌است. طرحی که در صورت اجرا شاید به‌عنوان تصمیم انقلابی دیگر از سوی دولت نهم در بخش اقتصادی تلقی گردد.

نظرات موافقان

موافقان این طرح، کاهش سرانه اسکناس‌، کاهش تورم، کاهش حجم اسکناس، سادگی در مبادلات، نگهداری ساده‌تر حساب‌ها، ارقام و ترازنامه‌ها، اشغال فضای کمتر آمار و اطلاعات مالی در حافظه و‌ هارد رایانه‌ها، نقل‌وانتقال سهل‌تر پول، کاهش آثار روانی تورم و نیز صرفه‌جویی در وقت برای شمارش حجم زیاد اسکناس‌ها را دلایل موافقت خود اعلام کرده‌اند. همچنین کارشناسان موافق به تجربه موفق کشور ترکیه در سال 2005 در حذف 6 صفر از پول ملی این کشور، اشاره دارند. براساس گزارش بانک مرکزی سرانه اسکناس در ایران 110 برگ است در حالی که در کشورهای اروپایی 10 تا 12 و در تعدادی از کشورهای منطقه 15 تا 20 برگ است.

مصباحی‌مقدم نماینده مجلس شورای اسلامی، در این خصوص طی مصاحبه‌ای اعلام کرد که این حجم از اسکناس موجب از دست‌رفتن فرصت‌های ارزشمند مردم در دادوستد پول و هزینه‌های مادی اضافی برای بانک‌ها از جمله بانک مرکزی و مردم شده‌است. صف‌های طولانی بانک‌ها و معطلی ناشی از آن، نصب دستگاه‌های شمارشگر در بانک‌ها، تعداد زیاد خودپردازها و صف‌های مقابل آنها فرسودگی شدید و سریع اسکناس، هزینه چاپ و محو اسکناس و مواردی از این دست به دلیل حجم اسکناس موجود در بازار است. طی سه دهه اخیر در اثر تورم، ارزش پول ملی ایران به شدت کاهش یافته به‌گونه‌ای که واحد پول ایران هیچ معرفی ندارد و یکصد ریالی نیز در معاملات قابل استفاده و توجه نیست. این مساله موجب شده‌است که مردم در مقایسه با پول سایر کشورها در سفرها و مبادلات خارجی، احساس خودکم‌بینی می‌کنند.

همچنین عضو کارگروه اصلاح ساختار بانکی کشور از 7‌مزیت حذف صفرهای پول ملی گفت.

بهاءالدین حسینی‌هاشمی گفت: حذف صفرهای پول ملی 7 مزیت عمده به‌دنبال دارد که مشتمل‌بر کاهش حجم اسکناس، سادگی در مبادلات، نگهداری ساده‌تر حساب‌ها، ارقام و ترازنامه‌ها، اشغال فضای کمتر آمار و اطلاعات مالی در حافظه و ‌هارد رایانه‌ها، نقل‌وانتقال سهل‌تر پول، کاهش آثار روانی تورم و نیز صرفه‌جویی در وقت برای شمارش حجم زیاد اسکناس‌هاست.

فرآیند حذف 3 صفر از پول ملی ایران کمی زمان‌بر و هزینه‌بر است ولی در نهایت به نفع اقتصاد کشور خواهد بود. وی هشدار داد که همزمان با حذف صفرها باید به همان نسبت قیمت‌ها نیز کاهش یابد تا به بروز برخی مشکلات در این خصوص منجر نشود.

از دیگر دلایل موافقت با این طرح کاستن از هزینه‌های چاپ اسکناس می‌باشد. هزینه چاپ اسکناس در کشور الان به 60 میلیارد تومان رسیده‌است و سرانه اسکناس در کشور 110 برگ است. حال آنکه این سرانه در اروپا 10 تا 12 برگ است.

در همین حال مدیر‌عامل سابق بانک سپه گفت: حذف صفر از پول ملی سبب افزایش اعتماد مردم به پول شده که این امر در نهایت نرخ تورم را کاهش خواهد داد.

محمودرضا خاوری حذف صفر از پول ملی را یک اقدام مثبت توصیف کرد و اظهار داشت: این کار منجر به یک انقلاب اقتصادی در کشور خواهد شد. در‌حال‌حاضر صرف‌نظر از وسیله سنجش ارزش پول، مطلوبیت آن است که منجر به رواج استفاده از آن می‌شود.

بنابراین در یک جمع‌بندی می‌توان گفت موافقان این طرح به‌دلیل اینکه سرانه اسکناس در ایران زیاد است و به دلیل هزینه‌های زیاد چاپ اسکناس‌ها و به دلیل اینکه معاملات به‌صورت راحت‌تری صورت بپذیرد خواهان اجرای این طرح هستند. تجربه کشور همسایه یعنی ترکیه در این زمینه را نیز به‌عنوان مهر تائید این طرح اعلام می‌کنند.

نظرات مخالفان

اما مخالفان این طرح نظرات متفاوتی دارند. برخی از آنها اعلام کرده‌اند که اگر حذف سه صفر بدون کار کارشناسی انجام شود نرخ تورم افزایش خواهد یافت؛ در واقع این اقدام به‌نوعی شمشیر دولبه شباهت دارد. برخی نیز چون محمد خوش‌چهره با اعلام پخته نبودن طرح بیان کرده‌اند: ما [برخی نمایندگان مجلس] نیز پیشنهاد حذف سه صفر را مطرح کرده‌بودیم، اما با مطالعاتی که انجام شد این طرح به جامع‌نگری نیاز دارد. اگر در طرح یادشده جامع‌نگری وجود نداشته‌باشد به‌خاطر آثار روانی تورم، منجر به افزایش تورم می‌شود. اجرای این طرح نیازمند پختگی و بستر‌سازی است و چون بستر لازم برای آن وجود ندارد، لذا ما نیز از تاکید بر مطرح شدن آن اجتناب کردیم.

بنابراین ایجاد تورم حداقل به‌صورت کوتاه‌مدت مساله‌‌های است که مخالفان این طرح بر آن تاکید دارند و خواهان این هستند که بستر مناسب برای حذف سه صفر از پول ملی باید فراهم گردد.

«محمد عباسی» وزیر تعاون در همین زمینه گفت: در صورتی که بسترسازی مناسبی برای تغییر واحد پولی انجام نشود، تبدیل واحد پولی مشکلات زیادی را برای اقتصاد کشور ایجاد و فضای روانی جامعه را متشنج خواهد کرد. با ایجاد تشنج و تنش در فضای روانی جامعه، نرخ کالاها به صورت موقتی افزایش خواهد یافت. از آنجا که تولید ملی، سرانه تولید داخلی و قدرت خرید مردم برای تهیه کالا وابسته به پول است باید توجه بیشتری به توازن و تعادل آن در برابر ارزهای جهانی دلار و یورو کرد. گروهی دیگر از مخالفان این طرح را طرحی نمایشی دانسته‌اند. آنان اعتقاد دارند که سیاست‌های دولت باید متمرکز بر تورم‌زدایی باشد و حذف سه صفر نمی‌تواند موجب کاهش تورم شود.

زیرا سیاست‌ کنترل و تک‌رقمی کردن تورم بر چنین کارهایی که صرفا برای زدودن آثار دوران تورم انجام می‌شود، اولویت دارد چرا که بدون تورم‌زدایی از اقتصاد، صفرها دوباره ظاهر خواهند شد، مسعود نیلی کارشناس مسائل اقتصادی اوایل سال‌ جاری با تاکید براینکه تغییر واحد پولی کشور قبل از حل مشکل رشد حجم پول، تاثیر مثبتی در اقتصاد کشور نخواهد داشت، گفته‌است: کاستن از تعداد صفر‌های پول، فقط ضریب تبدیل کالا به واحد پول را ساده‌تر می‌کند. رشد بالای حجم پول ضمن بی‌ارزش کردن پول، باعث ایجاد مشکل در تبدیل پول به کالا می‌شود. واحد پول هرچه که باشد، اگر با شدت افزایش یابد، در تورم انعکاس پیدا می‌کند و در این مورد فرق ندارد، پول را با چه واحدی مورد شمارش قرار دهیم. البته تغییر واحد پولی کشور از مساله مهم رشد حجم پول جداست که باید به‌نحوی حل شود.

محمد طبیبیان، رئیس سابق موسسه عالی آموزش عالی بانکداری ایران تغییر واحد پولی کشور را بیهوده، بی‌نتیجه و برای جامعه پرهزینه دانست و تصریح کرد: کشورهایی که اقدام به تغییر واحد پولی کشور خود کردند، قبل از آن اقدامات دیگری نظیر کنترل نرخ تورم و کاهش صفرهای پول خود کردند. وی با اشاره به اینکه کشوری نظیر ترکیه نیز زمانی چنین کاری را انجام داد که با صفرهای زیادی روی اسکناس‌ها که تعداد آنها به 6 و 7 نیز رسیده‌بود، مواجه شد، به مسئولان اقتصادی کشور توصیه کرد به‌جای انجام چنین کارهای نمایشی به فکر حل مسائل اساسی کشور باشند. در نهایت عده‌ای از مخالفان اعتقاد به چاپ اسکناس‌های درشت برای حل مشکل بالا بودن سرانه اسکناس به‌جای حذف 3 صفر از پول ملی، دارند. این عده معتقدند دولت به‌جای حذف صفرها بهتر است به چاپ اسکناس درشت اقدام کند که در این‌صورت آثار روانی تورمی منفی آن نیز کمتر می‌شود. در شرایطی که نقدینگی کشور چندصد برابر شده، در این شرایط نیاز به انتشار اسکناس درشت و چک بیشتر احساس می‌شود.

همچنین مدیر‌عامل بانک سامان به عاملی اشاره می‌کند که مساله قابل تاملی است و اتفاقا در نظرات موافقان و مخالفان کمتر به آن تاکید می‌شد. او گفت: به‌رغم تمام مزیت‌هایی که حذف صفر از پول ملی به‌همراه دارد، ترویج استفاده از کارت‌های بانکی اقدامی مناسب‌تر است. در نتیجه مخالفان این طرح، اعتقاد دارند با حذف 3 صفر از پول ملی، چاپ اسکناس‌های جدید و از دور خارج کردن اسکناس‌های قدیمی، هزینه‌های زیادی دارد. همچنین این مساله به دلیل نبود نظارت کارا بر بازارها، موجب ایجاد تورم می‌شود. یعنی اجرای این طرح نه تنها موجب کاهش تورم در ایران نمی‌شود که حتی تورم را حداقل در کوتاه‌مدت افزایش می‌دهد.

جمع‌بندی

با نگاهی اجمالی به این طرح و نظرات موافق و مخالف به این مساله می‌رسیم که طرح حذف 3 صفر از پول ملی، به‌دلیل افزایش سرانه اسکناس پیشنهاد شده‌است. سوالی که می‌شود از موافقان این طرح کرد این است که آیا سیاست دیگری که ارزان‌تر و موثر‌تر از این طرح برای نیل به هدف مذکور باشد، وجود نداشته‌است؟ آیا نمی‌شود با هزینه‌هایی به مراتب کمتر به فعالیت‌هایی در حوزه پولی دست زد که سرانه اسکناس در ایران کاهش یابد؟ در این خصوص باید اذعان داشت که اولین و مهم‌ترین و موثر‌ترین فعالیت در این زمینه، کاستن از تورم است. یعنی هر چه از تورم کاسته شود طبیعتا سرانه اسکناس کاهش می‌یابد. بنابراین بهتر است که هزینه و فرصت دولت در جهت کاهش تورم مصرف شود نه طرح‌هایی از قبیل حذف صفر از پول ملی. در ضمن در کنار سیاست‌های کاهش تورم می‌توان به افزایش و توسعه شبکه الکترونیکی بانکی کشور اقدام کرد. اینکه سرانه اسکناس در کشورهای پیشرفته بین 10 الی 12 است، صرفا به‌خاطر کم بودن صفر‌های پول ملی آنهاست؟ یا اینکه آن قدر خدمات الکترونیکی بانکی در آن کشورها توسعه‌یافته که نیاز به حمل پول به شکل اسکناس در آن کشورها به مراتب کمتر احساس می‌شود. زیرا با خدمات الکترونیکی مانند کارت بدهکار (Debitcard) و کارت‌های اعتباری (Creditcard)، ‌خرید‌های اینترنتی و از این قبیل، استفاده از پول به‌صورت اسکناس بسیار کم شده‌است.

آیا بهتر نیست به جای حذف صفر از پول ملی که شاید به‌صورت موقت در کاهش سرانه اسکناس موفق باشد، طرح‌هایی اجرایی شود که اثرات بلندمدت و فواید جانبی فراوانی دارند. مانند گسترش خدمات الکترونیکی که علاوه‌بر کاهش سرانه اسکناس، موجب ایجاد شفافیت در خرید‌ها و فروش‌ها می‌شود. در ضمن بعد از چندین سال می‌توان با ایجاد محدودیت برای داشتن اسکناس، به شفافیت زیادی در زمینه درآمدهای افراد رسید که در گرفتن مالیات می‌تواند بسیار موثر واقع شود. (همان‌طور که در بسیاری از کشورهای پیشرفته این‌گونه است).