حمید صفامنش
آیت الله طالقانی به مذهب با دید روزمره نگاه نمیکرد بلکه به مذهب به گونهای میپرداخت که میتوانست رهایی بخش باشد و تحولاتی را در جامعه ایجاد کند. دکتر علامعباس توسلی در آستانه بیست و هفتمین سالگرد درگذشت آیتالله طالقانی با بیان این مطلب افزود: افرادی که با آیتالله طالقانی همکاری داشتند از یک طرف روشنفکران دینی چون مرحوم مهندس بازرگان دکتر سحابی و شخصیتهای ملی و نهضتیها را در برمیگرفت و از سوی دیگر جوانانی که اکثرا دانشجو علاقهمند به مذهب و تحول و تغییر اجتماعی بودند را شامل میشد. علاوه بر این شخصیت اجتماعی و سیاسی و مبارزاتی آیتالله طالقانی هم قابل تحسین بود. وی خاطر نشان کرد: اندیشههای طالقانی نیز در جهت خلاف شرایط معمولی بود که در مذهب آن موقع وجود داشت.
به عبارتی وی مذهب را به خاطر آگاهی بخشی و آگاهی دادن به جوانان لازم و مفید میدانست و نکته مهمی که در کار او قرار داشت ارجاع دادن به قرآن بود. بحث اصلی آیتالله طالقانی بود که قرآن برای مردگان نازل نشده است و برای زندههاست و به جای ارجاع بی حد و حصر به احادیث و... میخواست قرآن در صحنه و زنده باشد تا با جوانان و مردم گفت و گو کند و راه را به آنها نشان دهد.
وی با بیان اینکه دغدغه بازگشت به قرآن در فعالیت فکری و کاری آیت الله طالقانی بسیار برجسته و پر رنگ بود اظهار داشت: آیت الله طالقانی بر نقش مردم و اهمیت حضور و جایگاه آنها تکیه داشت و با توجه به این مسئله بود که وی اولین بار بعد از انقلاب بحث تشکیل شوراها را مطرح کرد. توسلی همچنین ادامه داد: آیتالله طالقانی معتقد بود نباید افراد به خصوصی قدرت و نهضت را در دست داشته باشند بلکه جامعه باید از طریق مشارکت و شوراهایی که ساخته میشود اداره شود.
وی از تجمعهای مذهبی که آگاهی و آزادی بخش بود استقبال میکرد که یک نمونه آن درخواست وی برای برگزاری نمازجمعه اولین بار بعد از انقلاب بود که امام (ره) او را به عنوان امام جمعه تهران برگزیدند و در واقع با حضور و امامت وی اولین نماز جمعه با عظمت و پر ابهت روزهای آغازین انقلاب در ایران برپا شد.
به گزارش ایسنا وی در ادامه آیت الله طالقانی را یکی از موثرترین چهرههادر میان دانشگاهیان دانشجویان و کسانی که درد انقلاب و مملکت داشتند برشمرد و گفت: طالقانی از لحاظ فکری و شیوه مبارزه مورد قبول مردم بود. وی در مسجد هدایت به تفسیر قرآن میپرداخت که در واقع مجموعه همان تفاسیری بود که بعدها به صورت کتاب پرتویی از قرآن در چند جلد چاپ شد. وی در ادامه با یادآوری موضع آیت الله طالقانی در قبال حکومتی که بعد از کودتای 28 مرداد شکل گرفت افزود: آیتالله طالقانی شدیدا با حکحومت کودتا مخالفت میکرد و بعد از 28 مرداد در نهضت مقاومت ملی تلاشهای زیادی انجام داد و در برابر سرکوبهایی که انجام میشد مقاومت میکرد. وی در نهضت آزادی به عنوان پایهگذار نهضت با آقای بازرگان و دیگران نقش موثری داشت و پس از آن هم به دلیل همان فعالیتها به همراه مهندس بازرگان ابتدا به اعداو و بعد هم به حبس ابد محکوم شد تا در نهایت محکومیتش به 10 سال رسید اما حتی پس از آن هم که از زندان بیرون آمد مجددا چندین بار بازداشت و بارها هم به مکانهایمختلف تبعید شد. توسلی همچنین خاطرنشان کرد: آیتالله طالقانی با روشنفکران همکاریهایی داشت و در انجمنهای اسلامی چون انجمن اسلامی مهندسی و علوم پزشکان حضوری فعال و چشمگیر ایفا میکرد وی در انجمن اسلامی معلمین ایران به همراه مهندس بازرگان سحابی مرحوم شهید مطهری فعالیت میکرد.
علاوه بر این آیت الله طالقانی در سازماندهیها و اجتماعات مدنی که تشکیل میشد حضور پیدا میکرد و خودش را مستقل و مجزا از بقیه افرادی که با همکاری داشتند قرار نمیداد و حق خاصی برای خود قائل نبود. بین خود و دیگران به حقوق برابر اعتقاد داشت و از این لحاظ ویژگیهای برجستهای را دارا بود زیرا علم و آگاهی دانش و بینش در میدان عمل هم بروز و ظهور داشت و صرفا عالم بی عمل نبود. وی ادامه داد: فعالیتهای اسلامیقرآنی و ایدئولوژیکی آیتالله طالقانی شدیدا دانشجویان و جوانان را تحت تاثیر خود قرار میداد. یکی از اقدامات بسیار مهم وی که در آن دورهها انجام داد زنده کردن مجدد مشروطیت بود. آن ایده وتفکر و اندیشهای که قبلا در نهضت مشروطیت ظهور و بروز پیدا کرده بود و شدتی که علما در این حرکت داشتند را آیتالله طالقانی مجدد به روی صجنه آورد و خاطرات آن را روشن کرد. این اقدامات تاثیرات بسیار زیادی درتفکر و اندیشه کسانی داشت که برای مبارزهعلیه رژیم طاغوت فعالیت میکردند. وی همچنین با یادآوری حضور آیتالله طالقانی در نهضت مقاومت ملی در دوران پیش از پیروزی انقلاب اظهار داشت: این حضور از بعد کودتای 28 مرداد شروع شد. البته در دوره دکتر مصدق آیت الله طالقانی در صحنه سیاسی فعال بود و در انتخابات آن دوره داوطلب شده بود.
بعد از سال 40 وی دردوره دکتر امینی که فضا مقداری باز شد به صحنه آمد. غیر از این که عضو شورای مرکزی جبهه ملی بود در تاسیس نهضت آزادی در دهه 40 نیز شرکت فعال داشت و کاملا آن را تایید کرد و بعد از آن هم با سایرین به زندان افتاد. بعد از انقلاب هم فعالیت متمرکز سیاسی داشت و روابط و تعامل متقابل مطلوبی بین او جوانان وجود داشت و به عبارتی آیت الله طالقانی در هدایت و راهنمایی عمیق و مذهبی در دانشجویان مسلمان جوانان و روشنفکران سهم موثری ایفا کرد. این استاد جامعه شناس در ادامه گفت : آیتالله طالقانی در روزهایی که هنوز انقلاب پایان نیافته بود از زندان آزاد شد در آن دوران منزلش مرکز تجمع کسانی بود که علیه رژیم فعالیت میکردند. به واقع در آن دوره که این روحانی سالهادر زندان بود و تحت فشار و شکنجههای مختلف به شدت ضعیف شده بود. هر چند که با همان انرژی و همراه با هدف و انگیزه حرف میزد و عمل میکرد اما شکنجهها و زندانها اثرات بسیار ناراحت کنندهای بر روی جسم وی داشت. البته آیت الله طالقانی بعد از انقلاب هم با دانشگاهیان ارتباط خود را همچنان حفظ کرد. توسلی اضافه کرد: آیت الله طالقانی معتقد بود که باید در یک تشکیلات سیاسی فعالیت کرد اما به خطار مراجعات مختلفی که داشت خود به خود مجبور بود فراتر از چارچوب نهضت آزادی فعالیت کند. پس از آن به ویژه چهرههای دانشگاهی و... به دیدنش میآمدند و او بر روی آنها تاثیر میگذاشت و افرادی ممکن بود که با نهضت ارتباط مستقیمی نداشته باشند اما تحت پوشش فکر و اندیشه مرحوم طالقانی قرار داشتند. وی پس از انقلاب با تحقق انقلاب اسلامیبسیارامیدوار بود. پس از انقلاب درتلویزیون با وی مصاحبههایزیادی به عمل آمد که یکی از مهم ترین آنها مجموعه قرآن در صحنه بوده آیتالله طالقانی وظیفه ملی بسیار مهمی داشت و تنها یک چهره مذهبی نبود.
در واقع حضورش در احمد آباد برای سالگرد مرحوم دکتر مصدق و سخنرانیای که در آن جا ایراد کرد و جمعیت عظیمیکه به آن جا رفته بودند نشانگر این بود که میخواهد سمبل ملیت و مبارزهخواهی که مصدق نمایندهاش بود را تایید کند. وی گفت : آیتالله طالقانی واقعا معتقد بود که دریک انقلاب اسلامی رهبری جایگاه خاصی دارد اما گروه هایی بودند که اقداماتی انجام میدادند که مورد نظر وی نبود و او را ناراحت میکرد و در زمینه رابطه او با امام (ره) همین قدر کافی بود که امام (ره) ایشان را به عنوان نخستین امام جمعه تهران منصوب کردند و این روحانی را ابوذر زمان لقب دادند.
توسلی در پایان تصریح کرد: مرحوم آیتالله طالقانی شخصیت برجسته ملی و مذهبی بود که درعین اعتقاد و ایمان محکم و ریشهدار از لحاظ بینش و دانش در سطح بسیار والایی قرار داشت و در دوره پهلوی دوم وی یکی از شخصیتهای برازندهای بود ه به هر حال سعی میکرد در برابر نارواییها و مسائلی که در جامعه وجود داشت به تمام معنا مقابله و مقاومت کند و در این مسیر فداکاری بسیار زیاد و غیرقابل توصیفی از خود نشان داد.