دلایل انتخاب منطقه عملیات
در جبهه جنوب غربی , منطقه فکه به دلیل وجود ارتفاعات حمرین و جاده ارتباطی بصره ـ عماره به سمت کوت , از اهمیت ویژه ای برخوردار بود. به ویژه آن که مرکز فرماندهی سپاه چهارم و یگان های تابعه آن در شهر عماره قرار داشتند.این منطقه , پس از آن که عملیات محرم انجام شد و طی آن رزمندگان توانستند جبال حمرین را تصرف کنند , به همین دلیل بیشتر مورد توجه قرار گرفت .
موقعیت منطقه
منطقه دارای دو ارتفاع اصلی شامل : ارتفاعات حمرین که طول مرز ایران وعراق , از جنوب شرقی دهلران تا شمال فکه از یک سو , و از سوی دیگر , ارتفاع جبل فوقی که در جنوب غربی حمرین واقع بود. در شمال منطقه عملیاتی والفجر مقدماتی نیز ارتفاع میشداغ قرار دارد , که سه تنگه طبیعی مهم در آن مشاهده می شود . 1 ـ تنگه صعد 2 ـ تنگه ذلیجان 3 ـ تنگه رقابیه . ارتفاع شمالی ـ جنوبی رقابیه , عارضه دیگری است که از جنوب تنگه رقابیه و از شمال به تنگه برقازه محدود می شود. مهم ترین رود منطقه , رودخانه مرزی دویرج است که از کوه های شمال (جاده عین خوش به دهلران ) شروع می شود و تا منطقه غرب فکه ادامه یافته و به هورالسناف می ریزد.
وضعیت دشمن
عراق به دلیل حملات پی در پی و موفق ایران در عملیات های دوره نخست جنگ , به طور گسترده ای از نیروی جیش الشعبی استفاده کرد و با تشکیل تیپ های سه رقمی , سازمان رزم ارتش را بسیار گسترش داد. این تیپ ها در آرایش نظامی عراق در منطقه عملیاتی والفجر مقدماتی , در خط اول قرار داشتند. این اقدام از یک سو موجب حفظ نیروهای اصلی ارتش آن کشور می شد و از سوی دیگر , توان نیروهای مهاجم را به شدت کاهش می داد , به گونه ای که با توجه به درگیری رزمندگان با نیروهای درخط و موانع گوناگون , یگان های اصلی عراق بهتر می توانستند به دفع حمله بپردازند.
سپاه چهارم عراق مسئولیت منطقه عملیاتی از چیلات تا هورالعظیم را به عهده داشت و دارای چهار لشگر بود :
1 ـ لشکر 14 پیاده شامل سه تیپ 421 , 422 و 18 و یک گردان تانک به نام سیف سعد که در محور چزابه و شمال هورالهویزه قرار داشت . از سه تیپ این یگان , یک تیپ شامل نیروهای جیش الشعبی و دو تیپ دیگر از نیروهای اصلی ارتش عراق بودند.
2 ـ لشکر 1 مکانیزه شامل تیپ 108 گاردمرزی , تیپ 501 پیاده , تیپ 1 مکانیزه که در محور دویرج تا پاسگاه پیج انگیزه مستقر بود . همچنین , تیپ های 92 , 93 , 66 احتیاط کلی منطقه فکه تا پاسگاه دویرج بودند . افزون بر این , تیپ های سازمانی 34 زرهی , 27 مکانیزه از لشکر 1 در احتیاط منطقه عملیاتی والفجر مقدماتی قرار داشتند .
3 ـ لشکر 10 زرهی شامل سه تیپ , که از محور پیچ انگیزه تا جنوب غربی چیلات (دهلران ) آرایش داشت .
4 ـ لشکر 3 زرهی (علاوه بر تیپ هایی که به لشکر 14 مامور کرده بود) با تیپ های 16 , 12 زرهی , 8 مکانیزه و 53 مختلط , در شرق هورالسناف گسترش داشت و در احتیاط بود.
یگان های دیگری که جزو سازمان رزم منطقه عملیاتی سپاه چهارم عراق بوده و در احتیاط قرار داشتند , عبارت بودند : از تیپ 30 زرهی از لشکر 6 , تیپ 37 از لشکر 12 , تیپ 16 از لشکر6 , تیپ 101 پیاده گاردی مرزی , تیپ 10 زرهی وابسته به ستادکل , تیپ 49 زرهی از لشکر 11 , تیپ 18 پیاده , تیپ 48 پیاده از لشکر 11 , تیپ 25 مکانیزه از لشکر 6 , تیپ 51 زرهی مختلط و تیپ گارد جمهوری .
طرح مانور
در طرح ریزی عملیات , مقرر شد , قرارگاه خاتم الانبیا(ص ) با نیروهای قرارگاه کربلا و قرارگاه نجف اشرف به سوی عماره تک کند. در مرحله اول , یگانهای قرارگاه نجف اشرف می بایست در محور طاوسیه تا چزابه , حدفاصل خط تا کانال های آخر را تصرف کرده و در مرحله دوم و در ادامه تک , جناح راست تا حاشیه جنوبی دویرج (پشت جاده آسفالته فکه و در غرب جاده اتوبان ) و سرپل حلفائیه را تصرف کنند.
نیروهای قرارگاه کربلا نیز می بایست با استفاده از معابر وصولی , جاپای تصرف شده به وسیله نیروهای رزمی قرارگاه نجف تا چزابه و پدافند پشت کانال را به انجام می رساندند.
در مرحله دوم , نیروهای خودی می بایست شرق غزیله و شمال هورالهویزه را پاکسازی کرده و سرپل غزیله را تامین کنند. بر اساس طرح عملیاتی , جناح نیروهای کربلا بایستی با احداث خاکریز تامین می شد تا در صورت بروز مشکل برای ماموریت نیروهای نجف , جناح یگانهای قرارگاه کربلا از تعرض و آسیب دشمن مصون بماند. در طرح مانور این گونه پیش بینی شده که پس از آن که اهداف مرحله اول و دوم عملیات تحقق یافت , با بازسازی یگان ها و ایجاد شرایط مناسب و نیز با توجه به وضعیت دشمن , در مرحله سوم , تک به سمت عماره ادامه یابد.
در این طرح , علمیات فریب در منطقه چیلات و طیب نیز پیش بینی شده بود و لشکر 14 امام حسین (ع ) نیز ماموریت داشت . در منطقه فاو , عملیات فریب دیگری را انجام دهد. مسئله قابل ملاحظه در این عملیات , استفاده از توان زرهی بود که به دلیل بعد مسافت و عمق منطقه عملیاتی مورد توجه قرار گرفت .
سازمان رزم
در این عملیات . قرارگاه خاتم الانبیا(ص ) (مشترک سپاه و ارتش ) به همراه دو قرارگاه نجف اشرف و کربلا , مراحل طرح ریزی و اجرای عملیات را به عهده داشتند.
ترکیب قرارگاه کربلا به این ترتیب بود :
1 ـ سپاه سوم صاحب الزمان (عج ) , شامل لشکر 14 امام حسین (ع ) با هشت گردان پیاده , لشکر 25 کربلا با 11 گردان پیاده , لشکر 17 علی بن ابیطالب (ع ) با 14 گردان پیاده و تیپ مستقل قمربنی هاشم با پنج گردان پیاده .
2 ـ سپاه هفتم حدید متشکل از قرارگاه قدس شامل لشکر 7 ولی عصر(عج ) با 12 گردان و تیپ 15 امام حسن (ع ) با 10 گردان , همچنین لشکر 8 نجف با 14 گردان , لشکر 41 ثارالله با 11 گردان و لشکر 19 فجر با 24 گردان .
قرارگاه نجف نیز متشکل از سپاه 11 قدر , شامل لشکر 27 حضرت رسول (ص ) با 24 گردان , لشکر 31 عاشورا با 13 گردان و تیپ 10 مستقل سیدالشهدا(ع ) با هفت گردان , و همچنین لشکر 5 نصر شامل سه تیپ با 23 گردان , از ارتش جمهوری اسلامی نیز لشکر 21 حمزه , تیپ 84 خرم آباد و تیپ 58 ذوالفقار در عملیات شرکت داشتند . در مجموع , سپاه پاسداران با 13 یگان (176 گردان ) و ارتش جمهوری اسلامی با سه یگان (15 گردان ) بایستی این عملیات را انجام می دادند .
شرح عملیات
با تاریک شدن هوا , یگان ها از نقطه رهایی به سوی مواضع دشمن حرکت کردند. این اقدام به این دلیل بود که خط خودی با مواضع دشمن چهار تا پنج کیلومتر فاصله داشت . از این رو , لازم بود ساعاتی پیش از ساعت (س ) , نیروها , پیاده روی خود را آغاز کند تا بتوانند در ساعت مقرر به مواضع دشمن یورش برند. با حرکت نیروها , در قرارگاه نیز جنب و جوش و اضطراب خاصی به چشم می خورد و همه برای موفقیت رزمندگان دعا می کردند , و به همین منظور مراسم زیارت عاشورا در سنگر (عمومی ) قرارگاه خاتم برگزار شد. از سوی دیگر , به دلیل اهمیت عملیات آقای میرحسین موسوی , نخست وزیر , آیت الله موسوی اردبیلی , رییس دیوان عالی کشور , آیت الله طاهری خرم آبادی و حجت الاسلام والمسلمین فاکر , نمایندگان حضرت امام در سپاه در سنگر فرماندهی حضور داشتند.
بدین ترتیب , در ساعت 30 : 21 روز 17 بهمن 1361 رمز عملیات به شرح زیر قرائت شد :
« بسم الله الرحمن الرحیم , ولاحول ولا قوه الا بالله العلی العظیم , اللهم ایاک نعبد و ایاک نستعین , قدتری ما انا فیه ففرج عنا یا کریم , یاالله , یا الله , یا الله . به مظلومیت علی اصغر و به ذوالفقار برنده ولی المومنین و قهاریت رب العالمین به پیش »
با اعلام رمز عملیات , حمله رزمندگان آغاز شد. گرچه یگان ها ساعاتی قبل حرکت کرده بودند , ولی نتوانستند هم زمان , عملیات شکستن خط را آغاز کنند. لذا , بعضی از نیروها در کمین متوقف شده , برخی هم درگیری را آغاز کردند و گروهی نیز نرسیده هنوز درگیر نشده بودند. از این رو فرماندهان سپاه تلاش زیادی به عمل آوردند تا این مشکل رفع شود. و بالاخره در پی این تلاش , نیروها توانستند به سختی از برخی موانع عبور کرده و به کانال اول برسند. در این هنگام , دشمن به نیروهای در خط خود دستور داد , به پشت جاده آسفالت عقب نشینی کرده و در آنجا خط تشکیل دهند. این اقدام دشمن ناشی از تجربه قبلی در عملیات های گذشته بود. فرماندهان عراقی دریافته بودند که نباید در برابر سیل خروشان نیروهای بسیج مقاومت کرده و تلفات بدهند. آنها می خواستند مانع نفوذ نیروهای ایرانی شوند , زیرا قصد داشتند با دور زدن آنها از دو جناح , آنان را منهدم کنند. با وجود این تدبیر دشمن , نیروهای خودی در برخی محورها پیشروی کردند , ولی در محورهای دیگر موفق نشدند از موانع عبور کنند. این وضع موجب شد آنها زمان را از دست بدهند. براین اساس , فرماندهان در تدبیری مناسب , اجازه ندادند یگان هایی که عملیات شکستن خط را به انجام رسانده بودند , به پیشروی خود ادامه دهند. این یگان ها موظف شدند در مواضع به دست آمده متوقف شده وبا احداث خاکریز , به حفظ آن بپردازند.
ویژگی های عملیات :
یکی از ویژگی های شاخص عملیات والفجر مقدماتی این بود که دشمن با توجه به تجربیات قبلی و پس از فتح خرمشهر و در یک مقطعی عقب نشنیی با فرصت , موانع بسیاری را در جلوی لجمن (خط پدافندی ) خودش ایجاد کرد و لذا قبل از نبرد با قوای دشمن , نبرد رزمندگان اسلام با میدان موانع دشمن بود که نقش به سزایی در ناکام ماندن عملیات داشت . به گونه ای که تمام توان نیروها صرف عبور از آنها شد و این موضوع در عملیات قبلی این چنین سابقه ای نداشت . زیرا از ابتدای پیشروی نیروهای خودی , از نقطه رهائی تا رسیدن به خط دوم دشمن , بیش از 16 نوع مانع از سوی دشمن تعبیه و ایجاد شده بود و یا بصورت عارضه طبیعی منطقه , وجود داشت که به ترتیب و با وجود تعدد و تکرار نوع آن عبارت بودند از :
1 ـ حدود 8 الی 10 کیلومتر رمل .
2 ـ یک سری میادین مین که از قبل تعبیه شده بود .
3 ـ سیم خاردار حلقوی با 6 حلقه در عرض
4 ـ مواضع و سنگرهای کمین در امتداد موانع
5 ـ سیم خاردار معمولی
6 ـ میدان مین با عمق زیاد .
7 ـ سیم خاردار حلقوی
8 ـ کانال به عرض 3 الی 4 متر که در بعضی جاها تا 9 متر نیز می رسید.
9 ـ سیم خاردار حلقوی
10 ـ میدان مین با عمق زیاد
11 ـ سیم خاردار حلقوی
12 ـ کانال دوم با مشخصات کانال ردیف اول (بند 8 )
13 ـ سیم خاردار حلقوی
14 ـ میدان مین
15 ـ خط اول دشمن که از سنگرهای متعدد و تعبیه کانال در زمین (مشابه شرق بصره ) تشکیل شده بود. بسیار مستحکم بود.
16 ـ خط دوم دشمن (پس از خط دوم ) مجددا 3 کانال دیگر وجود داشت . که این هم سختی نبرد را تشدید می کرد.
با این وجود و به دلیل جو خاصی که ضرورت انجام این عملیات در کشور ایجاد کرده بود و نیز امیدواری مسئولان سیاسی کشور و جنگ روانی دشمن , مرحله دوم عملیات نیز در 19 بهمن 1361 انجام شد . اما این بار نیز به دلیل عدم هماهنگی میان نیروهای عمل کننده , هوشیاری دشمن و تسلط او بر راه کارهای خودی , و همچنین با توجه به لو رفتن عملیات و وجود استحکامات پیچیده و فراوان دشمن که موجب عدم کندی پیشروی نیروهای خودی شده , قرارگاه خاتم الانبیا(ص ) را واداشت تا به منظور کاهش تلفات خودی , پایان عملیات را اعلام نماید. در این عملیات بیش از 2500 نفر از نیروهای دشمن کشته و زخمی و 113 نفر اسیر گردیدند , همچنین 501 تن از نیروهای خودی شهید , 7313 تن زخمی و 3116 تن مفقود شدند .
جهان و عملیات والفجر مقدماتی
همزمانی عملیات والفجر مقدماتی با سالروز پیروزی انقلاب اسلامی و همچنین برگزاری اجلاس سران کشورهای غیرمتعهد (که قرار بود در بغداد برگزار شود , ولی بدلیل فشار جمهوری اسلامی ایران مکان برگزاری اجلاس به هند تغییر یافت ) و عدم موفقیت کامل عملیات بهانه ای بدست رسانه های گروهی مخالفین انقلاب اسلامی داد تا در محورهای تبلیغاتی و تحلیل های خود با زیر سوال بردن اصل جنگ تا حد امکان به تقویت مواضع رژیم بعثی اقدام نمایند. انعکاس پی در پی اطلاعیه های نظامی عراق و اعلام حمایت سران کشورهای عربی و غربی از رژیم صدام وجوسازی های سنگین تبلیغاتی , از جمله مواردی می باشد که در جنگ روانی تاثیرگذار بود و دشمن از آن بی نهایت استفاده کرد. در مجموع سعی تمام رسانه های بیگانه به فشار جمهوری اسلامی ایران به منظور تجدیدنظر در مواضع جمهوری اسلامی ایران و موافقت با پیشنهادات رژیم بعثی در خصوص صلح و آتش بس بود.