حسن فتحی
گروه بینالملل
ممکن است حضور ناتو در خلیج فارس برای ایرانیها خبر خوشایندی نباشد اما به جرات میتوان اعلام کرد که این حضور که به دعوت اعضای شورای همکاری صورت گرفته به نفع آمریکا، اروپا و متحدانش در خلیج فارس بوده و از استقبال آنها برخوردار است زیرا حضور پیمان نظامی ناتو در این منطقه با توجه به تحولاتی که شاهد هستیم در جهت حفظ منافع آمریکا و اروپا بوده و به تقویت سلطه آنها منجر خواهد شد.
در حالی که تصور میشد پس از پایان جنگ سرد و فروپاشی شوروی، آثار این جنگ هم از بین برود ولی اتحادیه نظامی آتلانتیک شمالی (ناتو) نه تنها به بقای خود ادامه داد بلکه دامنه فعالیتش را گسترش داد و پا را از فضایی که برای فعالیت آن در نظر گرفته شده بود فراتر نهاد به گونهای که در منطقه قفقاز و آسیای میانه وارد حیات خلوت روسیه شده و حضور خود را در جمهوریهای شوروی سابق تقویت کرد.
همچنین شرق اروپا را که در زمان جنگ سرد وابسته به شوروی بود بلعید. ولی آنچه در این میان تعجببرانگیز میباشد تلاش برای دستیابی به خلیج فارس است منطقه خلیج فارس از اهمیت بسزایی برای جهان صنعتی برخوردار بوده و به دلیل دارا بودن منابع غنی نفت و گاز جایگاه ویژهای داراست. این منطقه به دلیل تحولاتی که در کشورهایش در حال وقوع است با تلاطم سیاسی مواجه بوده و باید توجه بسیاری برای مهار حرکتها و اقدامات خلاف نظم عمومی در آن صورت بگیرد.
در ارتباط با چگونگی حضور ناتو در خاورمیانه و خلیج فارس شاهد برگزاری نشستی در دوحه قطر بودیم که در این نشست وضعیت ارتباط ناتو با کشورهای این منطقه مورد بررسی قرار گرفت اما آنچه در این میان حایز اهمیت بوده و باید از سوی تهران با جدیت پیگیری شود دعوت از کشورهای عرب حاشیه جنوبی خلیج فارس که اعضای شورای همکاری هستند برای عضویت در پیمان نظامی ناتو است.
ناتو یک اتحادیه نظامی است که از آمریکا و تعدادی از کشورهای اروپایی تشکیل شده و ماموریت خاصی را عهدهدار بوده است. لذا حضور این اتحادیه در خلیج فارس و این منطقه استراتژیک میتواند معنا و مفهوم خاصی داشته باشد که باید همین معنا و مفهوم به دقت از جانب استراتژیستهای ایرانی مورد توجه و نقد و بررسی قرار بگیرد. زیرا گسترش دامنه ناتو به خلیج فارس و اطراف ایران مساله پیش پا افتادهای نیست که بتوان از کنار آن به سادگی گذشت و یا چشمها را به رویش بست.
در کنار گسترش دامنه فعالیت ناتو آنچه اهمیت دارد و باید مورد توجه قرار بگیرد ورود این سازمان به حوزههای سیاسی است. در این ارتباط دبیر کل ناتو در سخنان پایانی نشست سالیانه پارلمانی اعضای این سازمان در کپنهاک خواستار افزایش توان سیاسی این نهاد بینالمللی شد و اعلام کرد: ناتو باید بیش از پیش به تقویت بنیه خود پرداخته و برای رفع بحرانهای بینالمللی تلاشهای خود را مضاعف کند.
با توجه به آنچه دبیر کل ناتو عنوان کرده باید از این پس شاهد فعال شدن این اتحادیه در حوزههای سیاسی بود. در کنار آن باید به نشست «نقش ناتو در امنیت منطقه خلیج فارس» اشاره کرد. در این کنفرانس باید بر پذیرش عضویت کشورهای خلیج فارس در اتحادیه ناتو اشاره کرد. «شیفر» دبیر کل ناتو در جریان این کنفرانس صراحتاً بر این مساله تاکید کرد که با توجه به نقش ناتو در برقراری صلح و ثبات در مناطق مختلف جهان، این پیمان میتواند با کشورهای منطقه خلیج فارس برای برقراری صلح و ثبات در منطقه همکاری گستردهای داشته باشد.
وی اعلام کرد: کشورهای منطقه میتوانند با توجه به منافع ملی و مشترک خود به صورت گروهی با تنها به عضویت این پیمان درآیند.
در راستای سخنان دبیر کل ناتو باید به سخنان حمدبن جاسم بن جبرآل ثانی وزیر خارجه قطر اشاره کرد که منطقه نیاز به همکاری و حمایت همه جانبه برای مقابله با تهدیدها و پیامدهای ناشی از دو جنگ خلیج فارس دارد. وزیر خارجه قطر میافزاید: هدف از طرح همکاری استانبول، استفاده از تجارب و همکاری پیمان ناتو در زمینههای آموزش نیروهای مسلح، مبادله اطلاعات امنیتی برای برقراری صلح و ثبات منطقه است. «آل ثانی» خاطر نشان میسازد راهبرد همکاری کشورهای منطقه با پیمان ناتو براساس احترام متقابل و تامین منابع مشترک، پایهگذاری خواهد شد.
طرح همکاری امنیتی ناتو با کشورهای منطقه خاورمیانه در اجلاسی که 24 ژوئن سال 2004 در استانبول ترکیه برگزار شد مطرح گردید. اجرای این طرح با شرکت و حضور کشورهای عضو شورای همکاری که شامل بحرین، امارات، قطر، عربستان سعودی، عمان و کویت میشود، امکانپذیر است. در این میان 4 کشور بحرین، کویت، امارات و قطر رسماً در طرح مذکور عضو و پذیرفته شدهاند. پذیرش در این طرح برای تمامی کشورهای علاقهمند آزاد است و ناتو نیز برای پذیرش اعضای جدید براساس اجماع تصمیمگیری خواهد کرد.
همان گونه که عنوان شد «ناتو» مولود جنگ سرد است و شورای همکاری نیز در پی جنگ ایران و عراق در مه 1981 (خرداد 1360) در ابوظبی اعلام موجودیت کرد که در طول این جنگ نقش به سزایی در حمایت از رژیم بعث عراق و تقویت این رژیم ایفا کرد.
ولی سوال این است که گسترش ناتو و در حقیقت پیوند ناتو و شورای همکاری با چه اهدافی در این مقطع زمانی صورت میگیرد؟ ناتو در دوران جنگ سرد در زمانی که جمهوریخواهان قدرت را در آمریکا در دست گرفته بودند شکل گرفت و طرح آن برادران «دالس» بودند که نبض وزارت خارجه و سیا را در دست داشتند. هدف از ایجاد ناتو و دیگر اتحادیههای نظامی محاصره شوروی و کشورهای شرق اروپا بود. در این ارتباط «جان فاستر دالس» وزیر خارجه وقت آمریکا میگفت: در سال 1958 محور اصلی سیاست خارجی آمریکا در قبال شوروی، محاصره بود. اما امروزه این سوال مطرح است که به چه دلیل در این مقطع زمانی ناتو گسترش مییابد و قدم به قفقاز، آسیای میانه و خلیج فارس میگذارد؟
در آن سالها 3 اتحادیه نظامی غربی اطراف شوروی و کشورهای کمونیستی به صورت کمربندی کشیده شده بودند. در این کمربند امنیتی ایران یکی از محورها بود زیرا عضویت پیمان سنتو را دارا بوده و از طریق ترکیه به ناتو متصل بوده و از سوی پاکستان به سیتو وصل شده بود. ولی سقوط رژیم پادشاهی در ایران به از بین رفتن سنتو انجامید. با ایجاد شوروی همکاری این ذهنیت به وجود آمده بود که قرار است کمربند امنیتی جدیدی ایجاد شود که ایران را نیز در بر بگیرد. ولی سرکشی و تمرد رژیم بعث عراق و اقداماتی که از سوی صدام در ارتباط با کویت بروز کرد شرایط را دگرگون کرد. اما امروزه اوضاع کاملاً به نفع آمریکا بوده و زمینه مساعدی برای تکمیل کردن کمربند مزبور به وجود آمده است.
اجلاس سران ناتو در استانبول ترکیه گامی بزرگ برای افزایش حضور این اتحادیه نظامی در قفقاز، دریای خزر و خلیج فارس برداشت. در این ارتباط ناتو در افغانستان فعال شده ولی هنوز در عراق حضور نیافته است. اما در صورت عضویت اعضای شورای همکاری در ناتو، این مجموعه میتواند هم چون کمربندی ایران را در بر گرفته و مهار کند به همین دلیل باید صراحتاً اعلام کرد که یکی از اهداف گسترش ناتو در این منطقه، مهار ایران است به همین دلیل نباید صراحتاً اعلام کرد که یکی از اهداف گسترش ناتو در این منطقه، مهار ایران است به همین دلیل نباید از کنار این مساله به سادگی عبور کرده و آن را نادیده گرفت.
ناتو که یک اتحادیه نظامی بود با قدم گذاردن به وادی سیاسی درصدد است دامنهی فعالیت خود را گسترش دهد. این اتحادیه فعالیت خود را در منطقه و در اطراف ایران از طریق ترکیه هماهنگ کرده و به پیش خواهد برد. ترکیه نقش محوری را در گسترش ناتو در خزر، ماورا قفقاز و خلیج فارس داشته و این کشور در تلاش است از این طریق بار بودند به دست بیاورد.
ترکیه که وارث امپراتوری پهناور عثمانی است پس از فروپاشی این امپراتوری در پی شکست در جنگ اول جهانی محدود شد اما همواره درصدد بود مجدداً همان نقش را به دست بیاورد اگر چه آنچه بر دوش آنکارا گذارده شده با نقش این کشور در دوران امپراتوری عثمانی متفاوت است اما میتواند به تقویت جایگاه ترکیه منجر شود. اما این تقویت نباید به منزله تضعیف ایران باشد که امروزه در محاصره کامل آمریکا و ناتو قرار گرفته و این قدرتهای جهانی و منطقهای به صورت کمربندی آن را دربر گرفتهاند. به همین دلیل انتظار میرود تهران بتواند با عواقب این اقدامات سیاسی ـ نظامی و امنیتی به نحو مطلوبی مقابله کرده و ضربهپذیری در این ارتباط را کاهش دهد.