* به نظر شما به عنوان باسابقهترین کارمند بیبیسی هدف کشور انگلستان از تاسیس بخش فارسی بیبیسی چه بوده است؟
** بخش فارسی رادیو بیبیسی در سال 1319 خورشیدی (1940 میلادی) چند ماه پس از آغاز برنامههای فارسی رادیو آلمان شروع به کار کرد. در آغاز جنگ دوم جهانی هدف تمام رادیوهای بینالمللی به ویژه در اروپا گسترش برنامههای خبریشان به زبانهای مختلف و تبلیغات جنگ بود. تا پایان جنگ دوم جهانی در سال 1945 سرویس بینالمللی بیبیسی با نام «صدای امپراتوری» برنامه پخش میکرد و زیر نظارت و کنترل وزارت تبلیغات جنگ بود.
برای پی بردن به ماهیت تبلیغاتی برنامههای سالهای جنگ جهانی دوم کافی است به بولتنهای خبری و تفسیرهای نظامی آن روزها گوش کنیم. نمونههایی از آن را ما در گزارشهای ویژه شصت و پنجمین سالگرد تاسیس بخش فارسی پخش کردهایم. پخش تفسیرهای انتقادی از حکومت رضاشاه در ایران که چند ماه پیش از اشغال خاک ایران به دست ارتشهای بریتانیا و شوروی آغاز شد در چارچوب همین استراتژی نظامی بریتانیا قرار داشت. به عبارت دیگر متهم کردن حکومت رضاشاه به جانبداری از آلمان نازی با وجود اعلام بیطرفی ایران در جنگ. آرشیو مطالب آن سالها به خوبی نشان میدهد که مفسران امور نظامی که برای بیبیسی مطلب مینوشتند و ترجمه تفسیرهایشان از برنامهها به زبانهای مختلف پخش میشد با ملاحظات دیپلماتیک میانهای نداشتند.
* این بخش تا چه حد توانسته است به اهدافی که هنگام تاسیس برای آن تعیین شده است دست یابد؟
** برای پاسخ به این سئوال توضیح چند نکته تاریخی ضروری است. قبلاً اشاره کردم که هدف بیبیسی در زمان جنگ دوم، هم سرویسهای داخلی و هم بینالمللی تبلیغات جنگ بود. در سال 1945 (1324 خورشیدی) پس از پایان جنگ در اروپا و آسیا دولت جدید کارگری بریتانیا به نخستوزیری «کلمنتاتلی» وزارت تبلیغات را منحل کرد. تغییرات حاصل از آن یکی تغییر نام سرویس بینالمللی بیبیسی از «صدای امپراتوری» به «سرویس جهانی بیبیسی» بود و دیگری منشور جدیدی که برای این نهاد تدوین شد. منشور جدید «سرویس جهانی» را مستقل شناخت و تشکیلات اداری آن نیز با سرویس داخلی یکی شد و تحت نظارت هیات امنای سازمان بیبیسی قرار گرفت. در این منشور مسئولیت سرویس جهانی تهیه و پخش اخبار موثق و بیطرفانه و مطلع کردن مردم دنیا از تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بریتانیا به علاوه آشنا کردن شنوندگان با زبان و فرهنگ و هنر این کشور تعیین شد. موضوع حساس و تا حدی پیچیده تامین بودجه سرویس جهانی بیبیسی به این صورت حل شد که چون مردم بریتانیا از برنامههای این سرویس بهرهمند نمیشوند منظور کردن این هزینه در مالیات حق استفاده از رادیو و تلیویزیون بیبیسی که تمام شهروندان صاحب گیرنده تلویزیون در بریتانیا موظف به پرداخت آنند اقدامی موجه و منصفانه نخواهد بود. در نتیجه، پارلمان بریتانیا که سازمان بیبیسی تحت قیمومیت آن قرار دارد دولت را موظف به تامین بودجه سرویس جهانی کرد که هر چند سال یک بار در مذاکرات بین هیات مدیره سرویس جهانی با دولت بریتانیا تعیین میشود. وزارتخانه مسئول تامین این بودجه وزارت امور خارجه بریتانیاست که همزمان موظف به تامین بودجه شورای فرهنگی بریتانیا نیز هست. این شورا زبان و فرهنگ و هنر بریتانیا را در سراسر دنیا اشاعه میدهد. شاید لازم به یادآوری این نکته باشد که منشور سرویس جهانی بیبیسی تصریح میکند که دولت در بریتانیا بدون چشمداشت سیاسی موظف به تامین این بودجه است و استقلال عمل هیات مدیره و هیات تحریریه اخبار و برنامههای سرویس جهانی بیبیسی در این سند تضمین شده است. اما داوری درباره میزان موفقیت بخش فارسی بیبیسی در اجرای مسئولیتهایی که در قبال شنوندگان خود دارد با خود شنوندگان است.
* با توجه به فراز و نشیب روابط دیپلماتیک ایران و انگلستان در سالهای اخیر آیا بخش فارسی بیبیسی اهداف و سیاستهایی متفاوت با آنچه در آغاز تاسیس برای آن تعیین شد دنبال نمیکند؟
** پاسخ به این سئوال در پرسش قبلی داده شد فقط با این توضیح اضافی که بخش فارسی بیبیسی مانند دیگر بخشهای سرویس جهانی به زبانهای مختلف، سیاستی ندارد که دنبال کند. بخش فارسی مانند هر رسانه خبری دیگری در دنیا اخبار و تحولات روز را دنبال میکند و وقتی از درست بودن خبرها و اطلاعات رسیده مطمئن شد آن را به صورت بولتن خبری یا گفتار رادیویی یا گفتوگو با مقامات ذیربط و صاحبنظران مطرح و منعکس میکند. البته چون کار ما تهیه برنامه به زبان فارسی است و مخاطب خود را فارسی زبانان دنیا میدانیم، طبیعتاً پوشش تحولات جدی در دنیای فارسی زبان یکی از مسئولیتها و هدفهای ما است ولی این به آن معنی نیست که ما رویدادها و تحولات مهم بینالمللی را نادیده میگیریم. چشمانداز و جام جهاننما، دو مجله خبری روزانه ما برای ایران بهترین نمونهها برای اثبات این ادعا است. ضمناً شنوندگان ما میدانند که غیر از اخبار و گزارشهای روز، هر هفته بخش فارسی بیبیسی برنامههای متنوعی درباره موضوعهای مهم جهانی تهیه و پخش میکند. مانند مسائل زیستمحیطی، فرهنگی، هنری و ادبی به علاوه موسیقی و برنامههای سرگرم کننده. نکته مهم دیگر موفقیت سایت اینترنتی بخش فارسی است که اگر چه یکی از فعالیتهای نسبتاً جدید بخش فارسی است اما در همین مدت یکی از پرخوانندهترین سایتهای اینترنتی به زبان فارسی در سراسر دنیا شده است.
* رویکرد و نحوه پوشش و تحلیل اخبار ایران در بخش فارسی بیبیسی چگونه تعیین میشود؟
** عامل تعیین کننده در پوشش و تحلیل اخبار ایران و بخش فارسی بیبیسی در وهله نخست اخباری است که از ایران به ما میرسد. از رادیو و تلویزیون داخلی و بینالمللی ایران از روزنامههای ایران و از خبرگزاریهای مختلف و متنوعی که در این سالها در ایران فعال شدهاند. به علاوه این که خوشبختانه سرویس جهانی بیبیسی اکنون چند سال است در ایران خبرنگار مقیم دارد. مجموعه اخبار و اطلاعاتی که از این منابع به سرویس جهانی بیبیسی در لندن میرسد در اتاق مرکزی خبر به مطالب خبری درباره ایران تبدیل میشود که در فهرست کامپیوتری اخبار سرویس جهانی در دسترس تمام بخشها و زبانهای فعال قرار میگیرد. به عبارت دیگر بولتن خبری بخش فارسی، ترجمه مطالب خبری است که در اتاق مرکزی خبر نوشته میشود اما گزارشها و گفتارها و مصاحبهها که در برنامههای جام جهاننما و چشمانداز بخش فارسی بیبیسی تهیه و پخش میشود نتیجه مشورت و تبادل نظر بین مسئولان هر برنامه است که هر روز پیش از تقسیم و تعیین مسئولیتهای روز بین سردبیر برنامههای خبر، سردبیر روز و تهیه کننده و گزارشگر و مجری هر مجله خبری انجام میگیرد. در این جلسات مهمترین خبرهای بینالمللی، منطقهای و رویدادهای داخل ایران مطرح و ارزیابی میشود تا در چارچوب و محدوده زمانی هر برنامه هر یک به فراخور اهمیت خبری پوشش داده شود. شیوه پوشش هر خبر و واقعه نیز با توجه به امکانات تعیین میشود. اگر مصاحبه با مقامات ذیربط ممکن باشد ارجح خواهد بود در غیر آن صورت گزارش یا گفتاری درباره نوشته و نظر صاحبنظران مستقل نیز در آن گنجانده میشود.
* نحوه نظارت دولت انگلستان بر بخش فارسی بیبیسی چگونه است و تولیدات رادیویی و اینترنتی این بخش چگونه کنترل میشود؟
** پاسخ به این سئوال در یک جمله خلاصه میشود. دولت انگلستان (بریتانیا) یا پارلمان این کشور و حتی مدیرعامل سرویس جهانی بیبیسی هیچ دخالتی در تولیدات رادیویی و اینترنتی بخش فارسی بیبیسی ندارند ولی این به آن معنی نیست که بخش فارسی بیبیسی پاسخگوی برنامههای خود نیست. مسئولیتی که به دوش رئیس و مدیران تولید بخش فارسی بیبیسی نهاده شده مانند مسئولیت تمام بخشهای مختلف سرویس جهانی، اطمینان از موثق و درست بودن اخبار و مطالبی است که برای تولید یا پخش یا نگارش در سایت اینترنتی انتخاب میکنند. ولی هرگاه فرد یا نهادی بیطرفی یا صحت مطالب ما را رسماً زیر سئوال ببرد، بخش فارسی بیبیسی و نهایتاً روسای سرویس جهانی سازمان بیبیسی پاسخگو خواهند بود. فقط جهت اطلاع شما اضافه کنم که در ربع قرنی که از انقلاب سال 1357 ایران گذشته شیوه انتخاب و ماهیت مطالب پخش شده در جریان انقلاب ایران چند بار از سوی افراد و نهادهایی به چالش کشیده شد و حتی اتهام نقض بیطرفی نیز به بخش فارسی وارد آمد. قبلاً نیز یادآور شدم که منشور سرویس جهانی بیبیسی استقلال عمل آن را تضمین میکند. ضمناً شنیدن انتقاد از حاکم و مخالف آن و اکثریت و اقلیت ثابت میکند که بیبیسی برای خوشامد یا آزرده خاطر کردن کسی فعالیت نمیکند. در صحنه سیاسی داخلی بریتانیا نیز احزاب مخالف دولت همواره دوست و پشتیبان بیبیسی هستند اما به مجرد پیروزی در انتخابات و سوار شدن بر اریکه قدرت شنیدن انتقاد از سیاستها و کارنامهشان آزرده خاطرشان میکند. در صحنه بینالمللی نیز همیشه همین طور بوده است. تجربه به من نشان داده است که وقتی از هر دو سوی بحث هدف انتقاد و حمله باشی معلوم میشود که در ارزیابی بیطرفانهات موفق بودهای.
* آیا در تاریخ 65 ساله بخش فارسی بیبیسی هیچگاه پیش آمده است که علمکرد این بخش و موضع آن در گزارش و تحلیل رویدادهای ایران با سیاستهای دولت بریتانیا تعارض پیدا کند؟
** بگذارید یک بار دیگر یادآوری کنم که بخش فارسی بیبیسی هیچ موضع یا سیاستی در قبال تحولات در ایران یا هر کشور دیگری ندارد اما اگر منظور شما از تعارض بین سیاست رسمی دولت بریتانیا در قبال هر سیاست دولت ایران با آنچه به صورت گفتار با مصاحبه تحلیلی از بخش فارسی بیبیسی پخش میشود برخورد یا مقابله باشد پاسخ به آن منفی است. به این دلیل که مقامات دولت بریتانیا به خود اجازه نمیدهند در شیوه پوشش یا تحلیل مسائل در برنامههای بخش فارسی یا هر برنامه دیگر دخالت کنند ولی اگر منظور از این پوشش بخش نظری متفاوت با سیاست دولت بریتانیا در قبال هر موضوع مورد اختلاف بین دو دولت بریتانیا و ایران باشد، پاسخ به آن مثبت است و نمونههایش فراوان. به عنوان مثال نظر و سیاست دولت بریتانیا در قبال برنامهها و فعالیتهای هستهای دولت ایران بر همه روشن است ولی این خطمشی دولت بریتانیا مانعی در راه بخش فارسی بیبیسی برای پوشش دادن به تمام نظرات درباره برنامههای اتمی ایران به وجود نمیآورد. شنوندگان برنامه هفتگی «صحبت اهل نظر» ما که میزگردی است برای بحث درباره موضوعهای بینالمللی بارها شنیدهاند که صاحبنظرانی در حمایت از موضع ایران صحبت کردهاند یا خطمشی ایالات متحده آمریکا و بریتانیا در قبال عراق را به باد انتقاد گرفتهاند. این گونه تفاوت نظر در بسیاری از مصاحبههای بخش فارسی با صاحبنظران در جام جهاننما و چشمانداز نیز پیش آمده و بدون تردید در آینده هم پیش خواهد آمد. بارزترین نمونهای که شخصاً به یاد دارم در زمان انقلاب ایران پیش آمد. در حالی که دولت «جیمز کالاهان» در بریتانیا از حکومت محمدرضا پهلوی رسماً پشتیبانی میکرد، بخش فارسی بیبیسی با منتقدان حکومت شاه در داخل و خارج ایران مصاحبه میکرد.
* آیا بخش فارسی بیبیسی قصد ندارد شبکه تلویزیونی راه بیندازد؟
** قصد این کار سالها است که وجود داشته اما دستاندرکاران خوب میدانند که به راه انداختن برنامه تلویزیونی بینالمللی نه ساده است و نه کمهزینه. میدانید که فناوری پخش تصویر اکنون به دو صورت ممکن است: بیسیم و باسیم. تلویزیون بیسیم یا ماهوارهای انتخاب مناسبتری است اما پرخرجتر و پخش تصویر از شبکه جهانی یا اینترنت ارزانتر ولی با کیفیت نامرغوبتر. شخصاً معتقدم اگر قرار بر به راه انداختن سرویس تلویزیونی برای بخش فارسی بیبیسی باشد بهتر است با تجهیزات کافی و کادر حرفهای صورت گیرد تا موقتی و نه چندان تماشایی. ولی در پاسخ به سئوال شما میگویم که بله از اهداف سرویس جهانی بیبیسی است.