شمشیر دولبه

به دنبال ناکامی‌‌های مکرر و طرح‌ها و تدابیر امنیتی آمریکا در عراق به‌‌ویژه طرح اعزام و افزایش نیروهای نظامی در بغداد‍، اخیرا کاخ سفید دست به تاکتیک جدید دیگری به نام «تسلیح عشایر سنی عراق» زده‌است. این تصمیم که کاملا با سیاست‌های آمریکا در راستای خلع‌سلاح شبه‌نظامیان در تناقض بوده، نشانگر ابعاد جدیدی از روند سیاستگذاری آمریکا در عراق است. این گزارش با کنکاش موضوع، چرایی و اهداف واقعی، این تصمیم را تبیین می‌کند.

تبیین محیط بحران

 این تصمیم در شرایط و فضایی اتخاذ شده‌است که:

 - بغداد و استان‌های سنی‌نشین به ویژه دیالی و الانبار،‍ کماکان در ناامنی به سر می‌برند و اخیرا استفاده از کامیون‌ها و تانکرهای حاوی گاز سمی کلر برای عملیات در دستور کار تروریست‌ها قرار گرفته‌است.

- تماس‌های پنهان اشغالگران با تروریست‌ها بعثی برای جلب‌نظر آنها و افزایش سهم در آینده عراق تداوم دارد و دو طرف، نسبتا به توافقاتی نیز دست یافته‌اند. با توجه به اینکه عناصری در بافت عشیره‌ای عراق از سلفی‌ها و تکفیری‌های القاده حمایت و پشتیبانی می‌کنند، این امر موجب شده که دولت عراق به فکر بیفتد تا زمینه فعالیت و همکاری این قبایل را با تروریست‌ها از میان ببرد لذا یکی از اقدامات، تماس با رهبران عشایر و تلاش برای جلب‌نظر آنها به دولت مرکزی است.

- مبارزه بی‌امان و هدفمند آمریکایی با شبه‌نظامیان در عراق به‌ویژه جریان مقتدی صدر گسترده شده‌است و اکثر اعضای این گروه تحت تعقیب قرار گرفته‌اند.

- پتانسیل بروز جنگ فراقه‌ای و گسترش سریع آن به سراسر عراق کماکان وجود دارد و در این راستا بود که اخیرا دشمنان ملت عراق دست به تخریب گلدسته‌های حرمین شریفین عسکریین^(ع) زدند تا این پتانسیل را به فعل برسانند که بحمدالله هوشیاری مراجع و ملت عراق این اجازه را نداد.

 - کشتارها در سطح قبایل و خاندان‌های عراقی که بعد از حوادث سامرا آغاز شد، کماکان با شدت و ضعف تداوم دارد و اجساد مجهول‌الهویه و بدن‌های بی‌سر و قتل گروهی جوانان از قبایل و عشیره‌های مختلف عراقی، قابل رویت است.

- به‌واسطه اشتباه استراتژیک القاعده در کشتار سران عشایر سنی و برخی عناصر گروهای مسلح تروریستی، درگیریهای سنی - سنی در استان‌های دیالی و الانبار و مثلث مرگ افزایش یافته القاعده در معرض خطرات جدی قرار گرفته‌است. عشایر عراق به این احساس رسیده‌اند که اکنون غیر عراقی‌های عرب هستند که برای آنها تصمیم‌گیری می‌کنند.

- فشارهای آمریکا و اهل تسنن بر دولت مالکی به منظور تقویت وفاق ملی، تعدیل دربند‌های قانون اساسی و اصلاح قوانین بعثی‌‌‌زدایی و به‌طور کلی افزایش سهم اهل تسنن مضاعف شده‌است.

- آمریکایی‌‌ها تا ماه سپتامبر (شهریور‌‌‌‌ماه) به مالکی فرصت داده‌اند که اوضاع امنیتی کشور به‌ویژه بغداد را سرو‌سامان دهد. در این راستا رایان کروکر - سفیر آمریکا در بغداد - قرار است در ماه سپتامبر، گزارش اوضاع عراق را به هیات حاکمه و تصمیم‌گیرندگان کاخ‌سفید ارائه دهد.

- تحرکات احزاب مخالف دولت مالکی با هدایت ایاد علاوی به‌منظور ناکام جلوه‌دادن دولت و متعاقبا زمینه‌چینی برای انجام کودتا (البته با برنامه‌ریزی دقیق و با اندیشه) از سوی کاخ‌سفید تداوم دارد.

تحت این شرایط، آمریکایی‌‌‌ها تصمیم گرفته‌‌‌‌‌اند گروه‌‌های مسلح سنی (که گروه‌های معروف تروریستی بوده و تا کنون اقدامات تروریستی گسترده‌ای علیه مردم عراق و خود آمریکای‌‌ها مرتکب شده‌اند) را تسلیح کنند تا در مقابل القاعده (مجهز به سلاح‌های پیشرفته) قرار گیرند.

نوری مالکی - نخست‌وزیر عراق - درباره مسلح کردن عشایر دیالی و الانبار، به نیروهای آمریکایی هشدار‌داده و گفته‌است: «مسلح‌کردن عشایر عراق خطرناک بوده و باعث سر‌برآوردن شبه‌نظامیان جدیدی در این کشور می‌شود. نیروهای ائتلاف از فرهنگ و تاریخ عشایر آگاه نیستند و اگر قرار است این گروه‌ها مسلح شوند، این امر باید زیر‌نظر دولت عراق باشد و باید تضمین شود که این اقدام باعث تشکیل گروه‌های شبه‌نظامی جدید نخواهد شد».

مالکی که در مقابل عمل انجام‌شده آمریکایی قرار گرفته‌است. مجبور می‌شود برای جلوگیری از هرج‌ومرج، کمیته نظارت بر مسلح کردن عشایر سنی عراق را تشکیل دهد. دولت عراق طی بیانیه‌ای، وظیفه این کمیته را پشتیبانی از عشایر تسلیح‌شده به صورت ارگانیک و با برنامه‌ریزی اعلام کرده‌است. مالکی بر ضرورت واگذاری اتخاذ تصمیماتی از این دست به دولت عراق تاکید کرده و می‌گوید: «تشکیل کمیته نظارت در جهت گرفتن فرصت از دست تروریست‌ها و اجازه ندادن به آنها برای اجرای ترفندهای پلید خود - به‌ویژه با توجه به وجود اطلاعات فراوان دستگاه‌های امنیتی درباره برنامه‌ریزی این تروریست‌ها - برای رسیدن به این دسیسه‌ها صورت گرفته‌است. دولت از مسلح کردن عشایر نگران نیست بلکه از بروز هرج‌ومرج و عدم نظم و انضباط و ظهور شبه‌نظامیان جدید احساس نگرانی می‌کند و باید همه فعالیت‌ها تحت حاکمیت عراق و با نظارت دولت باشد. دولت این فرصت را غنیمت می‌شمارد تا بار دیگر بر اهمیت نقش عشایر در کمک به دولت برای برقراری ثبات و حاکمیت قانون و به شکست کشاندن همه تلاش‌ها در جهت شکاف در میان ملت عراق تاکید کند و موفقیت‌های حاصله در استان الانبار، نمونه‌ای در این زمینه است.»

اظهارات مالکی در خصوص اهمیت نقش عشایر، مطلب مهم و جدیدی را یادآور می‌شود که ضرورت دارد اشاراتی بدان داشته‌باشیم.

عشایر: فرصت‌سازان چالش‌زا

«بافت عشیره‌ای و قبیله‌ای» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین متغیرهای تاثیرگذار بر تحولات عراق از بدو تاسیس این کشور تاکنون، همواره عامل اصلی جهت‌دهی سیاست‌ها و ایجاد فرصت و چالش در روند سیاستگذاری بازیگران داخلی و خارجی عرصه تحولات عراق بوده‌است. در عراق، عشیره، ایل، طایفه و قبیله، نقش عمده‌ای در زندگی سیاسی و اجتماعی مردم ایفا کرده‌است. گرچه این کشور سابقه چند هزار ساله شهرنشینی دارد و از حدود 80 سال پیش نیز تأسیسات مدرن در این کشور به‌وجود آمده‌اند اما روابط عشایری همچنان روابطی تعیین‌کننده است. در عراق، سه بعد زندگی اجتماعی را می‌توان مشاهده کرد.

یک بعد، شهرنشینی است که از دیرباز بوده‌است. در واقع، نخستین پدیده یکجانشینی و شهرنشینی در بین‌النهرین بوده‌است. وجود شهرهای باستانی اور (زادگاه حضرت ابراهیم) و حیره و مدائن در روزگار پیش از اسلام نشانگر این امر است. پس از اسلام، بغداد پایتخت امپراتوری اسلامی شد و در دوران عباسی به‌عنوان بزرگ‌ترین شهر دنیا شناخته می‌شد که حدود یک میلیون نفر جمعیت داشت. هم اکنون حدود 25درصد از جمعیت کشور در بغداد زندگی می‌کنند که بافتی شهری - عشایری دارد (نقش شیوخ عشایر در پرکردن خلأ سقوط رژیم صدام کاملا مشهود بود).

بعد دوم، بعد زندگی روستایی است که به آن «ریف» می‌گویند و بعد ‌سوم، بعد زندگی بدوی یا چادرنشینی است. روابط عشایری بر این دو بعد از زندگی روستایی و چادرنشینی چیرگی کاملی دارد اما سیطره این روابط در زندگی شهرنشینان ناقص است زیرا در شهرها، نهادهای مدنی همچون احزاب و انجمن‌های فرهنگی و اجتماعی وجود دارند که بر زندگی مردم تأثیر می‌گذارند و از شدت روابط عشایری می‌کاهند.

در عراق، ساختارهای اجتماعی اولیه‌ای چون خانواده، طایفه و فرقه توانسته‌است نیازهای اساسی جامعه از جمله منافع مادی، امنیت و هویت جامعه را تأمین کند. لذا نیاز به تأسیس ساختار فرهنگی ملی احساس نمی‌شود. از طرفی باید توجه داشت که اصولا در جوامع نو -  پدرسالار، چنانچه ارتباط و علقۀ فرد با ساختارهای سنتی - بدوی از بین برود، فرد دچار سرگردانی می‌شود. عراق امروزی در مرحله فرا‌کنشی - گرانشی‌ قرار دارد. اگر ساختارهای پیش‌روی کشورها را از 4 مقوله پوپولیستی، اقتدار‌گرا، توتالیتر و دموکراسی بدانیم، چنانچه جامعه‌ای دچار توتالیتاریسم (به شکل‌های مختلف راست، و چپ و غوغا‌سالار) آن شود، احتمال نجات آغاز آن - حداقل در مقام نظریه‌پردازی از داخل - بسیار کم است، مگر آنکه جامعه (همچون شوروی) فرو‌پاشد یا (همانند موارد آلمان، ایتالیا و ژاپن) بازیگران خارجی در تغییر سیاسی آن از بیرون اقدام کنند. معنای ساده این جمله آن است که عراق با توجه به وضعیت ساختار حقوقی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی‌اش‌ نیازمند حراجی از بیرون بوده‌است؛ در غیر‌‌این‌صورت نمی‌توان از درون جامعه راه‌حلی متصور بود. مادامی که شوروی به‌عنوان کشور کانون، متحد استراتژیک و الگوی عراق صدام محسوب می‌شد، این کشور از انسجام خوبی برخوردار بود اما از آن به بعد زیر فشار آمریکا مجبور به تغییر ساختارهای خود شد.

مهمترین طایفه‌های عشایر عراق هم‌اینک «بنی تمیم»، «بنی‌اسد»، «زبید»، «شمر»، «آل‌فتله»، «عنیزه»، «طی»، «عبید»، «دلیم» و «جبور» هستند. به‌عنوان مثال عشایر بنی‌تمیم، اغلب در بصره، زبیر و دلیم اغلب در بغداد و وسط عراق، شمر در منطقه فرات‌وسطی، آل‌فتله در نجف و کربلا، و جبور در موصل و شمال کشور زندگی می‌کنند. بنی‌اسد نیز یکی از عشیره‌های عمده نجف و کوفه و کربلاست، بارها در این مناطق نقشی تاریخی داشته‌است؛ مثلاً در تاریخ معروف است که عشیره بنی‌اسد در واقعه کربلا پیکر مطهر امام حسین^(ع) و یارانش را به خاک سپردند. و نیز همین بنی‌اسد بودند که آیت‌الله سیستانی را از معرض تهدیدات امنیتی، دور ساختند. از دیگر پدیده‌های جالب و شگفت‌انگیز و در میان برخی قبایل و عشایر عراق آنست که بخشی از افراد یک قبیله یا عشیره، سنی و بخشی دیگر از افراد همان عشیره یا قبیله، شیعه مذهب هستند؛ مثلاً بخشی از عشیره «شمر» که در فرات ‌وسطی (کربلا، نجف، قادسیه، بابل، و واسط) زندگی می‌کنند، سنی‌مذهب و بخش دیگری که در جنوب به سرمی‌برند، شیعه‌مذهب‌اند. از طرف دیگر، تفاوت عمده‌ای که در بافت عشایری جنوب و فرات‌وسطی با عشایر غرب عراق وجود دارد تصمیم‌گیری‌های متمرکز و محوری است؛ به این مفهوم که عشایر جنوب و  فرات‌میانه در تصمیمات کلان سیاسی خود ‌مقید به کسب «مجوز ‌شرعی» از مراجع دینی نجف هستند و به همین دلیل این مراجع با تدابیر حکیمانه خود تاکنون از بروز جنگ داخلی که هدف اصلی اشغالگران ‌است، جلوگیری کرده‌اند. رهبران عشایر در طول اشغال، بارها برای حمل سلاح و مقابله با تروریست‌ها از مراجع دینی درخواست مجوز شرعی کرده بودند اما هر بار با مخالفت این مراجع رو‌به‌رو شدند. اعتقاد رهبران دینی عراق این است که مقابله با تروریست از وظایف دولت عراق است و انتقامجویی‌‌های قبیله‌ای، منجر به بروز یک جنگ داخلی می‌شود که سرانجام راه را برای دخالت برخی کشورهای اطراف عراق در امور داخلی این کشور هموار می‌کند. این تحلیل حکیمانه و دقیق سبب شده که دشمنان عراق از حرکت این کشور به سمت دموکراسی و مردم‌سالاری بیمناکند، در اجرای اهداف خود ناکام شوند.

منظور از بیان فوق، تقویت این ایده است که عشایر عراق -  چه در زمان استعمارگری انگلیسی‌ها در سال‌های 1920 و چه در زمان حاکمیت بعثی‌‌‌ها و سپس دوران تمامیت‌خواهی صدام و چه در حال حاضر - از متغیرهای مهم تاثیرگذار بر تحولات این کشور بوده‌اند. استفاده انگلیس‌‌ها از شریف‌های سنی علیه قیام 1920 شیعیان واگذاری حاکمیت به فیصل، بهره‌برداری صدام از قبایل و عشایر طی‌دوران تحریم‌های بین‌المللی و تاکید وی بر هویت قبیله‌ای Tribal) Identity) در آن زمان به‌جای هویت عربی (که در زمان جنگ با ایران مورد تاکید بود) و هویت اسلامی (که در زمان جنگ خلیج‌فارس بر آن تاکید می‌شد)، استفاده کشورهای منطقه از پتانسیل قبایل و عشایر برای ایجاد فشار بر صدام، بهره‌برداری آمریکا از این پتانسیل برای مقدمه‌چینی سقوط صدام، بهره‌برداری القاعده از این پتانسیل برای مبارزه با آمریکا در زمان اشغال، بهره‌برداری آمریکایی‌‌ها و دولت مالکی از این پتانسیل برای سرکوب القاعده طی‌ماه‌های گذشته و … همگی مصادیقی هستند که بر انعطاف، پیچیدگی، فرصت‌سازی و چالش‌زایی متغیری به نام عشیره و قبیله در عراق تاکید دارند.

تحلیل وضعیت موجود

در تحلیل موضوع تسلیح عشایر سنی عراق،‌ ابعاد مختلف را باید مدنظر قرار داد. برخی مزیت‌های احتمالی تسلیح عشایر سنی برای کاخ‌سفید عبارتند‌از:

- مصون ساختن سربازان آمریکایی در صحنه نبرد در مقابل تروریست‌ها؛ کما اینکه آمریکایی‌‌ها فقط شاهد درگیری‌های سنی - سنی در مثلث مرگ هستند.

- شبه‌نظامیان مسلح‌ سنی (یا بهتر بگوییم تروریست‌‌‌های قبلی و هم‌پیمان کنونی آمریکا) رود‌روی تروریست‌های القاعده قرارگرفته‌اند که مسلما اگر از هر کدام نیرویی کشته شود، برای آمریکایی‌‌ها سودآور است. هم‌اینک نیروهای‌ ارتش اسلامی و گردانهای «انقلاب‌العشرین» و «گردان‌های ارتش مجاهدین» در حال نبرد با گروه القاعده در مثلث مرگ بوده و توانسته‌اند بسیاری از عناصر القاعده را اسیر کرده و به‌قتل برسانند. علت موفقیت، آشنایی این عشایر با مختصات غرب و شمال‌غرب بغداد و همکارهای تاکتیکی و استراتژیک چند ساله آنها با القاعده علیه شیعیان و آمریکایی‌‌‌‌ها بوده‌است.

- در صورت پیروزی این طرح، دولت مالکی مجبور است برای تلافی و جبران این حرکت مثبت عشایر، سهم گروه‌های مسلح سنی را در آینده عراق افزایش دهد و این همان دستاوردی است که سال‌ها بود خلیزاد (سفیر آمریکا در بغداد) و دولت‌های منطقه به دنبال آن بودند.

- پتانسیلی ایجاد خواهد شد تا گروه‌های مسلح شیعی با محدودیت‌های زیادی مواجه شوند و به‌جای درگیری با آمریکای‌‌ها، به درگیری با گروهای مسلح سنی مشغول شوند؛ متعاقبا با افزایش درگیریهای سنی - شیعه بهانه‌های لازم برای آمریکا به منظور ایجاد فشار بر دولت مالکی و در نهایت، شکستن ساختار دولت عراق فراهم خواهدشد. گروه موسوم به «ارتش اسلامی» با مبنای فکری سلفی و با سابقه اقدامات فجیح تروریستی علیه شیعیان و آمریکا و همچنین گروه موسوم به «ارتش محمد» که فرماندهان عناصر آن را بقایای رژیم بعث تشکیل می‌دهند، نمی‌توانند حرکتی جدا از تحریکات آمریکا برای تضعیف دولت مالکی داشته‌باشند.

- افزایش ناامنی‌‌ها تداوم خواهد یافت تا بهانه گرانبهای آمریکا برای حضور بلند‌مدت در عراق تامین شود‌ و …

- البته این اقدام هدفمند و پردردسر به نوعی نشان‌دهنده ناتوانی کاخ‌سفید در تثبیت اوضاع عراق است. آمریکایی‌‌ها خود اذعان دارند که فقط 40درصد از بغداد را در کنترل گرفته‌اند لذا وقتی آمریکا قادر نیست پایتخت را به کنترل خود درآورند، چگونه می‌تواند سایر مناطق عراق را اداره کند؟ تسلیح عشایر همچنین به نوعی باعث افزایش تهدیدات علیه نیروهای آمریکایی در عراق خواهد شد چرا که در صورت پایان این ماجرا و بازگشت عشایر از تصمیم همکاری با دولت مالکی و آمریکای‌‌ها، نیروهای اشغالگر باید در انتظار حملات سهمگینی از سوی تروریست‌ها باشند.

اما تسلیح عشایر سنی برای دولت مالکی، برخی مزیت‌های احتمالی ذیل را نیز دارد:

- استفاده از پتانسیل‌های بومی و عراقی برای مبارزه با اعراب خارجی. لازم به‌ذکر است عشایر سنی عراق مستقر در استان الانبار موفق شده‌اند به حضور القاعده در این استان – به‌جز در منطقه فلوجه - پایان دهند. هم‌اینک گروه‌هایی از نیروهای عشایر در حال تعقیب نیروهای القاعده در فلوجه و‌ دیالی و سایر نقاط مثلث مرگ هستند. عشایر سنی استان الانبار در چارچوب شورای بیداری عشایر، علیه القاعده قیام کرده و توانسته‌اند بیش از 90درصد استان الانبار را از وجود القاعده پاک‌سازی کنند. روسای عشایر الانبار معتقدند که القاعده دارای سلاح های پیشرفته است. لذا می‌بایست عشایر عراق نیز تسلیح شوند. در این راستا و در ‌آغاز حمله علیه القاعده وقتی مالکی متوجه این تصمیم و عزم حقیقی عشایر سنی شد، اقدام به تجهیز آنان به سلاح و مهمات کرد. رئیس شورای بیداری عشایر سنی عراق اخیر اعلام کرده‌است که القاعده در‌آغاز فعالیت خود در عراق، فتوای دروغین و نادرست صادر می‌کردند و از دین اسلام پوششی برای مبارزه با مردم دولت عراق و سایر مردم بیگناه ساخته‌بودند.

- پذیرش ریسک اعتماد به عشایر و متعاقبا افزایش اعتماد و صمیمیت بین عشایر و دولت مالکی که در نهایت - اگر دشمنان ملت عراق، تخریبی در این روند صورت ندهند - به نوعی وحدت شیعه و سنی را تقویت خواهد کرد.

جمع‌بندی

تاکتیک تسلیح عشایر سنی عراق اگر چه در کوتاه‌مدت حلال مشکلات امنیتی عراق بوده و به دولت مالکی برای مبارزه با القاعده در استان‌های ناامن کمک خواهد کرد، اما در بلند‌مدت و چنانچه گروه‌های مسلح سنی بعثی با دولت مالکی و آمریکای‌‌ها کنار نیایند و به سهمی که دولت برایشان در‌نظر خواهد گرفت راضی نشوند، می‌بایست شاهد ناامنی‌های گسترده‌ای در بغداد بین گروه‌های تروریستی عراق با پلیس و ارتش عراق و به‌ویژه کشتار گسترده شیعیان با سلاح‌های جدید آمریکایی موجود در دست گروه‌های مسلح سنی باشیم. ضرورت دارد دولت مالکی در شرایط کنونی در چهارچوب تشکیل کمیته‌ای جدید به تعامل مستقیم با عشایر سنی مسلح پرداخته و از عوارض آتی این تاکتیک هدفمند آمریکایی بکاهد.