* آقای دکتر از دیدگاه شما شرایط امروز تعامل مذاهب مختلف اسلامی در سطح جهان اسلام با یکدیگر چگونه است؟
**ما مسلمانان هماکنون حدود 5/1 میلیارد نفر جمعیت داریم اما متاسفانه در برابر دیگران ضعیف هستیم، به طوری که یک جمعیت چندمیلیونی اسرائیل به راحتی به حریم مسلمانان وارد شده و به آنها ظلم میکند.
مهمترین عامل این مساله نیز این است که رشته پیوند بین مسلمانان بسیار کمرنگ شده است و علت سستی این پیوند نیز چیزی جز فاصله گرفتن از اسلام حقیقی و قرآن نیست. متاسفانه قرآن کریم که جلالله است در میان ما مهجور مانده و به جای اینکه مسلمانان با محتوای قرآن زندگی کنند، روزگار خود را با بسنده کردن به الفاظ آن میگذرانند. مسلمانان امروز به جای تکیه کردن به مفاهیم والای قرآن که همه آنها وحدتآفرین هستند به ملیتگرایی، فرقهگرایی و تبعیض نژادی توجه میکنند و استعمارگران نیز که عوامل یاد شده را دستاویزی برای ایجاد تفرقه در میان ملل مسلمان و نفوذ هر چه بیشتر به آب و خاک این ملتها یافتهاند، تلاش میکنند که این مسائل را در نظر مسلمانان با ارزش جلوه دهند.
متاسفانه امروزه برای بسیاری از مسلمانان تقلید کورکورانه از مظاهر فرهنگ غربی افتخار محسوب میشود اما عمل کردن به محتوای قرآن و اسلام جایگاهی ندارد. به عنوان مثال بسیاری از خانوادهها وقتی فرزندان خود را به کشورهای غربی میفرستند و آنها تحت تاثیر تبلیغات دینی ملتهای دیگر قرار میگیرند و حتی در پارهای از موارد منجر به عوض شدن آنها میشود، نگرانی خاصی به خود راه نمیدهند. اما وقتی پای فرقههای ساختگی به میان میآید آتش غیرت آنها برافروخته میگردد.
قرآن کریم میفرماید اعتقاد و ایمان به توحید باید در راس اعتقادات شما باشد. توحید در لغت به معنای یکی بودن ذات حق تعالی است و آیا خداوند به حرف ما نیاز دارد که ما او را یگانه بنامیم. باید گفت که توحید معنای بسیار وسیعتری دارد. توحید یعنی همه مردم بنده یک خدا هستند و همه باید با هم احساس یگانگی کنند، توحید یعنی هیچ کس بر دیگری برتری ندارد، بلکه هر کس که تقوای بیشتر دارد در نزد خداوند بالاتر است.
پیامبر اکرم (ص) ملتهای مختلف و متفرق را دور هم جمع کرد و همگی مسلمان شدند و بعد از تقویت کردن اسلام به درجه ایمان رسیدند و بعد خداوند در حق آنها فرمود: مومنان با هم برادرند و بعد از این مرحله با هم الفت گرفتند و بعد از آن دسته جمعی دور محور الله و پیامبر مجتمع شدند و به تعبیر قرآن کریم به سوی خدا هجرت کردند و تلاش کردند با اخلاق اسلامی به صفات خداوند روی آوردند و بعد به تعبیر قرآن کریم خلیفگان زمین شدند و بعد از نائل آمدن به این مرحله خداوند در قرآن فرمود: و کذلک جعلناکم امه وسطا لتکونوا شهدا علی الناس و یکون الرسول علیکم شهیدا. ما شما را امت معتدل و عادل قرار دادیم تا اینکه برای مردم جهان الگو باشید و پیامبر برای شما الگو باشد.
در نتیجه امت واحدهای که پیامبر اسلام پدید آورده بود تمام شبه جزیره عربستان را در زمان پیامبر فرا گرفت و بعد از ایشان نیز حضرت علی (ع) که ولی خدا بود با امامت خود و حفظ کردن وحدت زمینه گسترش اسلام به تمام دنیا را فراهم کرد.
در دنیای امروز نیز به تعبیر حضرت علی (ع) بعد از اسلامگرایی متاسفانه سر جای اول خود برگشتهایم، و باید از این حالت تفرقه خارج شویم و با چنگ زدن به ریسمان الهی زمینه تحقق امت واحده اسلامی را ایجاد کنیم. لازم به ذکر است که برنامهها و فعالیتهای مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی و دانشگاه مذاهب اسلامی نیز در راستای تحقق همین امر تدوین شده است و مجمع با جدیت هر چه تمامتر در این زمینه گام برمیدارد.
*با توجه به رهنمودهای مقام معظم رهبری در جمع میهمانان بیستمین کنفرانس بینالمللی وحدت اسلامی در خصوص تدوین منشور وحدت اسلامی، به نظر شما مبانی تدوین این منشور چیست؟
** منشور وحدت اسلامی در کشور ایران توسط شخصیتهای والایی چون، مقام معظم رهبری و مراجع عظام تقلید مورد تاکید قرار گرفته است و همین طور علمای مذاهب مختلف اسلامی از اقصی نقاط جهان در بیست و یکمین کنفرانس بینالمللی وحدت اسلامی آن را مورد بررسی قرار میدهند. مبانی این منشور را میتوان در موارد زیر خلاصه کرد.
1- اسلام، دین خاتم و تنها راه اعتلای انسانیت و امانتی نزد مسلمانان است، از این رو بر مسلمانان است که آن را در همه عرصههای زندگی، پیاده کرده و از حریم و مقدسات آن دفاع کنند. و مصالح عالیه آن را بر تمامی مصلحتها مقدم بدارند.
2- قرآن مجید و سنت شریف نبوی (ص) دو منبع اساسی قانونگذاری اسلام و سایر تعالیم آن بوده و همه مذاهب اسلامی، بر حجیت و حقانیت این دو منبع، اتفاقنظر دارند و اعتبار سایر منابع را مستند به این دو میدانند.
3- ایمان به اصول و ارکان زیر، ملاک مسلمانی افراد است: ایمان به یگانگی خداوند متعال، ایمان به نبوت و خاتمیت رسول اکرم (ص) و اینکه سنت آن حضرت یکی از دو منبع اساسی دین است، ایمان به قرآن کریم و مفاهیم و احکام آن به عنوان منبع اول دین اسلام، ایمان به معاد، عدم انکار مسلمات مورد اتفاق دین و اعتقاد به ارکان اسلام.
4- به رسمیت شناختن اصل اجتهاد در چارچوب منابع اسلامی
5- وحدت اسلامی و پاسداری از مصالح و منافع عمومی مسلمانان اصلی مهم و برادری اسلامی اساس هر نوع همکاری، تعامل و همبستگی بین مسلمانان به شمار میرود.
بر طبق بند پنجم از مبانی این منشور مسلمانان و در راس آنان علمای مذاهب اسلامی باید در جهت تقریب همه به صورت اندیشهای و هم به صورت عملی گام بردارند. متاسفانه فرقهگرایان تقریب را این طور معنی میکنند که همه با من باشید در صورتی که معنای واقعی تقریب این است که همه با هم باشیم.
به طور خلاصه میتوانیم بگوییم که دعوت منشور وحدت اسلامی این است که منیتها را کنار بگذاریم و به سوی سرچشمه حقیقی که همان خداوند متعال و اسلام راستین است بازگشت کنیم.
* به نظر شما آیا میتوان درباره مشروعیت مذاهب مختلف اسلامی قضاوتی کرد؟
** خداوند متعال شریعتی را که برای مسلمانان قرار داده همان شریعتی است که برای نوح، ابراهیم، عیسی و موسی قرارداده که پیام آن این است که دین خدا را به پا دارید و در آن تفرقه نیفکنید.
پیامبر اکرم (ص) میفرماید: ملت من بعد از من به 72 فرقه تقسیم میشود که فقط یکی از آنها بر حق و بقیه باطل است. مسلما آن فرقه همان دین واقعی اسلام است و بقیه در آتش اختلاف میسوزند. فقط یک دین بر حق است و آن هم فقط دین خداست نه فرقههایی که ما با دست خود ساختهایم.
معیار قرآن این است که: پیروان ادیان آسمانی آنهایی هستند که ایمان به خداوند، ایمان به روز قیامت و عمل صالح دارند این دسته افراد خوفی بر آنها نیست. امام باقر (ص) فرمودهاند: اسلام بر پنج پایه بنا شده است: نماز، روزه، حج، زکات و ولایت. بعد میپرسند کدام مهمتر است، میفرمایند ولایت مهمتر است. چون به وسیله آن مردم به سوی بقیه ارکان هدایت میشوند. بعد میفرمایند اما کسانی که اعمالشان بدون ولایت است بر دو قسم هستند، یا ظالماند یا نیکوکار. آنهایی که نیکوکار هستد به فضل خدا وارد بهشت میشوند. متاسفانه معیار و ارزش برای ما تفرقه است، این فرقهها که ما در مقابل دین خدا ساختهایم خود مظهری از شرک است و قرآن میفرماید از مشرکین نباشید. مذاهب مختلف اسلامی در مسائلی که درباره آنها نص صریح وجود دارد اختلاف ندارند و این اختلاف جزئی فقط درباره مسائلی است که در رابطه با آن نص صریح وجود ندارد یا مسائلی هستند که جدید و فرعی هستند.
امام صادق (ع) نیز در این رابطه فرمودهاند که بر پیامبر و ائمه است که اصول دین را بیان دارند و مجتهدین نیز فروعات را از اصول به دست میآورند و لازمه اجتهاد نیز اختلاف نظر است. ما نباید اختلافات اجتهادی ائمه مذاهب را بزرگ کنیم. به علاوه همه ائمه مذاهب از علم اهلالبیت بهره میبردهاند. اهل بیت پارههای تن پیامبر بودند و ائمه مذاهب نیز به این مساله اذعان داشتند، مثلا در فقه مذاهب آمده است آن چیزی که از علی (ع) روایت شده مانند این است که از رسول خدا روایت شده است.
امروزه بسیاری تصور میکنند که چون در زمان بنیامیه و بنیعباس عدهای بودند که میخواستند خلافت در میان آنان باشد و به خاندان علوی منتقل نشود، الان نیز وضع به همان ترتیب است، در صورتی که مسائل پیش آمده در قیام عاشورا تاثیرات دیگری بر جامعه گذاشت و امروزه اکثر مسلمانان جهان عاشق اهل بیت (ع) هستند و ما باید کسانی را که دوستدار اهل بیت (ع) هستند دوست داشته باشیم که اغلب نیز چنین هستند. متاسفانه برخی از مردم که به مکه و مدینه میروند و برخورد تندروهای وهابی را میبینند رفتار آنها را با تمام پیروان مذاهب اسلامی قیاس میکنند.
یکی از اهداف مهم منشور وحدت اسلامی این است که همدیگر را بشناسیم و خداوند نیز میفرماید که ما شما را به صورت گروههای مختلف قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید.
* به نظر شما آموزش، در تبیین و گسترش فرهنگ وحدت چه تاثیری دارد؟
** قرآن کریم میفرماید کسانی که پیامبران و ادیان الهی را تکذیب میکنند به خاطر این است که احاطه علمی ندارد. امام رضا (ع) میفرمایند: اگر مردم محاسن کلام ما را بشنوند همه پیرو ما میشوند و حضرت علی (ع) میفرمایند: مردم دشمن آن چیزی هستند که نمیدانند. بنابراین، این مساله بیانگر این مطلب است که دانش و دانایی به خصوص در مورد مسائل دینی از طرف قرآن کریم و پیشوایان ما مورد تاکید بسیاری قرار گرفته است و اصالت ایمان بر شناخت و معرف بنا شده است.
بهرهگیری از مسائل آموزشی و مبادلات علمی در زمینه پیشبرد اهداف تقریب و وحدت اسلامی از زمان آیتاله بروجردی (ره) آغاز شد، ایشان کتابهای تفسیر مجمعالبیان و مختصرالنافع و مبسوط شیخ طوسی را برای شیخ الازهر فرستادند تا در دانشگاه الازهر که بزرگترین مرکز علمی اهل سنت در جهان است مورد مطالعه قرار گیرد، چندی بعد نیز شیخالازهر دستور داد تا تفسیر مجمعالبیان به عنوان بهترین تفسیر جهان اسلام به چاپ برسد.
قدیم بعدی ایجاد فقه مقارن بود که در نتیجه آن فقه اهل بیت (ع) در قالب فقه، مقارن توسط علمای اهل سنت مطالعه شد و مشاهده میکنیم که تاکنون بالغ بر 50 قانون از قوانین کشورهای اسلامی بر طبق اصول فقه اهل بیت (ع) تغییر پیدا کرده است. امروزه نیز با توجه به حساسیتهای جهان اسلام که میتوان گفت مسلمانان در معرض تهمتها و دشمنیهای خصمانه قدرتهای زورگو قرار دارند، بهرهگیری از روشهای آموزشی در راستای گسترش فرهنگ وحدت در تمامی سطوح ضروری مینماید و باید مسئولان آموزشی کشورهای اسلامی این مساله را برای خود جدی تلقی کنند تا نسلی را تربیت کنیم که به دور از هرگونه آتش اختلاف و فتنه دست در دست هم از اصول دین مبین اسلام پاسداری کنند.
* روشهای آموزشی فرهنگ تقریب و وحدت باید بر چه مبنایی استوار باشد و این روشها در چه مقاطع تحصیلی باید پایهگذاری شود؟
** این روشهای آموزشی باید مبتنی بر اصول کتاب و و سنت باشد تا نسل آینده ما را، افرادی معتدل و دارای روح برادری و حقیقتجویی تربیت کند.
این آموزشها در ابتدا باید از معلمین و اساتید شروع شود تا قشر آموزگار ما را با این مقوله به درستی آشنا کند و هم زمان با آن باید در مقاطع مختلف تحصیلی روی این مقوله سرمایهگذاری شود.
ضرورت تحقق این امر در تمامی کشورهای اسلامی احساس میشود البته در کشورهایی که در جهان اسلام تاثیرگذاری بیشتری دارند ضروریتر مینماید.
* علمای مذاهب اسلامی برای مقابله با مکتبها و جریانهای انحرافی چه فعالیتهایی انجام دادهاند؟
** در گذشته علمای بزرگی چون سیدجمالالدین اسدآبادی، شیخ محمد عبده، آیتاله بروجردی، علامه طباطبایی و حضرت امام خمینی (ره) تلاشهای فراوانی برای ایجاد وحدت و خاموش کردن آتش فتنه و تفرقه انجام دادند.
سیدجمالالدین اسدآبادی تلاشهای زیادی در زمینه برقرار کردن وحدت از طریق سران کشورهای اسلامی انجام داد. شیخ محمد عبده در ایجاد و گسترش فرهنگ تقریب و وحدت در دانشگاه الازهر گامهای مهمی برداشت.
آیتالله بروجردی فقه مقارن را در قم زنده کرد و کتاب علم الخلاف شیخ طوسی را در قم به چاپ رساند و همین طور در درسهای خود نظرات ائمه مذاهب اسلامی را نیز بیان میکرد. علامه طباطبایی و شیخ محمد عبده روش تفسیر قرآن با قرآن را پایهگذای کردند تا قرآن دستاویزی برای تفرقهطلبان قرار نگیرد.
امروزه نیز علمای مذاهب مختلف اسلامی با برگزاری نشستها و همایشها و بررسی کردن مسائل جهان اسلام در محافل تخصصی، مبادله اساتید و دانشجویان بین دانشگاههای کشورهای مختلف و همچنین انتشار کتابهای مرتبط با مساله وحدت اسلامی در راستای از بین بردن اختلاف و تفرقه بین مسلمانان جهان تلاش کنند.
*یکی از مشکلات جهان اسلام بحث صدور فتوا بر ضد پیروان مذاهب است آیا تاکنون فعالیت قابل توجهی برای ساماندهی امور افتاء صورت گرفته است؟
**متاسفانه این مساله یکی از شگردهای استعمارگران برای ایجاد تفرقه در بین مسلمانان است. آنها در هر کدام از مذاهب سراغ افراد افراطی میروند و آنها را وادار میکنند علیه مذهب دیگر کتاب بنویسد و همین نقشه را در مورد مذاهب دیگر نیز اجرا میکنند و همین طور فرق اسلامی را نسبت به یکدیگر بدبین کرده و باعث میشوند که هر فرقهای در اقدام مقابله به مثل فتوای تکفیری صادر کند.
خوشبختانه در اجتماعاتی که علمای اسلامی داشتهاند روی این مساله تاکید فراوانی شده است که مذاهب اسلامی نه به یکدیگر فحاشی کنند و نه یکدیگر را تکفیر کنند.
در رفع این مشکل باید ابتدا علتهای این مساله را ریشهیابی کنیم که مهمترین عامل آن جهالت است و استعمارگران نیز از همین عامل جهالت استفاده میکنند و شرایط را برای ایجاد تفرقه مهیا میکنند. البته علمای مذاهب اسلامی در جهت ایجاد و تقویت مجامعی که فتواها را به صورت رسمی بیان کند گام بر میدارند تا جلوی هرج و مرج در این زمینه را بگیرند.
*در صورت امکان مورد عینی از آثار علمی تقریب را بیان فرمایید؟
** در گذشته جامعه مسلمانان زیانهای بسیاری از اختلاف بین مذاهب محتمل شده است. به طور مثال در عربستان مسجدالحرام به چهار قسمت تقسیم شده بود و هر کدام از مذاهب چهارگانه اهل سنت در گوشهای نماز میخواندند. خوشبختانه این رسم غلط از بین رفته است و بعدها نیز حضرت امام خمینی (ره) در فتوایی شیعیان را به شرکت در نماز جماعت مسجدالحرام و مسجدالنبی فراخواندند. به عنوان مثالی دیگر شهرری در قدیم شهری بسیارآباد بود و از شهرهای مهم اسلامی به حساب میآمد و شخصیتهای بزرگی چون ابوالفتوح رازی و زکریایی رازی دراین شهر زندگی میکردند. ولی متاسفانه این شهر زندگی میکردند. ولی متاسفانه این شهر در اثر اختلافات بین سه مذهب شافعی- حنفی و شیعیان به طور کامل تخریب شد و از بین رفت و شهرری کنونی بعدها به برکت حضرت عبدالعظیم حسنی ایجاد شد. مثال دیگر اینکه در کشور عراق در مورد روابط شیعیان و اهل سنت مشکل خاصی نداشتیم. شیعیان و اهل سنت در نماز یکدیگر شرکت میکردند و اهل سنت منطقه به زیارت عتبات مشرف میشدند ولی متاسفانه در اثر وجود اشغالگران، چنین آتش اختلافی به جان مردم عراق افتاده است.
خوشبختانه در شرایط امروز در کشور ما مساله تقریب و وحدت اسلامی مورد توجه ویژه مقام معظم رهبری و مراجع عظام تقلید است و مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی به عنوان متولی این امر در کشور برنامهها و فعالیتهای خوبی را چه در سطح بینالمللی و چه در داخل کشور انجام داده است. امروزه در نتیجه این فعالیتهای علمای مذاهب اسلامی آزادانه و در فضای صمیمی در مورد مسائل مختلف با هم گفتوگو میکنند و مجامعی مانند مجمع فقه اسلامی که نمایندگانی از علماء تمام مذاهب اسلامی در آن عضویت دارند مسائل فقهی و شرعی جهان اسلام را در دستور کار خود دارد. همچنین مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی با ایجاد و تقویت جماعتهای تقریبی در کشورهای مختلف در جهت یکپارچه کردن این فرهنگ در سطح بینالمللی گام بر میدارد.
* به عنوان سوال آخر بفرمایید که آیا تصویب منشور وحدت اسلامی میتواند فصل مشترکی برای تقریب عملی میان مذاهب اسلامی ایجاد کند؟ و علمای مذاهب اسلامی تا چه اندازه به اصول این منشور پایبند خواهند بود؟
** منشور و وحدت اسلامی که تاکنون به امضای تعداد کثیری از علمای جهان اسلام رسیده است در بردارنده مبانی، چشماندازها، زمینههای تقریب و همچنین برنامههای عمومی برای یکپارچه کردن جهان اسلام است که امید میرود با عنایات ویژه خداوند متعال و رسول اکرم (ص) زمینه مشترکی برای تعامل هر چه بهتر در دنیای اسلام فراهم آورد.
در مورد پایبندی به اصول این منشور باید در ابتدا بگویم که عهد و پیمان چیزی است که در روز قیامت خداوند از آن سئوال میکند و عظمت اسلام و مسلمانان در صدر اسلام نیز پایبندی به عهد و میثاق بوده است. حضرت علی (ع) بسیاری از مشکلات را تحمل کرد برای اینکه میخواست عهدشکنی نکند. امام حسین (ع) حتی در جنگ نیز به عهد خود وفادار بود.
ما نیز امیدواریم با توجه به اینکه شرکتکنندگان در کنفرانس بینالمللی وحدت اسلامی که خود از علمای بزرگ مذاهب مختلف اسلامی هستند به این آموزه مهم دین مبین اسلام توجه کنند و در عمل کردن به آن کوشا باشند.