حوالی اقیانوس آرام، جایی که دو غول بزرگ آسیا خفتهاند ایرانیها طرح یک دوستی و همکاری بلندمدت را میریزند؛ دوستی با کشوری که بهعنوان یکی از نمونههای موفق توسعه شهرت گرفته است. ساکنان حوزه پاسیفیک و خاور دور جمگلی در حلقه شرکای ایران وارد شدهاند اما دوستی با مالزی آهنگ دیگری دارد. تهران و کوالالامپور با شتابی زایدالوصف در جاده توسعه روابط گام برمیدارند.
حجم و ابعاد مبادلات این دو یار آسیایی که یکی کشوری جوان و دیگری عضوی کهنسال در جغرافیای جهانی است با هیچ کشور دیگری قابل قیاس نیست. منحنی روابط آنها اکنون در نقطهای قرار دارد که اطلاق مفهوم «دوستی استراتژیک» برای این دو واحد آسیایی- اسلامی گزاف نخواهد بود.
آنها بهراستی بهسوی یک ائتلاف خیز برمیدارند، یا دستکم همه سازوکار یک جبهه ائتلافی را در مراوداتشان فراهم کردهاند. اینکه همگرایی تهران و کوالالامپور یک انتخاب و گزینه در دستگاه دیپلماسی دو کشور است یا ناشی از جبر و الزام شرایط بینالمللی، بحث دیگری است اما آنچه پیدا است خط همکاری کاملاً تازهای اکنون جلوی دید ما بین جنوبغرب و شرق آسیا رسم شده است.
چنین خط تماسی را ایرانیها حتی با دو شریک دیرین خود در چند قدمی مالزی یعنی چین و ژاپن ندارند. تهران و کوالالامپور همکاری خود را از مبادلات اقتصادی شروع کردند اما اکنون تعامل آنها از سطح مالی و سیاسی فراتر رفته و بهسوی یارگیریهای استراتژیک کشیده شده است. کافی است به آنچه در جلسات رایزنی دیپلماتهای دوطرف بر سر ماجرای هستهای میگذرد نگاه افکنید. سفیران مالزی در جایگاه رئیسان گروه غیرمتعهدها چنان سپر دفاعی دربرابر تهدیدات جناح غرب علیه ایران میگیرند که گویی حریم امنیتی خود آنان در مخاطره افتاده است.
شاید در مقطع کنونی برای نشان دادن ردپای دوستی استراتژیک در روابط دو کشور برهانی قاطعتر از این نباشد که آمد و رفت سه دولت در ایران با نگرشهای گوناگون هیچ نوسانی در بستر مناسبات دو کشور پدید نیاورد. در این مدت مناسبات ایران حتی با همسایگان دور و نزدیک مالزی دچار افتوخیز شد اما همسویی با کوالالامپور برکنار از موجهای مناقشهانگیز سیاست ایران به راه خود ادامه داد. گویی اجماعی قاطع در میان رجال ایرانی حول دوستی با مالاییها بهوجود آمده است که سیاست خارجی احمدینژاد همان اندازه بهدنبال گسترش همکاری با کوالالامپور است که دیپلماسی هاشمی و خاتمی بود.
بههرحال تهران و کوالالامپور با سفر تازه رئیسجمهور ایران فصل تازهای از گفتوگو و تلاش برای تکمیل بنای دوستی را میگشایند. محمود احمدینژاد در شرایطی متفاوت از گذشته با دوستان آسیاییاش به مذاکره نشسته است. این فضای متفاوت را جبهه غرب با حوادث جنجالی در دو محور پرونده هستهای ایران و تعرض به مقدسات مسلمانان پدید آورده است. بر پایه این شرایط است که آنها لاجرم ثقل روابط و رایزنی خود را برعرصه سیاسی باید استوار کنند و در جایگاه دو عضو کلیدی سازمان کنفرانس اسلامی و جنبش غیرمتعهدها برای موج تهدیدات غرب چارهاندیشی کنند.
با این همه پرسشهایی جدی پیشروی ناظران ایرانی در تحلیل افقهای روابط دو کشور وجود دارد، ازجمله اینکه ظرفیت مالزیاییها برای تحقیق انتظارات ایران از ریاست گروه غیرمتعهدها چهقدر است و این شریک آسیایی تا کجا امکان همراهی با تهران را در برابر موج تهدیدات گروه غرب دارد.
برای دست یافتن به دورنمایی روشن از آینده روابط دو کشور ناگزیر باید در زمینهها و ریشههای دوستی دو کشور تأمل کرد و آنچه در بستر علایق سیاسی، اقتصادی و فرهنگی دو کشور گذشته است را از نگاه گذراند.
شالوده دوستی بر پایه اندیشههای ماهاتیر
در حکومت نوپای مالزی، ماهاتیر محمد نهتنها معمار توسعه این سرزمین شناخته میشود بلکه پایهگذار تفکر دوستی با ایران نیز هست. تئوری توسعه رهبری مالزی به احیای غرور خردشده ملتهای آسیا نظر دارد و بر آن است تا محوریت دانش و تکنولوژی را از غرب خارج کند و جهان شرق و ملتهای جنوب را بهسوی «توازن تمدنی» سوق دهد. در این تئوری از تمام المانها و نمادهای اسلامی و شرقی برای احیای حس اقتدار و تیزکردن اراده آسیاییها بهره گرفته میشود و رجال مالزی به هر طرح و ایده نوگرایانه دولتمردان شرق آغوش استقبال میگشایند. گرایش رهبران مالزی به اندیشه سایسی ایرانیها نیز در این راستا صورت گرفت. ماهاتیر در نقش یکی از چهرههای کاریزمای جهان سوم توانست خون همگرایی در میان ملل شرق به گردش درآورد. او در تعقیب این اندیشه خود رجال سیاسی ایران را زوجی مطمئن یافت. برهمین اساس رهبری مالزی در عین پرهیز از افراطیگری دوشادوش ایرانیان به گشودن جبهه وسیع نقد سیاست خارجی غرب همت گماشت.
«ماهاتیر محمد» در این راستا بسیاری از شخصیتهای سیاسی، فرهنگی و رؤسای سازمانهای دولتی و غیردولتی را از سراسر جهان در کوالالامپور گرد آورد و با برشمردن اشتباهات سیاستورزان غرب بویژه آمریکا، بکارگیری استانداردهای دوگانه در برخورد با کشورهای اسلامی و جمهوری اسلامی ایران را به چالش کشاند.
وی بیشترین مخالفت را با تعرضات بوش به خاورمیانه بهعمل آورد و اعلام کرد آمریکا با تجاوز به عراق این حق را برای خود قائل شده است تا به هر کشوری که میخواهد حمله کند. اندیشه انتقادی ماهاتیر را جانشینان او دنبال کردند. احمد بداوی شخصی که دست راست ماهاتیر در اجرای دیپلماسی اتحاد شرق او بود در دوران صدارت خویش حلقههای همکاری با شرق بویژه ایران را تثبیت کرد. او به تأسی از سیاست استقلالطلبانه ایران به انتقاد از آمریکا در بکارگیری هنجارهای دوگانه در روابط بینالملل پرداخت.
ناظران سیاسی بارها این سخن معروف ماهاتیر را از زبان بداوی شنیدند که میگفت: وقتی رئیسجمهوری اسلامی ایران از جنایات اسرائیل سخن میگوید، غرب و در رأس آن آمریکا علیه ایران موضع میگیرند اما وقتی که اسرائیل حق مردم فلسطین را از بین میبرد، با سکوت قدرتهای دنیا مواجه میشود. همین بینش باعث شد کوالالامپور به انجام تحولی گسترده در روابط خویش با ایران دست زند با نگاه به تقویم همکاری دو کشور به وضوح میتوان این ایده و عزم را لمس کرد. اولین فصل این تحول را باید سه دور دیدار سیدمحمد خاتمی رئیسجمهوری پیشین کشورمان و چهار دیدار نخستوزیر سابق و کنونی مالزی از ایران جستوجو کرد.
رئیسجمهوری پیشین ایران اواخر تیرماه 1381 به مالزی سفر کرد که حاصل این دیدار، امضای هشت سند همکاری میان دو کشور بود.
این یادداشت تفاهمها و سندهای همکاری در زمینههای تشویق و حمایت متقابل از سرمایهگذاریها، گردشگری، امور زنان و خانواده، مرکز توسعه صادرات ایارن و سازمان توسعه تجارت خارجی، مخابرات، همکاری اتاقهای بازرگانی دو کشور و تشکیل شورای تجاری ایران و مالزی بود.
شرکت رئیسجمهوری پیشین ایران در دو نشست سران جنبش غیرمتعهد در اسفندماه (1381- 23 تا 25 فوریه 2003) و دیدار مقامات بلندپایه دو کشور در حاشیه این اجلاسها در راستای گسترش مناسبات دوجانبه و چندجانبه قابل ارزیابی است. «ماهاتیر محمد» و «عبدالله احمد بداوی» نخستوزیران سابق و کنونی مالزی نیز هر کدام طی 10 سال گذشته دوبار از ایران دیدن کردهاند.
نخستوزیر کنونی مالزی که از اوایل آبان 1383 (آخر اکتبر 2003) زمام امور را در مالزی بدست گرفته است، اواخر بهمنماه 1382 در نشست سران عضو توسعه 8 در تهران شرکت کرد. وی همچنین در اردیبهشت سال جاری برای دیداری دوجانبه و گشایش نمایشگاه اصفهان به ایران سفر کرد و در این دیدار بود که با حضرت آیتالله خامنهای رهبر معظم انقلاب اسلامی ملاقات کرد.
مناسبات سیاسی و دیپلماتیک ایران و مالزی با پیش درآمد مذاکرات رهبران دو کشور در آستانه تشکیل دولت نهم مهیای یک جهش شد. «عبدالله احمد بداوی» نخستوزیر مالزی ازجمله نخستین رهبران کشورهای آسیایی بود که انتخاب «محمود احمدینژاد» بهعنوان رئیسجمهوری اسلامی ایران در یک انتخابات آزاد را به وی تبریک گفت. نخستوزیر مالزی با تبریک این انتخاب تأکید کرد: روابط گرم کوالالامپور و تهران تحتتأثیر هیچ رویدادی قرار نخواهد گرفت.
ریاست مالزی بر کنفرانس اسلامی بزرگترین فرصت همکاری را برای طرفین فراهم کرد. مالزیاییها برای دفاع از حقوق شریک هستهای خود در کریدورهای سازمانهای بینالمللی و منافع مسلمانان سنگ تمام گذاشتند و اکنون محمود احمدینژاد بر بستر این همکاری سنگ بنای جدید دوستی را مینهد.
پیش بهسوی اعتلای فرهنگ آسیایی
مالزی در نقش یک قدرت اقتصادی در عرصه جهانی قد برافراشت اما این قدرت نوظهور اقتصادی، بزودی قدرت تکنولوژی خود را در جهت ورود به جمع مدعیان عرصه ارتباطات بهکار بست. کوالالامپور نهتنها دروازه کشور را بهسوی ارتباطات فرهنگی گشود بلکه کوشید خود را در چهارراه تعاملات فکری جهان اسلام نشان دهد.
از این منظر بود که مالزیاییها کمکم حوزه مراودات خود با ایران را از اقتصاد بهسوی فرهنگ و فناوری سوق دادند. از نگاه آنان مکتوم نبود که ایرانیها بر ذخایر غنی فرهنگ و تمدن تکیه زدهاند لذا سهمی شایان برای ترویج زبان فارسی قائل شدند در همین راستا است که در حوزه فرهنگ و آموزش راهاندازی کرسی زبان فارسی در دانشگاه دولتی «پوترا مالزی» که با استقبال نسبتاً خوب دانشجویان مالایی مواجه شده، یکی از برنامههای روبهرشد فرهنگی و آموزشی مالزی و ایران بوده است. برپایه توافق بین وزارتخانههای علوم، تحقیقات و فناوری ایران با آموزش (آموزش عالی) مالزی، اساتید زبان فارسی از ایران از زمان دایر شدن این کرسی به مالزی اعزام شدهاند.
شرکت محققان و پژوهشگران دو کشور در اجلاسها و همایشهای متقابل، ازجمله شرکت اندیشمندان و صاحبنظران مالزی در کنگره سالانه خلیجفارس، کنفرانس دریای خزر، همایش جهان اسلام، کنگره ابوعلی سینا، همایش اسلام و ژاپن و حضور اندیشمندان ایرانی در کنفرانسهای فقرزدایی، بهداشت و جمعیت در آسیا، تنوع زیستی، اجلاس رسانهای آسیا و زبانشناسی و گفتمان اسلام و غرب در این راستا بوده است.
روند ورود دانشجویان در مقاطع مختلف تحصیلی به مالزی بهویژه در مقطع کارشناسی با شتاب بسیار ادامه دارد. درحالیکه در سالهای 80 تا 81 شمار دانشجویان ایرانی در مالزی از مرز 50 تن تجاوز نمیکرد، اینک این رقم از یک هزار و 400 نفر نیز فراتر رفته است.
جریان فزاینده مراودات اقتصادی
اما رشد علایق سیاسی و فرهنگی میان ایران و مالزی عرصه را برای مناسبات اقتصادی تنگ نکرد. جریان صادرات ایران بهسوی این نقطه جنوبشرق آسیا تداوم یافت و در همان حال بازار ایران همچنان موقعیت خود را در جلب نگاه مالزیاییها حفظ کرد.
آمارهای رسمی نشانگر آن است که حجم صادرات ایران به مالزی در سال 1376، 5/36 میلیون دلار بود که این میزان در سال 1383 تا رقم 258 میلیون دلار افزایش داشته است که خود این رقم نیز در مقایسه با سال قبل از آن با بیش از 160 درصد افزایش روبرو بوده است. رشد چشمگیر 40 درصدی ارزش مبادلات تجاری دو کشور در سال 2004 نسبت به مدت مشابه سال 2003 نشانه بارزی از تمایل تهران و کوالالامپور برای گسترش روابط تجاری و اقتصادی بشمار میرود. درمجموع، حجم مبادلات تجاری میان دو کشور که در سال 1376 به 101 میلیون دلار بالغ میشد، با حدود 600 درصد افزایش به 730 میلیون دلار در سال 2005 رسیده است. تحول عمدهای که در روابط تجاری دو کشور برای نخستین بار پدیدار شده، تراز تجاری بین دو کشور است که در سال 2005 به نفع ایران تغییر یافت.
عمده اقلام اصلی صادراتی ایران به مالزی بجز نفت، شامل ماشینآلات، محصولات شیمیایی، موادغذایی، خشکبار، مصالح ساختمانی، کالاهای صنعتی و پیشساخته میشود. ایران بطور عمده روغن نخل، محصولات شیمیایی، کائوچو، کالاهای صنعتی، چوب الوار و موادغذایی از مالزی وارد میکند. حجم مبادلات تجاری ایران و مالزی در سال 2005 به رقم 730 میلیون دلار رسید که بالاترین رقم در طول تاریخ روابط دو کشور بوده و بدینسان جایگاه ایران در میان شرکای اقتصادی مالزی در منطقه غرب آسیا، به ردیف سوم ارتقا یافته است.
پیامهای آخرین دیدار
ملاقات سران دو شریک آسیایی در وضعیتی انجام میشود که فضای بینالمللی بیش از هر زمان رنگ چالش گرفته و بلوک سیاسی غرب به تلاشی گسترده برای نهادینه کردن ارزشها و استانداردهای خود دست زده است. در این میان تهران و کوالالامپور در صف رهبران دول اسلامی خود را با مسؤولیتی سنگین مواجه میبینند.
مردان سیاسی مالزی در شرایط کنونی با نوعی احساس همسرنوشتی پای مذاکره با رئیسجمهور ایران حاضر شدهاند. توفیق و ناکامی ایران در آزمون سختی که در پیش دارد برای مالزیاییها و اعضای گروه عدم تعهد مفهومی روشن دربردارد. برهمین اساس سران تهران و کوالالامپور امیدوارند این دیدار به پایان انفعال و آغاز حرکتی جمعی از سوی سیاستمداران شرق در دفع تهدیدات غرب انجامد.