سیدعبدالمجید زوارى
چندى پیش شاهد بحران گاز بین روسیه و اوکراین بودیم و با تشدید بحران و عدم توافق بر سر قیمت، روسیه صادرات گاز خود به اوکراین را قطع کرد. روسیه با این اقدام خود علاوه بر اوکراین، دیگر کشورهاى اروپایى را نیز با بحران روبهرو کرد و برخى از این کشورها شاهد افت فشار گاز بودند.
این اقدام روسیه موجب نگرانى شدید کشورهاى اروپایى شد و اتحادیه اروپایى در همین زمینه نشستى اضطرارى برگزار کرد. اروپا یک چهارم از گاز طبیعى مورد نیاز خود را از روسیه وارد میکند و ۹۰ درصد این مقدار از طریق خط لولههاى عبورى از اوکراین در اختیار کشورهاى اروپایى قرار میگیرد.
کارشناسان معتقدند این اقدام روسیه در آستانه ریاست بر گروه G8 بیشتر یک اقدام سیاسى در جهت بازتعریف نقش خود در صحنه بینالملل و مطرح کردن خود به عنوان یکى از قدرتهاى جهان چند قطبى میباشد و سعى دارد با استفاده از اهرم انرژى و وابستگى شدید اروپا به گاز روسیه، حضور پررنگترى در معادلات منطقهای و جهانى داشته باشد.
استفاده روسیه از گاز به عنوان اهرم سیاسى، مسئولان کشورهاى اروپایى را بر آن داشته تا درباره وابستگى اروپا به انرژى وارداتى از روسیه پرسشهایى را مطرح سازند و در حقیقت اعتماد مشتریان اروپایى به این کشور از بین رفته است.
الکسى مالاچنکو از پژوهشگران مرکز مطالعاتى کارنگى نیز در همین زمینه اعلام کرد بهتر است اروپا در جهت کاهش میزان وابستگى به روسیه، منابع تامین گاز خود را متنوع کند و اروپا طى ۱۵ تا ۲۰ سال آینده براى تامین نیازهاى خود به دیگر منابع همچون ایران روى خواهد آورد.
اقدامات اخیر روسیه علاوه بر اروپا، براى ایران نیز پیامهاى مهمی دارد که باید مورد توجه قرار گیرد. اخیرا روسیه در مورد پرونده هستهای ایران، پیشنهادى را مطرح کرده است که غنىسازى اورانیوم در خاک روسیه انجام گیرد.
این مساله واکنشهاى مختلفى را در سطح کشور و جهان داشته است. اکثر کارشناسان داخلى با این طرح مخالفت کرده و حتى اعلام کردند از سوى روسیه طرح مدونى دریافت نشده و این موضوع فقط در حد یک پیشنهاد یک صفحهاى است که نمیتواند قابل قبول باشد.
در مقابل برخى از کارشناسان خارجى و برخى افراد در داخل کشور معتقدند پذیرش پیشنهاد روسیه از سوى ایران، نشانه شفافیت فعالیتهاى هستهای ایران میباشد و صلحآمیز بودن آنها را تایید میکند و این که این امر براى برون رفت از بن بست در پرونده هستهای ضرورى میباشد.
پیشنهاد (طرح) روسیه از چند جهت قابل بررسى است:
۱- این پیشنهاد علاوه بر این که منافع سرشارى را از نظر اقتصادى نصیب روسها میکند، به نوعى امنیت ایران را نیز با چالش روبهرو میکند و عملا براى کارى که در داخل کشور امکانپذیر است، به روسها وابسته میشویم و تضمینى هم نیست که مسالهاى که در مورد گاز اوکراین افتاد براى ایران نیز نیفتد.
۲- بررسى عملکرد روسها در پرونده هستهای ایران نشان میدهد که روسها همواره در جهت منافع خود تلاش کردهاند از هر دو طرف ایرانى و غربى امتیاز بگیرند و به همین دلیل هم به تعهدات خود هیچگاه به طور کامل عمل نکرده و با به تاخیر انداختن تعهدات خود امتیازات بیشترى را از طرفین مطالبه کردهاند.
۳- حتى در صورت توافق با تولید مشترک در خاک روسیه با همکارى دانشمندان ایرانى، روسها به عنوان فقیرترین کشور گروه G8 تکنولوژى روز را براى این کار در اختیار ندارند و معمولا تکنولوژىهاى روسى قدیمى، گران، غیراستاندارد و از نظر امنیتى قابل قیاس با نمونههاى غربى آن نمیباشد.
۴- در حقیقت طرح روسیه در جهت تامین خواستههاى کشورهاى اروپایى و آمریکایى تنظیم شده و با پیشنهاد انتقال غنى سازى به روسیه، در جهت محروم کردن ایران از انجام غنىسازى در داخل خاک خود میباشد و عملا به خواسته ایرانىها بىتوجهى شده است و دقیقا به همین دلیل است که با استقبال آمریکا و اروپا روبهرو شده است.
۵- عملکرد روسیه در مورد نیروگاه بوشهر نشان میدهد که روسها یا توانایى لازم را ندارند و یا ارادهاى قوىتر از اراده روسیه در این امر مانع میشود که کار به موقع انجام شود و در حقیقت پیشنهاد اخیر روسیه هم برابر همان معاملاتى است که روسیه میخواهد با ایران و غرب داشته باشد. روسها از یک طرف میخواهند بازار ایران را از دست ندهند و از سوى دیگر میخواهند به شکلى در غرب محبوبیت لازم را کسب کنند و خود را در این قضایا منجى نشان دهند.
در مقابل مطالب بالا برخى از کارشناسان داخلى اعتقاد دارند با توجه به این که بازى هستهای ایران و اروپا در حالت پات قرار گرفته، پیشنهاد روسیه میتواند به خروج از وضعیت کنونى کمک کند. با این حال با توجه به ورود هیات روسى به ایران و شروع مذاکرات، چند نکته باید مورد توجه قرار گیرد.
پیشنهاد روسیه در رابطه با غنىسازى اورانیوم در داخل خاک کشور و تولید سوخت هستهای نمیتواند راهکار مناسبى براى ایران باشد زیرا عملکرد روسیه در قبال تعهداتش مثبت نبوده است.
در واقع این پیشنهاد در جهت به انحراف کشاندن تصمیم ایران در دستیابى به تکنولوژى صلحآمیز هستهای و در حقیقت همه تعهدات ایران است و آنچه که ما در مذاکرات باید دنبال کنیم، ایجاد و راه اندازى چرخه تولید سوخت در داخل است و باید همه تلاش خود را بکنیم که خودمان این کار را انجام دهیم و میتوانیم در کنار آن با کشورهاى دیگر مشارکت داشته باشیم.
پیش بینى میشود ماهیت مذاکرات فنى در خصوص طرح پیشنهادى روسیه به ایران و حواشى آن، مذاکراتى طولانى مدت و زمان بر را براى دو طرف رقم بزند و در نتیجه هم به روسیه و هم ایران اجازه انجام مذاکراتى طولانى مدت را خواهد داد.
طولانى شدن چنین مذاکراتى نیز با خواست تمام طرفهاى مذاکره تطابق دارد و هم به نفع ایران و هم به نفع روسیه خواهد بود، به دلیل این که نه ایران و نه روسها خواهان راندن یکدیگر نیستند و با توجه به منافع متقابل، هر دو در پى تعاملى سازنده براى هر دو طرف میباشند.
البته این احتمال نیز وجود دارد که همکارى ایران و روسیه مقطعى و تاکتیکى باشد و چون نوع تصمیمگیرى ما در این مورد بر مذاکرات ما با اروپا نیز بسیار موثر خواهد بود، تیم مذاکرهکننده ایرانى باید این مسایل را به دقت بررسى کند.