نویسنده: شعیب بهمن
سازمان همکاریهای شانگهای (اسسیاُ) سازمانی بیندولتی است که در خرداد 1380 توسط شش کشور چین، روسیه و ازبکستان، قرقیزستان، قزاقستان و تاجیکستان و بر پایه گروه پنج شانگهای تأسیس شد. جمهوری اسلامی ایران نیز در 14 تیر 1384، در جریان نشست سران سازمان همکاری شانگهای در شهر آستانه پایتخت قزاقستان، به عضویت ناظر در این سازمان پذیرفته شد و از آن زمان تاکنون، در تمامی نشستهای ساختاری سازمان در بالاترین سطح شرکت داشته است. شایان به ذکر است که نشست سران، بالاترین ارگان سازمان شانگهای است و جمهوری اسلامی ایران نیز از زمان کسب عضویت ناظر تاکنون، سه بار در نشست یاد شده حضور داشته و نشست دوشنبه، چهارمین حضور ایران محسوب می شود.
حضور ایران در سازمان شانگهای
نخستین حضور ایران در نشست سازمان همکاریهای شانگهای به 14 تیر 1384 باز می گردد که طی آن محمدرضا عارف معاون اول رئیس جمهور وقت، در پنجمین نشست سران سازمان همکاری شانگهای در شهر آستانه پایتخت قزاقستان شرکت داشت. در جریان این نشست، جمهوری اسلامی ایران به عنوان عضو ناظر شناخته شد. پس از آن ششمین نشست سران سازمان همکاری شانگهای در شهر شانگهای چین برگزار شد و محمود احمدینژاد رئیس جمهور ایران 25 خرداد 85 در آن حضور یافت. هفتمین نشست سران سازمان همکاری شانگهای نیز در بیشکک قرقیزستان برگزار شد که بار دیگر محمود احمدینژاد به عنوان رئیس جمهور ایران در 25 مرداد 1386 در آن حاضر شد.
در نشست هفتم شانگهای دیدگاههای اعضاء نسبت به ایران نزدیکتر و مساعدتر شد. اعضاء دائم بر این مهم اذعان داشتند که حضور ایران در این سازمان، با التفات به منابع و موقعیت ژئوپولیتیک آن مزیتی مهم به شمار می آید. بر همین اساس در خصوص احتمال زیاد پذیرش ایران در آینده ای نزدیک در کمیتة انرژی این سازمان مباحثی مطرح شد. اگر چه نو پا بودن سازمان شانگهای و ضرورت تحکیم روابط داخلی، مسئله گسترش این سازمان را به حالت تعلیق در آورده، اما اعضای شانگهای بدون توجه به عکسالعملهای غرب، روابط نزدیک و همکاریهای متقابل با اهمیتی را با ایران در پیش گرفته اند. به نحوی که در بیانیه پایانی نشست هفتم سران، رهبران شانگهای بر این نکته تاکید کردند که ثبات و امنیت در آسیای مرکزی تنها توسط نیروهای کشورهای منطقه و بر اساس توافقات صورت گرفته در چارچوب اتحاد منطقهای میسر خواهد شد و این امر از طریق تقویت سیستم بین المللی چندقطبی که تامینکننده امنیت متقابل و امکان توسعه برابر کشورهای جهان باشد، امکانپذیر خواهد بود. در این راستا امضای سند تاریخی «پیمان دوستی، حسن همجواری و همکاری کشورهای عضو شانگهای»، مهمترین سند امضاء شده توسط رهبران کشورها در نشست هفتم به شمار میآید.
به هر روی علیرغم حضور مستمر ایران در عالی ترین سطوح نشستهای شانگهای و همچنین با توجه به موقعیت و شرایط منحصر به فرد ایران برای عضویت در سازمان، با این حال تا کنون در خواست ایران برای عضویت دائمی مورد بررسی قرار نگرفته است. از این رو در استانه نشست هشتم سران سازمان شانگهای، همچنان مسئله عضویت ایران در این سازمان، در هاله ای از ابهام قرار دارد.
نشست هشتم و امیدهای پیش رو
هشتمین نشست سران سازمان همکاری شانگهای در 7 شهریور در شهر «دوشنبه» پایتخت تاجیکستان و به منظور تعمیق همکاریهای امنیتی، اقتصادی و سیاسی در چارچوب این سازمان، برگزار میشود. بی شک در نشست سران کشورهای عضو سازمان همکاریهای شانگهای در دوشنبه، طیف وسیعی از مسائل نظیر مبارزه علیه تروریسم، قاچاق مواد مخدر، قاچاق سلاح و انسان، پذیرش اعضای جدید در این سازمان، اعطای عضویت ناظر به کشورهای علاقه مند، بررسی بحران افغانستان، بحران انرژی و مسایل اقتصادی و تجاری و... مورد بررسی قرار خواهند گرفت. همچنین به احتمال زیاد مهم ترین هدف نشست امسال سران سازمان شانگهای، تقویت اعتماد متقابل، تحکیم وحدت و تعمیق و تقویت همکاریها خواهد بود. از این رو به نظر می رسد همبستگی کشورهای عضو این سازمان از طریق تجارت آزاد و تسهیل سرمایهگذاری افزایش خواهد یافت.
در این بین به نظر می رسد اوضاع پیچیده قفقاز و جنگ اخیر روسیه و گرجستان در اوستیای جنوبی و به رسمیت شناختن استقلال آبخازیا و اوستیای جنوبی از سوی مسکو در صدر گفتگوها و مذاکرات سران قرار داشته باشد. بر این اساس به احتمال فراوان، سازمان شانگهای در نشست دوشنبه، به اتخاذ مواضع مستحکمتری در برابر غرب اقدام خواهد کرد. به خصوص با توجه به نفوذ روسیه در این سازمان، اعضا نسبت به موضع گیری روسیه در قبال مسائل جهانی، توجه بیشتری خواهند کرد.
به طور کلی سازمان همکاریهای شانگهای با اقدامات و تصمیمات مهم سیاسی، اقتصادی و امنیتی در صدد است جایگاه بینالمللی برجستهتری پیدا کند. به خصوص که از یک سو قرار گرفتن کشورهای عضو شانگهای در منطقه موسوم به «هارتلند» (قلب زمین) بر اهمیت این سازمان افزوده و از سوی دیگر حضور روسیه و چین به عنوان دو عضو دائم شورای امنیت، توان سیاسی این سازمان را نیز دو چندان کرده است. از این رو با توجه به نقش سازمان شانگهای در همگرایی منطقهای و جهانی کشورهای عضو، عضویت ایران نیز می تواند گام مهمی جهت توسعه روابط خارجی محسوب شود.
با این حال در خصوص تغییر وضعیت حضور ایران از وضعیت ناظر به عضویت دائم، مشکلهای مختلفی وجود دارد. در این بین مهمترین مشکل به آییننامه این سازمان باز میگردد که شیوه پذیرش اعضای دایم جدید را مشخص نکرده است. از این رو اقدام برای افزایش شمار اعضای دائم، نیازمند تصویب مقررات جدید و اصلاح بندهای این آیین نامه است. به همین سبب علیرغم آنکه در این اجلاس نمی توان از عضویت دائم ایران سخن گفت، اما به نظر می رسد بتوان تدابیری جهت ایجاد ساز و کاری برای پذیرفتن اعضای جدید مطرح نمود. به خصوص با توجه به روابط سردی که روسیه با غرب دارد، عضویت ایران می تواند برای این کشور نیز پر منفعت باشد و وزنه ضد هژمونیک و ضد آمریکاگرایی را در این سازمان تقویت نماید.
در واقع عضویت دائم ایران در سازمان شانگهای، شکستی است که هم از سوی ایران و هم از سوی روسیه به ایالات متحده آمریکا تحمیل می شود. زیرا از یک سو ناکارآمدی تحریم ها و تلاشهای آمریکا جهت انزوای ایران نمایان می گردند و از سوی دیگر روسیه در مواجهه ی خود با غرب به یک پیروزی مهم دست می یابد. البته در این بین احتمال اینکه روسیه حمایت خود از عضویت ایران در سازمان شانگهای را منوط به شناسایی و پذیرش استقلال آبخازیا و اوستیای جنوبی از سوی جمهوری اسلامی ایران کند، نیز وجود دارد.
به هر روی علاوه بر ایران، کشورهای هند، مغولستان و پاکستان نیز که به عنوان عضو ناظر در سازمان قرار دارند، خواستار عضویت دائم هستند. از این رو در شرایطی که تحولات اخیر در جهان و منطقه، انگیزه برای بازنگری در نحوه پذیرش اعضای جدید را افزایش داده است، ایران، هند، پاکستان و مغولستان نیز باید بر عضویت دائم خود بیش از پیش پای بفشارند.
در نتیجه سازمان همکاری شانگهای یک سازمان همکاری چندجانبه محسوب می شود که از جهات امنیتی، اقتصادی و همکاریهای منطقه ای حائز اهمیت است. به خصوص که در آن دو قدرت منطقه ای همانند چین و روسیه حضور دارند که هر دو نیز داعیه تبدیل شدن به یک ابرقدرت را در سر می پرورانند. علاوه بر این در شرایطی که سازمان همکاری شانگهای نشان داده است که مخالف ایجاد جهان تک قطبی به رهبری ایالات متحده است، تغیر عضویت ایران از عضو ناظر به عضو دائم، تا حد زیادی وزنه ضد هژمونیک آن را افزایش می دهد.
از این منظر هم سازمان شانگهای در راستای سیاست خارجی دراز مدت ایران گام بر می دارد و هم ایران به عنوان کشوری مستقل در نظام بین الملل در جهت سیاست های کلی سازمان حرکت می کند. بر این اساس پیوستن کشوری مثل ایران به سازمان شانگهای که دارای توان اقتصادی بالا و منابع غنی انرژی است، به نفع این سازمان خواهد بود. ایران در منطقه و جهان از جایگاه شایسته و مهمی برخوردار است و بدون شک عضویت دائم آن در سازمان شانگهای باعث تقویت اعتبار، توان و نفوذ این سازمان خواهد شد.
در واقع وضعیت جغرافیایی منحصر به فرد ایران که این کشور را به پل ارتباطی بین دریای خزر و خلیج فارس و همچنین محل تلاقی خطوط ترانزیتی بین آسیای مرکزی به ترکیه و سپس به اروپا مبدل نموده، موقعیت ممتازی برای ایران رقم زده است. به عبارت دیگر ایران کشوری است که می تواند اکثر اعضاء شانگهای را به مناطق دور دست به هم مرتبط نماید و این مسئله نقش ژئواستراتژیک ایران در مسایل امنیتی و اقتصادی را افزایش خواهد داد. همچنین با توجه به افزایش مصرف انرژی در جهان و حضور کشورهای تولید کننده انرژی در سازمان همکاریهای شانگهای، زمینه مناسبی جهت همکاری در موضوع انرژی وجود دارد که جایگاه و نقش ممتاز ایران را تقویت خواهد نمود. زیرا ایران علاوه بر آنکه کشوری خاورمیانه ای و تولید کننده نفت در خلیج فارس محسوب می گردد، به حوزه انرژی منطقه اوراسیا نیز تعلق دارد و گروه شانگهای به ویژه هند و چین به میزان زیادی به منابع انرژی ایران اتکا خواهند داشت.