هفتمین سال استقرار شوراها رفته رفته پشت سر گذاشته میشود و این نهاد گرانسنگ پس از نزدیک شدن به پایان دور دوم فعالیت خود، سومین تجریه انتخاباتیاش را آذر ماه 1385 شاهد خواهد بود. شوراهای اسلامی شهر و روستا اگرچه دیر هنگام و با تاخیر در ایران تولد یافتند، اما تاسیس آنها از چنان اهمیتی به لحاظ تاثیرات در توسعه پایدار برخوردار بود که دو سال پس از آغاز به کار سید محمد خاتمی به عنوان رئیسجمهوری (سال 1378) سرانجام ظهور یافت. شوراها نه تنها در ایران که در تمام کشورهایی که حضور این نهاد را تجربه کردهاند، ارزشی غیرقابل وصف یافتهاند. چه، در راس مردمیترین نهادها قرار گرفته و عهدهدار پاسخگویی به مهمترین و وسیعترین انتظارات جامعه هستند.
در ایران، بیش از همه، قانون اساسی بر این اهمیت تاکید میورزد و اصول 7 و 101 تا 106 قانون اساسی، جایگاه رفیع شوراها را در ساختار قدرت کاملاٌ مصرح و قلمروی وسیع برای آن تعیین میکند. شاید به لحاظ همین تاثیرگذاریها باشدکه انتخابات شوراها همواره نشاطی سیاسی اجتماعی در رگهای جامعه تزریق میکند و طیفهای گستردهای از اجتماع را به استقبال میطلبد. با این همه و علیرغم همه قدرت قانونی که شوراها دارند، هیچگاه نبوده است که در طی اهداف بلند مدنظر، دستاندازها و نشیبهای متعدد را تجربه نکرده و دستخوش آنچه امروز «تنگنظری»ها مینامندش، نشده باشد. این نه سخنی است که از بیان شورا بیان جاری باشد که همگان چه آنها که خود را در کنار این نهاد و چه آنها که از درون، بدان نگریستهاند، اذعان میکنند که «تجدید اختیارات» علیرغم همه انتظارات، هنوز بر سر این نهاد سایه گسترده و تحت سیطره تفکر «تمرکز محوری» ره به خلاصی میجوید.
ضمن آن، جناح بندیها و صفآراییهای سیاسی هنوز هم ذائقه شوراها را با تلخی مواجه میکند. تجربهای که با دستهبندیهای سیاسی در شورای دور اول، میرفت امیدها را کمرنگ کرده و با آنچه در کمال تاسف رخ داد و استعفای شهردار وقت، عدم حضور وی در جمع اعضای شورا شهر، عدم تشکیل جلسات به شکل مرتب و منظم و سرانجام تعطیلی شورای شهر تهران در دور اول، تجربهای نبودکه به این راحتیها از ذهن پر توقع مخاطبان که شهروندان بودند دور شود و نیازمند در پیش گرفتن شیوه های نظاممند، مسالمتجو، تکثرگرا، بیش از همه پرهیز از نگراشها و بدخلقیهای سیاسی بود و بدین خاطر با شکل گرفتن دور دوم شوراها،کار بسی سنگینتر و سختتر مینمود و به اذعان برخی، کاهش آرای انتخابات دور دوم شوراها به نسبت دور اول، برخاسته از همان رخداد تلخ ناهمسازی در شورای شهر اول تهران علیرغم، انجمن برخی اقدامات و فعالیتهای ارزنده بود. به موازات شروع به کار شورای دور دوم تهران و با پشت سر گذاشته شدن همه آن فراز و نشیبها، فعالیتهای اجتماعی و شهری شوراها بیش از دور اول گسترش و نمود یافت و دستهبندیها در شورای اسلامی شهر تهران، به عنوان پایتخت سیاسی کشور، به حداقل خود رسید.
اما دو سال بعد از فعالیت این شورا همزمان با آغاز انتخابات ریاست جمهوری و سپس انتخاب دکتر احمدینژاد، شهردار وقت تهران به ریاست جمهوری، شورای اسلامی شهر تهران که تا بیش از این نیز اندک تحولاتی را در خود شاهد بود، در برابر نخستین آزمون جدی که «انتخاب شهردار» بود قرار گرفت و سرانجام پس از طی مدتی که البته به اذعان اعضای شورا قدری طولانی مینمود، در حالیکه بسیاری به انتخاب شهردار از میان یک طیف خاص چشم دوخته بودند، دکتر محمدباقر قالیباف، رقیب سیاسی احمدینژاد در انتخابات ریاست جمهوری، با آراء گروهی که بعدها موسوم به «8» شد، کلید شهرداری را در دست گرفت. انتخابی که جریان آن، هنوز هم از قول برخی اعضاء، انتخابی شنیدنی است و این مهمترین تحول رخ داده همزمان با گذشت حدود 2 سال از فعالیت شورای شهر دوم تهران بود. این نیز گذشت و اکنون که عمر شوراها به 7 سال حضور نزدیک میشود، وقتی پاسی سخنان عضو به عضو شورای شهر به ویژه در تهران مینشینیم، ضمن ابراز خرسندی از آنچه در شوراها و فعالیتهای این نهاد اجتماعی گذشته، گلایههایی نیز دارند.
شورایی که به جای نظارت بر حسن اجرای مصوباتش باید نگران نقض آن باشد و به جای داشتن کارکرد اصلی در سیاستگذاری و تصمیمگیری برای تمام شهر و سازمانهای مربوطه در حد شورای شهرداریها باقی بماند، و این همه جز در حاکمیت تمرکز محوری شکل نگرفت. تفکری که بسیار سخت حاضر به پذیرش نظارت شوراها، واگذاری تصدیها و اساسا پذیرش نظام شورای بود و این امر تحقق برنامهها را برای شوراها چندان دشوار و آن را در طول دوره فعالیت مجبور میکرد که به جای اجرایی کردن اهداف به دنبال راهکاری برای ارتباط یافتن با مدیران اجرایی باشد و به محض ارتباط یافتن، به پایان عمر کوتاه 4 ساله خود نزدیک شود. عدم تشکیل مدیریت واحد شهری، مانعتراشیهای سیاسی و اجرایی، کمبود بودجه و اعتبارات، دخالتها، تاثیرگذاریها و بهرهبرداریهای سیاسی، تلاش برای تجدید اختیارات، عدم مشورتجویی در امور مربوط از شوراها و دهها مانع و دشواری و تنگنای دیگر هنوز هم مثل آفت، پیکره شوراها را تهدید میکند. با این همه اعضای شورای شهر دوم تهران معتقدند علیرغم تمام تنگنظریها، برای تحقق آرمانهای مردمی شورا، بسیار تلاش کردهاند و هر یک از منظری در این باب سخن میگویند و البته پیشامدهای سیاسی را هم دور از نظر نمیدارند و بدان اشارههایی میکنند. با تنی چند از شاخصترین اعضای شورای اسلامی شهر تهران، گفتوگوهایی را با موضوع «ظهور و حضور شوراها» انجام داده است که بخش اول این گفتوگوها به گفتههای مهندس چمران رئیس و سخنگوی شورا، اختصاص دارد و با اظهارات او این موضوع را فتح باب میکند.
شورا بیش از افراد سیاسی، نیازمند اعضای متخصص است.
چمران به مانند همیشه سخن خود را در اهمیت جایگاه شوراها آغاز کرده و با اشاره به استقبال طیفهای گوناگون برای نامزدی در دور سوم انتخابات شوراها همانند مشاورین دولت، وزرای سابق و همه کسانی که مسوولیت فعلی خود را برای حضور در شوراها ترک کردهاند، گفت: این امر نشان میدهد که شورا باید با تحقق مدیریت واحد شهرری به جایگاه واقعی برسد: چرا که اصلا سزاوار نیست که شورای شهر فقط شورای شهرداری باشد. وی با بیان این که شورای شهر بیش از آن که به افراد سیاستمدار نیازمند باشد، نیازمند افراد متخصص در مدیریت شهری است، تصریح کرد: البته این مساله به معنی این نیست که این دو مغایر یکدیگرند: چرا که اگر فعال سیاسی بخواهد دیدگاههای سیاسی و جناحی را در شورا پیاده کند، موفق نبوده و نتیجهای هم در پی نخواهد داشت. رییس شورای شهر تهران، با تاکید بر این که افراد متخصص با دیدگاههای باز سیاسی میتواند در شورای شهر موفق باشند، افزود: این افراد باید مسایل سیاسی را از فعالیت تخصصی تفکیک کنند. وی اظهار داشت: مسوولانی که برای نامزدی در انتخابات شوراها استعفا کردند و یا افرادی که در گذشته دارای پست و مقامی بوده و در زمینه مدیریت شهری توانمندی دارند، هیچ اشکالی ندارد که وارد شوراها شوند؛ اما به شرط این که مسایل سیاسی جناحی بر برنامههای تخصص آنها تاثیر نگذارد؛ در غیر این صورت موفق نخواهند بود.
مردم از عناوین پرطمطراق سیاسی در شوراها خیری ندیدند
مهندس چمران با بیان این که مردم تصمیم خواهند گرفت که در شورای شهر بعدی چه کسانی حضور یابند، تصریح کرد: سابق نشان داده که مردم به تخصصهای لازم توجه بیشتری دارند تا عناوین پرطمطراق سیاسی! بویژه آن که از این عناوین خیر چندانی ندیدهاند. رئیس شورای عالی استانها تاکید کرد: اگر فردی فکر کند شورای شهر سکوی پرش سیاسی است، هیچگاه موفق نخواهد شد و اگر موفق هم شود، شهر از حضورش بهرهای نمیبرد. لذا صحیح نیست که عدهای بخواهند از طریق شورا جهش سیاسی کنند. وی یادآور شد: به همین دلیل اعضای شورای اسلامی شهر دور دوم، هیچ کدام برای حضور در دولت و مجلس قدم پیش نگذاشتند. علیرغم این که از سوی دولت، اصرارها، پیشنهادات، دعوتهای فراوان به اعضا شد، اما همگی اعلام کردیم که در شورای شهر خواهیم ماند و حتی بنده گفتم که از شورا نمیروم گر بمیرم! و جون به مردم گفتیم نماینده آنها در شورای شهر هستیم به این عهد خود پایبند ماندیم.
مهندس چمران خاطرنشان کرد: البته استعفای افراد دارای مسوولیت در دولت و شرکت در نامزدی انتخابات شوراها به این معنی نیست که دولت شورای شهر را تحت سلطه خودش قرار دهد؛ چرا که این موضوع عملی نخواهد بود؛ زیرا شوراها باید استقلالشان را حفظ کنند.
شورای شهر تهران با انتخاب قالیباف نشان داد که بدنبال مسایل سیاسی نیست
رییس شورای اسلامی شهر تهران در ادامه گفتوگوی خود طیفبندی در شورای اسلامی شهر را پدیدهای ناپسند خواند و گفت: قبل از انقلاب اسلامی، هر کس طرفدار رژیم بود، میگفتند آمریکایی است و اگر مخالف رژیم بود، میگفتند کمونیسیم است؛ در حالیکه جمهوری اسلامی ایران نشان داد این طور نیست ! هم اکنون نیز دچار این اشتباه هستیم، عموماً کسانی که شورای شهر تهران را طیفبندی میکنند، میگویند «طیف شهردار» (قالیباف) و «طیف رئیسجمهور» (شهردار سابق) و موافق یکی را مخالف دیگری تلقی میکنند که این صحیح نیست؛ زیرا شهردار فعلی و رئیسجمهور حال حاضر، قبل از انتخابات ریاست جمهوری، میثاق 4 نفره اصولگرایی را امضا کردند و بنده به عنوان ریش سفید این 4 نفر بودم .وی ا فزود: این گونه نیست که یکی که رئیسجمهور و دیگری شهردار است و این دو با هم مخالفند؛ البته ممکن است در کش و قوسها و رقابتهای سیاسی در مقابل هم قرار بگیرند، ولی پس از مدتی رقابتها به رفاقت تبدیل میشود. رئیس شورای شهر تهران توضیح داد: شواری شهر نیز با انتخاب دکتر قالیباف به عنوان شهردار تهران نشان داد که به دنبال مسایل سیاسی نبود، بلکه به دنبال توانمندی افراد است وکسی را انتخاب میکند که در پی تفکر سیاسی و جناحی نباشد. چمران اذعان کرد: البته وجود طیف در هر جمعی، طبیعی است و حتی در زمان احمدینژاد این مسایل در شورا دیده میشد. برخی اوقات اعضاء موافق و یا مخالف وی بودند و درگیریهای سختی پیش میآمد، اما همه این مسایل جهت نتیجهگیری تخصصی بود نه جناحبندیهای سیاسی و طیفبندی، تاثیری در تصمیمگیرهای شهر نداشت و پس از بحث و بررسی و مخالفت نهایت 12 یا 13 رای برای یک طرح داشتیم. به گفته وی ممکن است عضوی از شورا، با دیدگاه شهردار فعلی موافق نباشد که قاعدتا نقادانه به مسایل نگاه میکند، نه با نگاه ویرانگری؛ لذا اگر اشتباهی باشد، باید اصلاح شود و اگر نباشد این عضو شورا از نظرش باز نمیگردد. وی گفت: علیرغم این مسائل در رایگیریها بسیار دقت میشود و با وجود دیدگاههای مختلف در مسایل شهری با وجدان برخورد میکنند.
شورای شهر اختیارات را لازم برای پاسخگویی به همه انتظارات ندارد
رئیس شورای اسلامی شهر تهران در این گفتوگو وقتی در برابر این پرسش قرار گرفت که مردم از شوراها انتظارات وسیع و گستردهای دارند و امیدوارنهتر به پیگیری خواستههای خود در شوراها نگاه میکنند، شورای شهر تهران چه اندازه به این انتظارات پاسخ در خور داده است؟ گفت: مردم از شوراها انتظارات بسیار گستردهای دارند؛ آنها شورای شهر را نماینده خود میدانند؛ علاوه بر مسایل شهری، درخواستهای متعددی همچون کمک مالی، نامنویسی دانشآموزان، درمان و... که در حیطه وظایف شورای شهر نیست، دارند. البته آنها حق دارند چون نفس وجود شوراها همین است و باید جایگاه شوراها به جایی برسد که به این تقاضاها پاسخگو باشد. مهندس چمران ادامه داد: متاسفانه شوراها هم اکنون چنین جایگاهی ندارند؛ در حالیکه در بسیاری از شهرها اگر مردم با مشکل مواجه شوند، نیمه شب به درب منزل اعضای شورا میروند، اما شوراها اختیارات لازم را جهت پاسخگویی به آنها ندارند. به اعتقاد وی، شورای شهر تهران برای پاسخگویی به انتظارات غیرمرتبط و خارج از اختیار، تا حدودی توانسته، نقش هماهنگی داشته باشد که آن هم به خاطر ارتباط نزدیک با دستگاهها بویژه در دولت نهم بوده است. رئیس شورای شهر تهران تصریح کرد: در هر صورت مردم نسبت به زمانی که شورای شهر نبود و تنها شهرداری وجود داشت راضیتر هستند؛ چون علاوه بر شهردار 15 عضو هستند که با مردم ارتباط دارند و به مشکلات آنها رسیدگی میکنند.
شورایی موفق داشتیم
از وی درباره عملکرد شوراها از ظهور تاکنون پرسید؛ این که در دور دوم شوراها نگرانیهایی وجود داشت که اتفاقات دور اول تکرار شود. دستهبندیهای سیاسی شکل بگیرد و در نهایت مسائل مردم فدای اختلافنظرهای حاشیهساز شود. او در پاسخ، شورای شهر دوم تهران را شورایی موفق به لحاظ پرداختن به کارهای شهری و اجتماعی توصیف و تصریح کرد: فعالیت شورای اسلامی شهر تهران، به گونهای است که لوایح و طرحهای مختلفی را مورد بررسی قرار میدهد و گاهی اوقات جلسات فوقالعاده نیز تشکیل یافته که جلسه فوقالعاده برای طرح جامع و تفصیلی تهران از این دست بوده است. چمران در عین این که به تلاش ستودنی اعضا و همکارانش برای تحقق انتظارات و پیگیری مسائل مردم در شورای شهر تهران اشاره کرد، دور شدن از هسته واحد و هماهنگی را از جمله تجربیاتی دانست که باید در شوراهای شهر سوم، بیشتر به این مساله توجه شود. وی گفت: انتظار داشتیم این وحدت به عنوان هسته واقعی در شورای شهر دوم بیشتر حفظ شود و اختلافنظرها دلیلی بر عدم همکاریها نبود. رییس شورای شهر تهران گفت: انتظار داشتم و دارم که وحدت و انسجام بیشتر از وضعیت فعلی باشد. اگرچه در مسایل شهری و تخصصی دیدارها و اختلاف سلیقههایی مطرح است؛ اما این اتحاد در شورای شهر دوم، باید بیش از اینها بود. وی افزود: بنده معتقدم و تجربه شخصیام این است که هر جا هستم یک هماهنگی و همفکری کامل به وجود بیاورم.
واقعهای مهم و نفسگیر
«انتخاب شهردار» یکی از مهمترین رخدادهای دور دوم شورای اسلامی شهر تهران است که چمران حتی از آن به عنوان یک چالش یاد کرد و گفت: انتخاب شهردار با بحثهای طولانی، واقعه مهمی در شورای شهر بود. برای انتخاب دکتر احمدینژاد به عنوان شهردار حتی در تعطیلات عید نوروز، جلسه داشتیم و سرانجام در این واقعه بسیار مهم و نفسگیر، توانستیم شهردار را انتخاب کنیم.
برای انتخاب آقای قالیباف نیز 5/2 ماه بحث کردیم و این هم بسیار واقعه مهمی بود و نشان دادیم که در این انتخاب به رقابتهای سیاسی و درگیریها توجه نمیکنیم و تنها توانمندی افراد را مورد توجه قرار میدهیم. مهندس چمران از دیگر چالشهای دور دوم را این گونه برشمرد: تعیین حریم تهران، از بین رفتن باغات و فضای سبز، ساخت و سازهای غیرمجاز، لایحه تعجبآور اصلاحیه قانون شوراهای وزارت کشور، نوع برخورد با شوراها و مصوبات آن و دهها چالش دیگر که در کنار اینها میتوان مطرح کرد. وی درباره تعیین حریم تهران گفت: این موضوع در دولت قبل مورد بحث میان شورا و وزارت کشور بود که متاسفانه تصمیمی که در آن زمان گرفته شد، فاجعهای برای تهران ایجاد کرده اما امیدواریم در دولت فعلی بتوانیم درباره حریم به نقاط مشترکی رسیده و موضوع را حل کنیم. به گفته چمران از بین بردن باغات و فضای سبز و ساخت و ساز در ارتفاعات 1800 تهران نیز از چالشهای دیگری بود که شورای شهر با آن مواجه بود و حتی در این زمینه به دلیل جلوگیری از ساخت غیرمجاز برجی در این ارتفاعات، حکم عزل شهردار منطقه صادر شد و با تلاش فراوان توانستیم این مشکل را حل کنیم. وی افزود: شورای شهر برای جلوگیری از بین رفتن باغات هم تشویقهایی را برای مالکان قایل شد تا بتوانند باغات را حفظ کنند.
اقدامی تعجبآور
رئیس شورای عالی استانها لایحه اصلاح قانون شوراها که از سوی وزارت کشور به دولت و مجلس ارائه شد را نیز چالشی مهم، فراروی شوراهای شهر خواند و گفت: ارائه این لایحه از سوی دولت نهم تعجبآور بود و بارها به این مساله اعتراض کردم که باید با شوراها در این زمینه مشورت میشد. این که معاون وزارت کشور عدهای از شوراها را جمع و بیان کند که با شوراها درخصوص لایحه مشورت کرده، مورد قبول نیست و ما انتظار داشتیم که با شورای عالی استانها هماهنگ میشد. چمران افزود: جلسات مختلفی در این زمینه با مسئولان گذاشتیم و در نهایت بررسی این لایحه متوقف شد اما ناگهان وقتی با موضوع تجمیع انتخابات همزمان شد، یک شبه به امضا رسید و به مجلس رفت.
رئیس شورای عالی استانها ادامه داد: سیستم اجرایی و اداری کشور شهرداری را کارمند وزارت کشور میداند و زمانی که قانون را اصلاح میکند، با همین دیدگاه وارد عمل میشود و این مساله در دولت قبلی (هشتم) هم با تصویب قانون تجمیع عوارض مشاهده شد. وی یادآور شد که زمینهسازی برای اصلاح قانون شوراها مربوط به دولت قبل بوده و حتی در آن زمان یک سال بحث کردیم؛ ولی به نتیجه نرسیدیم و مبنا و پایه لایحه اصلاح قانون شوراها با همان تفکر، آن زمان شکل گرفت و متاسفانه به مذاق عدهای خوش آمد. چمران گفت: با بسیاری از موارد اصلاح قانون شوراها جز برخی مسایل مهم و کلیدی، موافق بودیم اما کاهش اختیارات شوراها به شدت مخالف جایگاهی است که قانون اساسی برای شوراها در نظر گرفته است.