همه ساله به رغم مخالفت مجلس شورای اسلامی، دولت و اغلب کارشناسان این اقدام صورت میگیرد و تاکیدهای مکرر برای اصلاح ساختار مصرف توزیع و تولید سوخت خودرو و انرژی در کشور عملی نمیشود. اگرچه برای تامین سوخت خودرو شهروندان از اهمیت ویژهای برخودارند و مصرف آن در خودرو به عنوان وسیلهای که رفاه و آزادی نقل مکان آزاد و تحرک بالایی را برای افراد به همراه دارد ضروری است ولی باید سازوکار جاری حاکم بر تولید و مصرف این فرآورده باارزش نفتی اصلاح شود و سازوکار مخربی که با اقتصاد کشور دارد متوقف شود. به نظر میرسد تداوم این روند مخرب ممکن نیست و باید برای آن راه حلی ارایه کرد.
این شرایط حاصل قیمتگذاری دولتی و پایین نگهداشتن قیمت سوخت در ایران است که در طول سالیان و از پیش از انقلاب شرایطی پیش آورده است که بسیاری از تحولات اقتصادی در ایران را تحت تاثیر خود قرار داده است. متاسفانه به دلیل ارتباط تنگاتنگی که انرژی و سوخت با اقتصاد دارد هرگونه تصمیمگیری در مورد آن تاثیر فراگیری در کل اقتصاد خواهد داشت و هیچ فردی در نظام حکومتی حاضر نیست مسئولیت چنین تصمیمی را برعهده بگیرد. این مسئله موجب شده که تاکنون حل این معضل به تاخیر بیافتد و امروز نیز کسی برای آن پیش قدم نمیشود.
اگرچه راهحلهای مختلف و متعددی در این زمینه ارایه میشود و هر یک به نوعی در این زمینه اظهار نظر میکنند و همه نیز بر خطا بودن ادامه این شرایط تاکید دارند ولی براساس یک سنت در اقتصاد ایران هیچگاه یک راهحل نهایی و زمانبندی برای رفع این مشکل ارایه نمیشود. اخیرا نیز مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در گزارشی در این زمینه راههایی برای حل این مشکل ارایه کرده است.
بر اساس اعلام واحد اطلاعرسانی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، الگوی مصرف بنزین در ایران ریشه در بسیاری از مسائل دارد که اصلاً ربطی به قیمت ندارد و اولین مسئله نیز به میزان مصرف سوخت خودروهای موجود مربوط میشود زیرا این خودروها 5/1 تا 2 برابر خودروهای استاندارد سوخت مصرف میکنند، علت این مشکل نیز تکنولوژی پایین صنعت خودروسازی در انحصار دولت و وجود خودروهای فرسوده است.
مرکز پژوهشها عدم وجود ناوگان حمل و نقل عمومی مناسب در کلان شهرها و شکلگیری الگوی نامناسب مصرف در ایران را به عنوان سایر عوامل موثر در افزایش مصرف سوخت نام برده و افزوده است: آزادسازی قیمت در کوتاه مدت، ایجاد شوک قیمتی و سعی در عوض کردن الگوی مصرف مردم سیاستی است که نتیجه کاملاً ناموفقی در دنیا داشته است و ماهیت روش «شوک درمانی» از منظر نهادهای بینالمللی نیز زیر سوال رفته است.
این گزارش در ادمه ضمن بررسی سناریوهای مختلف افزایش قیمت بنزین و تاثیر آن بر تورم با استفاده از مدلهای بانک جهانی، مدل تاثیر افزایش قیمت بنزین در سناریوی 5 هزار ریالی بر اقلام بودجه دولت تصریح کرد که با توجه به یافتههای موجود، افزایش یک باره قیمت بنزین به معنای ایجاد بحران اقتصادی و به دنبال آن بحرانهای اجتماعی و سیاسی میباشد که در شرایط کنونی به صلاح نمیباشد و دو نرخی کردن بنزین نیز در بازار نوعی اختلال ایجاد خواهد کرد و به افزایش کرایههای حمل و نقل و قاچاق منتهی میشود.
مرکز پژوهشها در ادامه گزارش خود پیشنهاد کرده برای شفاف شدن میزان مصرف و برنامهریزی آینده پروژه کارت هوشمند اجرا شود و دست کم برای دو سال دیگر روند اختصاص یارانه به قیمت بنزین توسط دولت تمدید شده و همزمان به صورت موازی زیرساختهای لازم برای تصحیح الگوی پالایشها و جایگزینی CNG به جای بنزین، تجهیز ناوگان حمل و نقل عمومی کشور، ارتقاء تکنولوژی ساخت خودروهای کممصرف و مبارزه با قاچاق فرآوردههای نفتی صورت گیرد که همه این موارد نیز به بخش دولتی مربوط میشود و بدیهی است که پس از انجام این مراحل، افزایش قیمت بنزین با یک روند ملایم از شوکهای تورمی جلوگیری خواهد کرد.
این گزارش همچنین تاکید میکند که آزاد کردن یکباره قیمت بنزین و ارتقاء قمیت آن تا مرز 5 هزار ریال، شوکهایی تا مرز 132 درصد تورم را به جامعه تحمیل میکند که این میزان تورم با استفاده از مدل بانک جهانی حدود 40 درصد تخمین زده شده است. با وجود این موضعگیری، همچنان راهحل مشخصی برای این مشکل اساسی در اقتصاد ایران ارایه نشده است. و سال آینده نیز شرایط مشابهی را باید شاهد باشیم.
آمارها چه میگویند
طبق آمارهای رسمی منتشر شده مصرف انرژی کشور در سال 1379 معادل 829 میلیون بشکه بوده است.
این میزان انرژی در طول سالهای بعد و تا سال جاری نیز با رشدی معادل حداقل 9 درصد ادامه داشته که در صورت محاسبه ارزش آن و تبدیل آن بر اساس هر بشکه 45 دلار مبلغی معادل 37 میلیارد دلار ارزش کل انرژی مصرفی در کشور است. گردش مالی بالای این سیکل متاسفانه با سیاستهای جاری ارتباط مخربی با اقتصاد کشور دارد و باید تغییر کند.
برخی آمارها در زمینه مصرف بنزین میتواند تا حدی در این زمینه روشنگر باشد. طبق آمارهای منتشر شده از سوی شرکت ملی پالایش و پخش فراوردههای نفتی مصرف بنزین در کشور باشتاب بالایی ادامه دارد و مصرف روزانه کشور به بالاتر از 67 میلیون لیتر در روز رسیده است. با نرخ رشد بالاتر از ده درصد این روند هر سال افزایش دارد که نگاهی به رابطه آن با تولید ناخالص ملی میتواند از اتلاف منابع کشور خبر دهد.
در سال 79 رشد مصرف بنزین در ایران 7/7 درصد بوده که در میان 87 کشور جهان رتبه دوازدهم را داشتهایم. کل یارانه بنزین کشور در سال 82 معادل 25 هزار میلیارد ریال بوده و سرانه هر نفر از بنزین معادل 372 هزار و 600 ریال بوده و در این سال هر نفر معادل 310 لیتر بنزین مصرف کرده است. این در حالی است که مصرف بنزین خاص دارندگان خودرو است و بخش بزرگی از اتباع کشور از این مصرف بیبهره هستند و عمده مصرف به دهکهای با درآمد بالا تعلق دارد. در این سال معادل 3/56 میلیون لیتر بنزین در کشور مصرف شد که 7/38 میلیون لیتر تولید روزانه بود و 6/17 میلیون لیتر از خارج وارد شد. در این سال رشد مصرف معادل 4/11 درصد بود و جزو دوازده کشور دارای بالاترین مصرف بنزین در جهان هستیم.
بهای بنزین
بهای بنزین یکی از عومل اصلی ارتباط غیرمنطقی این کالای واسطهای با اقتصاد کشور است و پرداخت سوبسید پنهان و غیرهدفمند انرژی آثار مخربی در اقتصاد ایران بوجود آورده است. در اکثر کشورها قیمت بنزین با قیمت نفت خام ارتباط مستقیم دارد و دچار نوسان دایم است و با اقتصاد ارتباط ارگانیک دارد. در ایران قیمت از سوی دولت تعیین میشود. نگاهی سطحی نشان میدهد که ایران دارای ارزانترین قیمت بنزین و دیگر اقلام انرژی است.
در حال حاضر قیمت بنزین در ایران بعد از کشورهایی مانند ترکمنستان، عراق و ونزوئلا قرار دارد که تولیدکننده نفت خام هستند. در این کشورها به ترتیب قیمت هر لیتر بنزین براساس گزارش شرکت ملی پخش فراوردههای نفتی در سال 2002 معادل 166، 166، 415 ریال است.
در کشورهای بعدی که لیبی آنگولا و مصر قرار دارند قیمت برای هر لیتر به ترتیب 830، 1577 و 1577 ریال میباشد.
طبق همین گزارشها ایران در سال 80 پس از کشورهای آمریکا، ژاپن، چین، کانادا، آلمان، روسیه، مکزیک، انگلستان، ایتالیا، فرانسه و استرالیا در رتبه دوازدهمین کشورهای دارای بالاترین مصرف بنزین قرار دارد.
مصرف انرژی بالا نشانه برخورداری و رفاه بیشتر در کشورها است ولی فقدان ارتباط منطقی انرژی با اقتصاد کشور این امر در ایران مصداق واقعی ندارد و مهمترین نشان آماری در این زمینه مقایسه رشد مصرف انرژی در ایران با تولید ناخالص داخلی است. در سال 79 آمار موجود نشان میدهد که با 9/5 درصد رشد تولید ناخالص داخلی نرخ رشد مصرف انرژی معادل نفت خام معادل 4/9 درصد بوده و از نظر مصرف نفت خام در جهان در مقام شانزدهم قرار داریم.
در سال 1380 میزان مصرف انرژی به ازای یک دلار تولید ناخالص داخلی کشور 40 هزار و 770 بی تی یو بوده است که در میان 56 کشور جهان در رتبه 46 قرار داشته و در مصرف انرژیهای اولیه نیز با رشد متوسط 1/5 درصد از متوسط جهان که 7/1 است بسیار بالاتر قرار داریم.
راه حل این مشکل اقتصادی که هر سال به مرحله بدتری ارتقا مییابد و با رشد بیش از تولید ناخالص داخلی اتلاف منابع ملی را در پی دارد. برای توقف این روند باید برنامه مشخصی مستقل از دولت و سیاستهای دولتی تهیه شود و ستاد ویژهای برای آن تشکیل شود چرا که تجربه نشان داده است که دولتها برای کسب محبوبیت و عدم ایجاد نارضایتی مردم از اقدام جدی در این زمینه خودداری کردهاند.
تا زمانیکه بین تولید، توزیع و مصرف انرژی در کشور ارتباط منطقی برقرار نشود و این مجموعه ارتباط سازنده و منطقی با کل اقتصاد کشور برقرار نشود و این مجموعه ارتباط سازنده و منطقی با کل اقتصاد کشور برقرار نکند نمیتوان به حل این مشکل امیدوار بود. هدفمند کردن یارانهها و حرکت بسوی حذف دایمی آن و واقعی کردن نقش انرژی در اقتصاد تنها راه حل این معضل است.
کارت هوشمند
یکی از مهمترین اقدامات دولت برای کنترل و مدیریت مصرف بنزین در ایران زمینهسازی برای استفاده از کارت هوشمند برای توزیع بنزین است که با تصویب روز گذشته مجلس به طور جدی اجرایی میشود. اگر شبکه نرمافزاری این طرح به درستی و دقت تهیه شود و اختلالی در آن وجود نداشته باشد استفاده از کارت هوشمند که در دولت محمد خاتمی طراحی شد امکان مدیریت تولید، توزیع و مصرف در کشور فراهم میشود. با این کارت، مصرف روزانه مصرف کنندگان مشخص میشود و برای هر منطقه کشور میتوان برنامهریزی خاصی انجام داد تا از قاچاق این فرآورده نیز جلوگیری کرد.
قرار بود طرح استفاده از کارت هوشمند از نیمه دوم امسال اجرا شود اما آن گونه که مسئولان وزارت نفت گفتهاند، آماده نشدن زیرساختهای مورد نیاز باعث تاخیر در اجرای این طرح شده است. در حال حاضر، قیمت هر لیتر بنزین در ایران 80 تومان است در حالی که قیمت تمام شده هر لیتر بنزین بین 250 تا 300 تومان در هر لیتر برآورد میشود. ایران به عنوان دومین تولیدکننده نفت اوپک، نزدیک به یک سوم از نیازهای مصرفی بنزین خود را از خارج وارد میکند. مصرف روزنامه بنزین در ایران 65 تا 70 میلیون لیتر است اما پیشبینی میشود مصرف بنزین در پنج سال آینده در حدود روزانه 100 میلیون لیتر برسد.