سعید سبحانی
برگزاری نشست مشترک کشورهای اروپایی و آفریقایی به محلی برای به تصویر کشیده شدن اختلافات اساسی این دو منطقه تبدیل شد واقعیت امر این است که بنابر ماهیت استعماری غرب پیوند میان نمادهای سلطه و کشورهایی که از جریان سلطه آسیب دیدهاند به هیچ عنوان امکانپذیر نخواهد بود. کشورهای آفریقایی نسبت به غرب و کشورهای اروپایی نگاهی کاملا منفی دارند. این نگاه منفی معلول رفتار استعمار کلاسیک و فرانو طی سدهها و دههای اخیر است. آفریقائیان هیچگاه جنایات کشورهای اروپایی در خاک خود را از یاد نخواهند برد از سوی دیگر، بسیاری از معضلات فعلی قاره آفریقا معلول دخالت آمریکا و کشورهای اروپایی در این منطقه است. آنچه در سومالی و دارفور میگذرد شاهدی مستند بر این ادعاست.
در هر صورت نشست کشورهای اروپایی و آفریقایی بار دیگر اختلافات و عمق شکاف به وجود آمده میان این دو قاره را به تصویر کشید. نگاه سلطهطلبانه ایالات متحده آمریکا نسبت به آفریقا همچنان ادامه دارد. کاخ سفید اخیرا اعلام نموده است که آمریکا همچنان در تلاش برای ایجاد پایگاهی نظامی در آفریقا در راستای مبارزه با تروریسم است.
سخنگوی امنیت ملی کاخ سفید صراحتا در این خصوص اعتراف نموده است که واشنگتن همچنان در زمینه ایجاد پایگاهی نظامی در آفریقا کار میکند طی سالهای اخیر دامنه دخالت ایالات متحده آمریکا در امور سیاسی و اقتصادی کشورهای آفریقایی افزایش یافته است. در این میان متحدان اروپایی واشنگتن نیز همچنان نگاه استعماری خود نسبت به قاره آفریقا را حفظ نمودهاند. دخالت آمریکا، فرانسه و انگلستان در اوضاع داخلی سودان سبب تشدید تنش در این کشور مسلمان شده است. نمونه این دخالتها در کشورهایی مانند سومالی نیز مشاهده میشود. البته برخی کشورهای شمال غربی آفریقا نیز با اتخاذ سیاستی همگرایانه با غرب راه را برای نفوذ آمریکا و اتحادیه اروپا در آفریقا هموار میسازند. یکی از این کشورها مصر است. کشوری که تاکنون با مصالحههای بیمورد خود بر سر منافع آفریقا ضربات جبرانناپذیری را به این قاره وارد آورده است.
برگزاری نشست کشورهای اروپایی و آفریقایی از همان ابتدا محکوم به شکست بود. در این اجلاس مشترک شاهد بودیم سران بسیاری از کشورهای آفریقایی از پذیرش "توافقنامه مشارکت تجاری" مورد درخواست اتحادیه اروپا خودداری کردند.
نخستین نشست سران اتحادیه اروپا و آفریقا طی هفت سال گذشته، بدون توافق بر سر مسائل اساسی تجاری به پایان رسید و این ضربهای بر تلاشهای هر دو قاره برای ایجاد یک شراکت جدید اقتصادی بود.
بیش از 70 رهبر اروپایی و آفریقایی بر سر چگونگی پرداختن به زیمباوه و سودان که به دلیل اظهارات آنگلامرکل صدر اعظم آلمان در مورد عدم احترام به حقوقبشر توجه بیشتری به آنها شد، اختلاف داشتند این نشست دو روزه با وعده دیدار مجدد در سال 2010 به کار خود خاتمه داد.
اما بزرگترین بلوک تجاری جهان (اروپا ) و فقیرترین قاره جهان (آفریقا) در مورد تجارتی که میتوانست پایه روابط اقتصادی آینده باشد با هم اختلافنظر داشتند.
لازم به ذکر است که سال گذشته پکن با رهبران آفریقایی نشستی تشکیل داده و وعده داد تا قراردادهای سرمایهگذاری تجاری چند میلیارد دلاری با آنها منعقد کند. اتحادیه اروپا میخواهد موافقتهای شراکتهای اقتصادی یا قراردادهای موقت را جایگزین توافقهای تجاری کند که تاریخشان گذشته است اما گروههای ضد فقر از این طرحها به دلیل عدم حفاظت از کشاورزان فقیر آفریقا و صنعت شکننده آن انتقاد کردهاند.
در حالی که زمان سند تنظیم شده توسط سازمان تجارت جهانی در مورد توافقهای تجاری ترجیحی برای کشورهای در حال توسعه به اتمام رسیده است، بروکسل اصرار میورزد که تا 31 دسامبر قراردادهای تجاری جدید بسته شود.
خوزه مانوئل دورائو باروسو رئیس کمیسیون اروپا اعلام کرده است که بروکسل کشورهای اروپایی و آفریقایی را به زور وادار به منعقد کردن این قراردادهای تجاری نمیکند؛ اما عنوان کرد که اگر قراردادهای موقت به امضا نرسند موافقتنامههای ترجیحی از اول ژانویه 2008 به بعد دیگر قابل اعمال نخواهند بود.
حضور رابرت مگابه، رئیسجمهور زیمبابوه در این نشست موجب شد کشورهای اروپایی بار دیگر رویکرد توهینآمیز خود نسبت به سیاستمداران آفریقایی را ادامه دهند. تشدید تنشهای میان زیمبابوه و کشورهای اروپایی، مخصوصا آلمان از دیگر پیامدهای برگزاری نشست مشترک کشورهای اروپایی و آفریقایی بود.
بعد از آنکه رئیسجمهور زیمبابوه با گفتن جملاتی چون "دهانت را ببند" و "او باید سکوت کند" در حاشیه اجلاس سران آفریقا ـ اروپا صدراعظم آلمان را مورد حمله قرار داد، اکنون بار دیگر وزیر اطلاعات این کشور مرکل را به نژادپرستی متهم میکند. با گذشت چند روز از پایان اجلاس سران آفریقا ـ اروپا، آتش خشم زیمبابوه نسبت به گفتههای صدر اعظم آلمان در این اجلاس پایان نیافته است. آنگلا مرکل، صدراعظم آلمان نسبت به وضعیت حقوقبشر در این کشور آفریقایی واکنش نشان داده بود.
وزیر اطلاعات زیمبابوه نیز با ابراز خشم از گفتههای مرکل این اظهارات را نهایت نژادپرستی از سوی یک صدراعظم آلمانی دانست.
صدراعظم آلمان در طی اجلاس آفریقا ـ اروپا در لیسبون اظهار کرده بود که "ما میتوانیم" بنشینیم و نظاره کنیم که حقوقبشر در کشورهای دیگر زیرپا گذاشته شود "مرکل اظهار کرده بود که وضعیت فعلی زیمبابوه به تصویر جدیدی که از آفریقا ارائه شده است صدمه میزند.
موگابه نیز در طی این اجلاس با مغرور خواندن آلمان چهار کشور آلمان، دانمارک، سوئد و هلند را چهار کشوری دانست که قضاوت در مورد زیمبابوه هیچ ربطی به آنها ندارد. رئیسجمهور سنگال نیز اعتقادهای مرکل به زیمبابوه را ناشی از اطلاعات غیردقیق صدراعظم آلمان دانست. واقعیت امر این است که آنگالا مرکل، صدراعظم سرزمین ژرمنها کشورهای آفریقایی از جمله زیمبابوه را همانند مستعمرات اروپا میداند! مرکل که یکی از افراطیترین سیاستمداران اروپا محسوب میشود همانند تونی بلر و نیکلا سارکوزی سبب عقبگرد اتحادیه اوپا از قطبیت خود شده است. بر این اساس تا زمان حضور افرادی نژادپرست در میان سیاستمداران اروپایی امکان بهبود روابط اتحادیه اروپا و دیگر مناطق جهان، مخصوصا آفریقا وجود ندارند.
از سوی دیگر، در این شرایط بهتر است کشورهای آفریقایی توجه خود را بر روی آمریکای لاتین متمرکز نمایند. سرزمین که با در اختیار داشتن منابع و ظرفیتهای اقتصادی مختلف میتواند بسیاری از معضلات عدیده آفریقا را بر طرف نماید. در این راستا هوگو چاوز رئیسجمهور ونزوئلا به کشورهای آفریقایی پیشنهاد خواهد داد که با بانک جنوب آمریکای لاتین همکاری نمایند. قرار است دومین اجلاس سران کشورهای آمریکای جنوبی و آفریقا در سال 2008 به میزبانی کاراکاس پایتخت ونزوئلا برگزار شود. به گفته معاون وزارت خارجی ونزوئلا، رئیسجمهور کشور علاقهمند به مشارکت و همکاری کشورهای آفریقایی در پروژه بانک تازه تاسیس جنوب است که کار خود را رسما دو روز قبل با گردهمایی سران منطقه در بوینسآیرس آغاز نمود.
بر این اساس هوگو چاوز معتقد است که کشورهای آمریکای جنوبی و آفریقا میتوانند برای غلبه بر مشکلات بدون قیومیتپذیری به شکل مشترک فعالیت کنند. مسلما آمریکای لاتین نسبت به آفریقا نگاهی سلطهطلبانه ندارد. این در حالی است که نگاه آمریکا و اتحادیه اروپا نسبت به آفریقا نگاهی کاملا ابرازگرایانه و تحقیرکننده است. این حقیقتی است که به راحتی میتوان آن را از مناسبات امروز آفریقا استنباط نمود.