مقدمه:
در شرح کلى درباره وضع اجتماعى عراق اززمانى که حکومت بعثى صدام به روى کار آمده ملاحظه این نکته بسیار ضرورى است که جامعه عراق یک جامعه سنتى است و اکثریت آن را شیعه مذهبان تشکیل مى دهند. حکومت عراق از آغاز به دست گرفتن قدرت در عراق در حالى که از لحاظ سیاسى گرایش به چپ داشته و دارد و همواره از مساعدت هاى همه جانبه شوروى برخوردار مى گردد،براى سرگرم نمودن طبقه جوان و تحصیل کرده و به طور کلى مردم عراق سیاست زندگى پرزرق و برق را در میان مردم رواج داد. در این رابطه و در راستاى این اهداف است که در جامعه عراق مرتباً شاهد از بین رفتن سنت ها و مراسم و آداب و رسوم سنتى و جایگزین شدن سنت هاى غربى بوده ایم. به طور کلى این امر به عنوان یک سیاست اصلى حکومت بعث به خصوص پس از روى کار آمدن صدام حسین گردید. ظاهراً این سیاست تا حدودى توام باموافقت بوده و جوانان اجتماع عراق تحت تاثیر چنین فرهنگ هاى وارداتى و بقیه مردم به دلیل ترس از دیکتاتورى رژیم هیچ یک چه انفرادى و چه به صورت گروهى یا جزیى توان مبارزه و ایستادگى در مقابل حکومت بعث نداشتند. پس از انقلاب شکوهمند اسلامى درایران که تاثیر به سزایى بر مردم مسلمان کشورها در منطقه به خصوص درعراق داشت، حرکت هاى قابل توجهى از طرف شیعیان عراق در مقابل رژیم تحمیلى بعثى شروع شد اما از آنجا که عراق زیرچکمه هاى امپریالیسم و صهیونیزم قرار داشت ترس و تشنج از خصوصیات رژیم صدام بود، رهبران نظامى این رژیم در مقابل چنین حرکاتى تعداد زیادى چه نظامى و غیرنظامى از طبقات و اقشار ملت محروم عراق را دستگیر و عده اى تبعید، اخراج و عده اى را به جوخه هاى اعدام دسته جمعى سپردند که جزییات امر در بخش هاى مربوط به تفصیل توضیح داده خواهد شد، اما رژیم عراق با آغاز جنگ تحمیلى علیه جمهورى اسلامى ایران نگران ازشکست هاى پى در پى تلاش نمود که قدرت دیکتاتورى مطلقه خود را با بذل و توجه به طبقات متوسط رو به رشد عراق به زعم به اصطلاح تعهدش نسبت به مساوات طلبى سوسیالیسم تحکیم بخشد که البته این گروه یا طبقه متوسط کسانى جز وابستگان رژیم که از سیاست هاى آموزشى و استخدامى رژیم متنفع شده اند نبوده و نیستند. در هر حال به رغم همه این بذل و بخشش ها ملاحظه مى گردد با شروع و شدت گرفتن جنگ تحمیلى ناخشنودى نسبت به رژیم حتى در میان حامیان رژیم به طرز قابل ملاحظه اى شدت یافته است تا آنجا که این خشنودى در میان طبقه تحصیل کرده و همینطور بیش از هشتصد هزار عراقى در تبعید در خارج بسیار چشم گیر بود. این امر در سال هاى ۱۹۸۵ و ۱۹۸۶ درنتیجه بسیج و اعزام اکثریت دانشجویان دانشگاه ها و مدرسین آنها به آموزش نظامى و جبهه به عنوان مقابله اضطرارى در برابر تهاجم هاى مهم و سرنوشت ساز ایران شدت یافته و موجب نگرانى فراوان رژیم گردیده است. در همین رابطه اقتصاد عراق متاثر از جنگ تحمیلى به رغم تلاش کشورهاى غرب، شرق و کشورهاى مرتجع عرب از طریق واگذارى وام هاى کلان و به تعویق انداختن اقساط وام هاى اعطایى به عراق دچار رکود شد. ارتش عراق اعتماد خود به رژیم را به دلیل شکست هاى عراق و تصفیه هاى مکرر در ارتش و جانشین ساختن افسران نالایق تکریتى وموصلى در رده هاى بالا از دست داده بود و از طرفى به دلیل کشته و اسیر شدن خانواده و دوستان خودشان و طولانى شدن جنگ دیگر آمادگى جنگ و کشته شدن را ازدست داده بودند. اینها همه و همه که درنهایت اختصار در این مقدمه بیان گردید گوشه اى از پیامدهاى جنگ تحمیلى علیه جمهورى اسلامى ایران توسط رژیم بعث در عراق است. ما در این مقاله به منظور شناساندن ماهیت تجاوزکارانه رژیم بعثى عراق که چنین جنگ خونینى را بر ملت ایران و عراق تحمیل نموده است در صدد تجزیه و تحلیل و تعمق بیشتر بر روى پیامدهاى مختلف این جنگ برآمدیم که امیدواریم به رغم فرصت کم و قلت منابع ،اطلاعات مختصر مزبور بتواند براى عزیزان دانشجوى دانشگاه امام صادق (ع) مفید باشد.
موقعیت جغرافیایى و حکومت در عراق (شناخت کلى)
کشور عراق که نام قدیم آن «بین النهرین» و«وادى الرافدین» یعنى دره دو رودخانه است تقریباً ۴۳۸۴۴۶ کیلومترمربع مساحت دارد که در شمال شبه جزیره عربستان و بین ۲۹ درجه و ۵ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۲۵ دقیقه عرض شمالى و ۳۸ درجه و ۴۵ دقیقه تا ۴۸ درجه و ۴۵ دقیقه طول شرقى قرار دارد. کشور عراق ازشمال به ترکیه ( ۳۵۰ کیلومتر) از مشرق به ایران (۱۳۵۳ کیلومتر) ازجنوب به کویت (۲۰۰ کیلومتر) وخلیج فارس (حدود شمال عراق درخلیج فارس حدود ۲۶ میل بود) و عربستان سعودى (۱۳۰۰ کیلومتر) واز مغرب به عربستان سعودى و اردن هاشمى (۱۴۸ کیلومتر) و سوریه (۶۰۰ کیلومتر) محدود است.
این کشور را مى توان تقریباً به یک سه گوشه تشبیه کرد که یک گوشه آن در دهانه فاو و یک گوشه دیگر درمحل برخورد مرز ایران و ترکیه و گوشه سوم در محل تلاقى مرز اردن و عربستان واقع است.عراق درگذرگاه تاریخ سابقه طولانى دارد. در سال هاى پیش از اسلام سلسله هاى متعدد در این سرزمین حکومت نمودند. بعد از ظهور اسلام نیز پس از مرگ عثمان قدرت واقعى دنیاى اسلام به شهرهاى کوفه و بصره منتقل شد ؛معاویه به شام تکیه نمود و حضرت على (ع) هم کوفه رامرکز خلافت اسلامى قرار داد. پس از شهادت حضرت على (ع) معاویه مرکز قدرت را به شام منتقل کرد و خلافت را در خاندان خویش موروثى ساخت. ازاین تاریخ از ۶۶۱ میلادى به بعد خلفا، امرا و پادشاهان مختلف عرب، عثمانى و ایرانى بر این سرزمین حکومت نمودند تا جنگ جهانى اول ۱۹۱۴ که مصادف با درگیر شدن دولت عثمانى باانگلیسى ها بر سر اداره منطقه بین النهرین است .سرانجام حکومت به دست انگلیسى ها افتاد و امیر فیصل رسماً دراوت ۱۹۲۱ در عراق تاجگذارى نمود. بعد از این، تغییر و تحول در اداره حکومت عراق به وضوح قابل مشاهده است.این کشور پس از پشت سر گذاشتن مشکلات فراوان در سوم اکتبر ۱۹۳۲ میثاق جامعه ملل را امضا و به عنوان یک کشور مستقل به جامعه ملل وارد مى شود. پس از به استقلال رسیدن این کشور انتظار مى رفت که شرایط سیاسى بهبود یابد اما ملاحظه مى گردد با مشکلات فراوانى درمورد قبایل نیرومند شیعه و شهرنشینان سنى وکردهاى شمال عراق و اقلیت هاى آشورى و سیاستمداران طالب قدرت این کشور روبه رو مى شود، لذا به دلایل فوق الذکر است که از ۱۹۳۲ تا ۱۹۶۸ این کشور داراى وضعیت سیاسى ثابتى نبوده و درگیرى هاى سیاسى براى اداره حکومت و بالاخره کودتاهاى متعددى براى سرنگون ساختن رهبریت عراق پیش آمده است که بیان جزییات آنها از حوصله این مقاله خارج است. اما از سال ۱۹۸۶ یعنى در ۱۷ ژوییه ۱۹۸۶ به بعد که آقاى احمد حسن البکر نخست وزیر سابق کشور با یک کودتا زمام اموررا به دست گرفت و خود را رییس جمهور عراق نامید که تا پایان حکومت صدام اداره کشور عراق به دست حزب بعث قرار داشت با این تفاوت که احمد حسن البکر پس از مدتى توسط صدام حسین که نایب رییس شوراى فرماندهى انقلاب و معاون دبیر کل منطقه اى حزب بعث عراق بود در اوایل ۱۹۸۰ کنار گذاشته شده و این احساس به صدام دست داد که خود را یگانه قدرت توانا در داخل عراق و حتى در منطقه بداند.
رژیم صدام حسین که از زمان روى کارآمدن در عراق سیاست قلع و قمع نمودن مخالفین رژیم را پیشه خود ساخته بود از ابتدا علاوه بر ایجاد خفقان در داخل کشور با تکیه بر روابط نزدیک خود با بلوک شرق و همکارى هاى نظامى با شوروى درصدد توسعه طلبى و تجاوز به خاک کشورهاى همجوار از جمله کویت، عربستان سعودى و ایران برآمد.اختلافات تاریخى عراق با کشورهاى منطقه به خصوص ایران که با روى کارآمدن حزب بعث روز به روز شدت پیدا مى کرد در رابطه با ایران در مرحله اى در سال ۱۹۷۵ با وساطت کشورهاى عرب از جمله الجزایر به اصطلاح حل شد و قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر بین رهبران ایران و عراق (صدام حسین) منعقد گردید.
این قرارداد تا سقوط شاه پابرجا بود لکن به دنبال تحولات سیاسى در ایران، رژیم توسعه طلب عراق به رهبرى صدام حسین با استفاده از فرصت ماه هاى اول انقلاب در ایران به امید اشغال و ضمیمه ساختن سرزمین هاى ایران به عراق با ۱۲ لشگر زرهى به میهن اسلامى ما تجاوز و در همان روزهاى اول تجاوز تعدادى ازشهرهاى ما را به اشغال نیروهاى خود درآورد.
رژیم عراق وکشورهاى مرتجع منطقه و ابرقدرت هاى شرق و غرب حامى این رژیم تصور مى کردند که با یک حمله غافلگیرانه مى توان جمهورى اسلامى ایران را در ظرف چند روز از پاى درآورد.غافل از اینکه مردم ایران با دست هاى خالى در برابر رژیم تا دندان مسلح عراق مقاومت کردند و دشمن متجاوز را از سرزمین خود بیرون راندند.
بى شک این مقاومت و پیروزى هاى درخشان نیروهاى ایرانى در مقابل تجاوز تاثیر سوء در وضعیت داخلى و خارجى عراق گذاشته که پرداختن به جزییات آن متاسفانه دراین فرصت عملى نمى باشد لذا در این مقاله کوشش گردیده است به اختصار به شناخت وضع داخلى عراق وتاثیر سوء جنگ در وضعیت داخلى آن کشور پرداخته شود که ابتدا به ترکیب جمعیت این کشور مى پردازیم.
ترکیب جمعیت عراق:
در زمان استقلال عراق در سال ۱۹۳۲طبق اعلام انگلیسى ها جمعیت عراق ۳۵/۳ میلیون نفر تخمین زده شد. در نخستین سرشمارى در این کشور که در سال ۱۹۴۷ انجام گردید میزان کل جمعیت ۸/۴ میلیون نفر تعیین گردید. سرشمارى هاى بعدى در سال هاى ۱۹۵۷ و ۱۹۶۵ انجام گرفت که به ترتیب کل جمعیت ۳/۶ میلیون و ۸ میلیون نفر اعلام گردید. اما آخرین سرشمارى در عراق در سال ۱۹۷۷ صورت گرفته است که به موجب این سرشمارى جمعیت عراق بالغ بر ۲۸۰/۱۷۱/۱۲ نفر ارزیابى شد. براساس اسناد جمعیت این کشور هم اکنون کمتر از ۲۰ میلیون نفر است.لازم به ذکر است سرشمارى هاى انجام شده درکشورهاى در حال توسعه، به طور کلى داراى نقص عمومى پایین بود، ارقام سرشمارى کمتر از میزان واقعى آنهاست وسرشمارى اخیر عراق نیز از این نقص مبرى نیست.
نکته دیگراینکه جمع آورى اطلاعات از جمعیت عراق به واسطه زندگى بعضى افراد در نواحى دور دست و غیرقابل دسترسى کارآسانى نیست، ولى با وجود این مشکلات نتایج سرشمارى سال ۱۹۷۷ نرخ موالید در این کشور قابل توجه بود که نشان دهنده رشد خالص جمعیت در این کشور است.
نکته قابل توجه دیگر سرشمارى ۱۹۷۷ این بود که نشان مى داد بیش از ۶۳ درصد ازکل جمعیت درمناطق شهرى زندگى مى کنند.
مهاجرت به شهرها در دهه ۱۹۵۰ و سال هاى قبل از حمله عراق به ایران به حدى سرعت مى گیرد که موجب نگرانى دولت مى شود.
۳۰ درصد از جمعیت غیرشهرى در دامنه تپه ها و صفحات پایین کوهستان هاى مناطق شمالى، از قبیل سلیمانیه و دیاله و صلاح الدین زندگى مى کنند. دراین مناطق میزان باران براى کشت غلات کافى مى باشد. حدود ۷۰ درصد جمعیت غیر شهرى عراق در فلات هاى ماسه اى رودخانه هاى دجله و فرات زندگى مى کنند.
ترکیب جمعیت عراق طبق آمار سال ۱۹۷۳ از لحاظ نژادى شامل ۷۵ درصد عرب - ۱۸ درصد کرد- ۵/۲ درصد ترک و نژادهاى دیگر - ۲ درصد ایرانى و ۵/۲ درصد سورى و ارمنى مى باشد.
قابل ذکر است که در زمان بعد از جنگ و دولت فعلى هنوز فرصتى براى سرشمارى جدید براى دولت عراق به وجود نیامده است.