دگر گل نروید به دشت و دمن
زغم شد دو تا پشت بام وطن
دو نه سال بگذشت و گفت این سخن
شهید وطن شد ز فنی سه تن
دو بیت بالا یکی از صدها شعری است که طی سالهای گذشته در وصف واقعه 16 آذر سروده شده است. اشعاری که همه در یک نکته مشترک هستند و آن مظلومیت شریعت رضوی، قندچی و بزرگنیا سه شهید 16 آذر 1332 است. اما گویاتر از این اشعار همانا اسنادی است که از آن زمان باقی مانده و هر کدام به خوبی نمایانگر واقعیتهای تلخ موجود در این فاجعه شوم است. در ذیل تعدادی از این اسناد را مرور میکنیم:
گزارش پزشکی قانونی از نحوه شهادت سه دانشجوی دانشکده فنی دانشگاه تهران
نخستین گزارش رسمی مکتوبی که درباره این واقعه شوم بر جای مانده همانا گزارش پزشکی قانونی است.
این مدرک را پزشکی قانونی، پس از معاینه پیکرهای بزرگنیا، شریعت رضوی و قندچی در تاریخ 17 آذر 1332 منتشر کرد.
در این گزارش آمده است:
«علت فوت سه نفر دانشجویان دانشگاه از طرف اداره پزشکی قانونی چنین تشخیص داده شده است:
1 ـ مصطفی بزرگنیا دانشجوی دانشکده فنی بر اثر یک گلوله که از طرف راست به سینه وارد شده و از زیر بغل چپ او خارج گردیده فوت کرده است. بر اثر این گلوله استخوان بازوی وی به کلی خرد شده و خونریزی زیاد باعث مرگ وی گردیده است. بر پشت شانه راست مقتول نیز اثر زخم سرنیزه دیده میشود که تا 15 سانتیمتر زیر پوست او فرو رفته بود.
2 ـ شریعت رضوی دانشجوی مقتول دیگر فقط به علت زخم سرنیزه فوت کرده است. سر نیزه استخوان ران راست وی را به کلی خرد کرده و شریانها را پاره نموده و در نتیجه خونریزی زیاد مجروح در گذشته است. یک گلوله نیز به دست راست وی اصابت کرده که جلدی بوده و نمیتوانسته باعث مرگ باشد.
3 ـ مقتول دیگر احمد قندچی نام دارد و به علت اصابت گلولهای که وارد شکم وی گردیده و احشا داخلی را پاره نموده در گذشته است.
دیروز و امروز اداره پزشکی قانونی با حضور نماینده دادسرای نظامی اجساد را معاینه کرد ولی هنوز گزارش رسمی در این زمینه تهیه نگردیده است.»
این سند را روزنامه اطلاعات روز سهشنبه 17 آذر 1332 منتشر کرد.
متن گزارش رییس وقت دانشکده فنی دانشگاه تهران
دومین سند مکتوب به دست آمده مرتبط با فاجعه 16 آذر نام دکتر خلیلی رییس وقت دانشکده فنی به دکتر سیاسی رییس وقت دانشگاه تهران است. این نامه در مجله خبرهایی از دانشگاه شماره آذر 1332 منتشر شده است. دکتر خلیلی رییس دانشکده فنی دانشگاه تهران در نامه خود خطاب به دکتر سیاسی رییس دانشگاه تهران که با تاریخ 18/9/32 نوشته شده آورده است:
مقام ریاست دانشگاه
بدینوسیله گزارش جریان واقعه تاسفآور روز دوشنبه 18/9/32 که منجر به قتل و مجروح شدن عدهای از دانشجویان گردیده تقدیم میدارد و بدوا متذکر میشود که چون در موقع وقوع دو عمل عمده که یکی باعث مداخله سربازان و دیگر منجر به فرمان آتش آنان گردیده از آقایان استادان و کارمندان اداری دانشکده کسی حاضر در محل وقوع این امر نبوده، ناچار برای تهیه این گزارش مجبور به تحقیقی از دانشجویان گردید ولی متاسفانه در بعد از ظهر دوشنبه و صبح سهشنبه تعداد نسبتا محدودی از دانشجویان بیشتر در دانشکده حاضر نشده و این گزارش براساس پرسش از چند نفر از آنها تهیه شده است.
ـ علت مداخله سربازان ـ ضمن تحقیقات از دانشجویان چنین نتیجه شده که در زنگ تفریح صبح یعنی کمی قبل از ساعت ده صبح که دانشجویان در سر سرای دانشکده فنی بودهاند یکی از دانشجویان به اسم افخمی کاغذی که ظاهرا اعلامیه بوده را از روی زمین برمیدارد چند نفر از سربازان که در آن نزدیکی بودهاند او را جلب مینمایند. پس از این عمل دو یا چهار نفر از دانشجویان که در سر سرا بوده از پشت شیشه نسبت به گروهبانی که در محوطه خارج از ساختمان بودهاند دست اشارتی مینمایند و در همین موقع زنگ ورود به کلاس نواخته میشود و کلیه دانشجویان داخل کلاسهای خود میشوند.
در اثر این امر گروهبان و دو نفر سرباز مسلسل به دست وارد ساختمان دانشکده فنی گردیده و در جستوجوی این دانشجویان به درب کلاس دوم الکترومکانیک میروند. اینجانب شخصا آنها را دو یا سه دقیقه قبل از رفتن به کلاس درس خود (چهارم راه ساختمان) دیدم و گفتم تحقیق شود منظور آنها چیست و در بین راه یکی از مستخدمین به من اطلاع داد که گروهبانی مسلسل به دست میخواهد مرا ملاقات کند توسط مستخدم جواب دادم به افسرش مراجعه نمایند تا اگر افسرش موضوع را قابل توجه دید با من در میان نهد و قبل از ورد به کلاس درس خود، با آقای دکتر عابدی معاون دانشکده گفتم که طبق سنت ما دانشگاهیان احترام کلاس درس ایجاب میکند که هیچ شخص خارجی حق نداشته باشند وارد آن شود و هر وقت مشاهده شد اشخاصی مایل هستند جبرا وارد کلاس شوند زنگ خروج از کلاس نواخته شود تا کلاس تعطیل و هتک حرمت از آن نشود.
2 ـ جریان ورود سربازان به کلاس گروهبان و افراد مزبور که در این موقع پنج نفر بودند مسلسل به دست درصدد برمیآیند که وارد کلاس شوند مستخدم مانع ورود آنان میشود و خود برای کسب اجازه از معلم به داخل کلاس میرود و آقای مهندس شمس ملکآرا استاد درس تذکر میدهند که برای اینگونه امور باید از رییس و اداره دانشکده کسب اجازه نمود گروهبان و سربازان معذالک وارد کلاس مذکور شده و در حالی که با اسلحه مستخدم را تهدید مینمودند از او میخواهند که آن چند نفر را که پشت شیشه بودهاند معرفی نماید مستخدم هم با آن وضع دو نفر از دانشجویان را نشان میدهد.
سربازان آن دو نفر را با ضرب و شتم از کلاس خارج ساخته و از دانشکده خارج مینمایند مقارن با همین موقع بوده که برای احتراز از پیش آمدهای ناگوارتری زنگ دانشکده نواخته میشود و آقای دکتر عابدی معاون دانشکده که از جریان مطلع شده بودند به داخل کلاس مزبور میروند و در این موقع دانشجویان از اغلب کلاسها خارج میشوند کما اینکه خود، دانشجویان کلاس چهارم راه و ساختمان را مرخص و برای تعقیب موضوع به سمت اتاق استادان رفته و در بین راه با دانشجویان کلاس دوم الکترومکانیک که از ورود هتاکی سربازان بیاندازه عصبانی بودند برخورد نموده و آنها را به آرامش دعوت نموده و وارد اتاق شده و با تلفن گزارش امر را به جناب آقای رییس دانشگاه دادم و به مجردی که گوشی تلفن را به زمین گذاشتم صدای شلیک شنیده شد.
3 ـ علت تیراندازی ـ پس از خروج دانشجویان از کلاس تعداد قابل توجهی سرباز در سر سرای پایین دانشکده حاضر بوده و مخصوصا تعدادی از آنها که تازه وارد شده بودند در حدود در اصلی متوقف بوده به طوری که خروج دانشجویان از این در مشکل گردیده و از اقرار معلوم دانشجویان ناچار از راهرو و متوجه در جنوبی میشوند از قرار مسموعات در این موقع سه عمل اتفاق میافتد: اولا از طرف مقابل دانشجویان یعنی از پلکان سمت جنوبی سربازانی که در طبقه بالا بودهاند به طرف آنها متوجه میشوند دوم در همین موقع از وسط جمعیت صدا بلند میشود
دست نظامیان کوتاه، زنده با دکتر مصدق و عدهای نیز هورا میکشند.
سوم ـ در اثر این تظاهرات نظامیانی که در داخل سر سرا و حدود در خروجی را تقریبا سد نموده بودند درصدد متفرق کردن دانشجویان برمیآیند. این عده از دانشجویان که خود را مواجهه با این خشونت میبینند با سرعت به طرف در جنوبی حرکت میکنند سربازانی که سر سرا در جلو این عده بودهاند و از فشار عقب دانشجویان بیاطلاع بودند شروع به تیراندازی میکنند و سپس در راهرو و در محوطه خارج نیز تیراندازی میشود ضمنا اضافه مینماید که قبل از تیراندازی طبق اظهار دانشجویان در حدود نفر سرباز مسلح در پایین و در طبقه بالا نیز شش یا هشت نفر سرباز حاضر بودهاند.
پس از تیراندازی استادان و کارمندان و اینجانب در اتاق مقابل اتاق استادان برای تلفن کردن جمع شده بودیم و بواسطه اینکه سربازان مانع خروج ما از اتاق بودند ناچار شدیم در همانجا بمانیم و تا ساعت 5 ارتباط ما با طبقه زیر که زخمیها در آنجا بودند قطع بود و فقط در این ساعت از زخمی شدن چهار نفر دانشجو مطلع شده و دلیل ناله و فریاد که شنیده میشد معلوم گردید و از سربازان خواهش نمودیم افسر خود را نزد ما بفرستند، از سروان و نایب سرهنگی که مراجعه نمود خواهش نمودیم قبل از هر چیز مجروحین را به بیمارستان برسانند و متاسفانه باید اذعان نمود که اگر به جای یازده و سه ربع مجروحین را ساعت دو و نیم یعنی بلافاصله پس از زخمی شدن به بیمارستان فرستاده بودند شاید امید بیشتری به بهبودی آنها میرفت.
در خاتمه اضافه مینماید:
1 ـ چنانچه به جای گروهبان و سرباز افسری فهمیده مداخله نموده بود موضوع اولی یعنی سلب حرمت از کلاس دانشگاه پیش نمیآمد و همانطوری که در سایر دانشکدهها و یک مرتبه در همین دانشکده عمل شده دانشجویان مورد نظر به وضع مناسبی به فرمانداری نظامی میرفتند.
2 ـ قبل از تیراندازی نیز چنانچه افسری فهمیده این عده سرباز را رهبری مینمود قطعا موضوع تیراندازی پیش نمیآمد و گوینده یا گویندگان که به تشخیص آنها مقصر اصلی هستند دستگیر میشدند و از این عمل شدید بیسابقه جلوگیری میشد.
اعلامیه دانشگاه تهران در خصوص واقعه 16 آذر سال 1332
همچنین دانشگاه تهران هم در تاریخ 10 و 11 آذر اعلامیهای را صادر کرد که روزنامه اطلاعات در شماره همان روز خود به چاپ رساند.
متن منتشر شده از سوی دانشگاه تهران که در این نشریه به چاپ رسید به شرح زیر است:
«عصر دیروز (چهارشنبه 18 آذر) شورای روسای دانشکدهها مجددا تشکیل یافت. در تعقیب مذاکرات جلسه صبح درباره حادثه صبح دانشگاه صحبت به عمل آمد و پس از چند ساعت شور و مذاکره، اعلامیهای به شرح زیر صادر کردند:
دانشگاه تهران در عین بیطرفی کامل در امور سیاسی و با نهایت علاقهمندی به حفظ و نظم و آرامش در محیط دانشگاه، از واقعه روز 16 آذر که بر خلاف انتظار در دانشکده فنی روی داده متاسف میباشد و امیدوار است با اطمینانی که از طرف مقامات مربوطه داده شده است، موضوع دقیقا رسیدگی شود.
از همه دانشجویان و کارکنان دانشگاه انتظار دارد که برای حفظ استقلال و احترام دانشگاه دقت نمایند تا نظایر این واقعه تکرار نگردد.
دانشگاه با بازماندگان سه نفر دانشجویی که در این قضیه از میان رفته تسلیت میگوید.»
گزارش هیات مامور بررسی واقعه 16 آذر به رییس وقت دانشگاه تهران
روزنامه اطلاعات در همان شماره خود متن گزارش هیات مامور تحقیقات درباره حادثه را که به دکتر سیاسی وقت دانشگاه تهران ارایه شده بود را نیز منتشر کرد.
در متن گزارش هیات مامور تحقیقات به رییس قوت دانشگاه تهران درباره واقعه 16 آذر 1332 است.
آمده است: «مقارن ساعت و نه و نیم روز 16 آذر ماه عدهای از دانشجویان دانشکده فنی در کریدور دانشکده ایستاده و مشغول گفت و شنود بودند. در این ضمن دو نفر از دانشجویان از پشت پنجره دو نفر از ماموران انتظامی را که در بیرون از دانشکده فنی مشغول گشت بودند، تمسخر نمودند. مامورین از این جریان عصبانی شده و به وسیله سرگروهبان خود درصدد تعقیب دانشجویان برآمده و دانشجویان نیز از موقعیت تشکیل کلاسها استفاده کرده و به کلاس میروند. مامورین هم به دنبال آنها وارد کلاس شده و خواستار تحویل آنان میشوند.
در این موقع وضع کلاس و دانشکده متشنج شده از طرف اولیای دانشگاه زنگ زده میشود و مامورین دو نفر دانشجوی مورد نظر را دستگیر و مضروب مینمایند.
در این موقع که کلیه دانشجویان در کریدور طبقه اول دانشکده اجتماع نموده بودند مامورین انتظامی وارد میشوند. یک بار دانشجویان شعار میدهند، چون مامورین درصدد متفرق کردن دانشجویان برمیآیند، دانشجویان به طرف دیگر کریدور فرار میکنند.
در آن موقع از آن سمت چند سرباز مسلح به مسلسل دستی با دانشجویان برخورد میکنند و سربازان که دچار وحشت شده بودند شروع به تیراندازی مینمایند که در نتیجه آن سه نفر مقتول و عدهای مجروح میشوند.
اعلامیه دولت وقت
همچنین دولت هم اعلامیه را بدنی مناسبت صادر کرد که متن آن همچون دو مورد قبلی در روزنامه اطلاعات پنجشنبه 19 آذر منتشر شد.
در این اطلاعیه آمده بود: دولت از واقعه غیر منتظرهای که در روز دوشنبه در دانشگاه تهران پیش آمد، متاسف و متاثر میباشد و دستور داده است مرتکبین و محرکین حقیقی این واقعه را معلوم و تحت تعقیب قرار دهند. دانشجویان که فرزندان گرامی ما هستند به خوبی میدانند که دانشگاه محیطی منزه برای ملت ایران میباشد مخصوصا برای دولت که مسوول تربیت نسل آینده است. ولی متاسفانه عده معدودی بیوطن که همه چیز ما را میخواهند بر باد دهند و برای ما نه دانشگاهی باقی بگذارند نه دانشجو، در این مکان رخنه کرده و آنجا را سنگر تظاهرات خیانت آمیز قرار داده و سربازان یعنی برادران شما که شب و روز همه چیز را بر خود حرام نموده تا آسایش شما را به قیمت جان خود تامین و در نتیجه برای مملکت استقلال و برای شما آزادی تحصیل و پیشرفت فرهنگ را فراهم سازند متهم مینمایند، دولت موظف است با نهایت جدیت وسایل تحصیل و پیشرفت فرهنگ را فراهم سازد و مخصوصا نسبت به دانشگاه و دانشجویان کمال علاقه را دارد.
بدینوسیله به اطلاع آن عده معدود میرساند که با کمال قدرت از اقدامات مضره آنها جلوگیری، و دانشگاه را محیطی آرام و آماده برای تحصیل و تربیت مردان آینده ایران، خواهد نمود.
گزارش شورای دانشگاه در جلسه 25 آذر 1332
و سرانجام این که شورای دانشگاه در چهارصد و هشتاد و سومین جلسه خود مورخ 25 آذر 1332 مطالبی را درباره حادثه 16 آذر تایید و تصویب کرد.
متن کامل مصوبات این شورا به عبارت ذیل است:
« 1 ـ حادثه اسفانگیز 16 آذر که در دانشکده فنی منجر به قتل سه تن از دانشجویان گردید. عموم دانشگاهیان را بسیار متاثر، جریان عادی تعلیم و علم را در دانشگاه چندین روز مختل ساخت و این وضع غیر عادی به هیچ وجه جنبه سیاسی نداشته است.
2 ـ دانشگاه چنانچه مکرر اعلام داشته است از دخالت در امور سیاسی جدا احتراز دارد و حفظ بیطرفی را کماکان برای انجام وظیفه مقدس تعلیم و تتبع و تحقیق پیشرفت و ترقی این موسسه علمی مسلم و ضروری میداند.
3 ـ دولت صریحا وعده کردهاند مسببین واقعه 16 آذر را مورد تعقیب و مجازات قانونی قرار دهند و برای حفظ انتظامات در دانشگاه با موافقت دانشگاه ترتیب خاصی داده شود. بنابراین مقرر میشود که دانشکدهها و بیمارستانها و سایر موسسات ضمیمه دانشگاه فورا جریان عادی کار خود را تعقیب نمایند و دانشجویان به وظایف تحصیلی خود بپردازند ضمنا نظر به وضع غیر عادی اعلام میشود که از تاریخ صدور این اعلامیه سه روز غیبت از دانشگاه موجب اخراج از دانشگاه خواهد بود.
بعد از انتشار اعلامیه فوق دانشگاه مجددا به وضع عادی خود درآمد و اینک این موضوع مورد مطالعه است که چه طریقی باید اتخاذ شود تا نظر دولت از جهت حفظ آرامش در داخل دانشگاه تامین گردد، بیآنکه حاجتی به حضور قوای انتظامی در داخل این موسسه عملی باشد.
خیر حادثه تاسفانگیز 16 آذر خاطر خطیر اعلی حضرت همایون شاهنشاه را که تفقدات و عنایات بیپایانشان همیشه شامل حال دانشگاه و دانشگاهیان بوده است بیاندازه متاثر و ملول ساخت و عواطف ملوکانه را در این فاجعه به دانشگاه ابلاغ فرمودند و بازماندگان دانشجویان مقتول را نیز مشمول تفقدات شاهانه قرار دادند.
دانشجویانی که در اثر جراحات وارده فوت کردند عبارتند از: مصطفی بزرگنیا ـ احمد قندچی مازندرانی ـ شریعت رضوی، به محض اطلاع از فوت آنها شرح زیر از طرف ریاست دانشگاه به بازماندگان هر یک از آنها ارسال گردید:
حادثه اسفانگیزی که روز دوشنبه 16 آذر در دانشکده فنی روی داده و منجر به فوت فرزند عزیز شما گردیده است موجب کمال تاثر میباشد. دانشگاه تهران در این مصیبت با شرکت در غم و اندوه بازماندگان این جوان ناکام، مراتب تسلیت خود را بدینوسیله تقدیم میدارد.
اما با وجود تمام این چشمپوشی از واقعیات مردم و دانشجویان این سه آذر اهورایی و حادثه 16 آذر را هیچگاه از یاد نبردند. آن گونه که شعر ذیل یکی از اشعار اصلی انقلاب سال 57 ملت ایران بر ضد رژیم پهلوی بود.
بار دیگر 16 آذر
آمد و سر به سر
به قلوب مردم
شعله افکند
جنبش دانشجویی ایران
به خون شهیدان
در ره خلقمان
خورده سوگند
که تا آخرین نفس
آخرین نفس بکوشیم و بشکنیم
دیوار این قفس
در ره آزادی ایران(2)
شریعت رضوی، قندچی، بزرگنیا
بزرگنیا، شریعت رضوی، قندچی
در دل ارتجاع در ره تودهها پا نهادند
به خون خود این قهرمانان
بر ما دانشجویان در نبردمان ره گشادند
محکم و استوار یکدل و یکرنگ
جان به کف بگذاریم
چون سه تن از شهیدان در ره آزادی ایران