سارا معصومی
زمان به پایان رسیدن معاملات سیاسی میان دولت عراق و ایالات متحده اندکاندک فرا میرسد. نخستوزیر عراق، نوری مالکی مرد شماره یک دولت که با حمایتهای بیشائبه رئیسجمهوری آمریکا تا بدین جای کار بر مسند قدرت باقی مانده است، این روزها از بیوفایی به واشنگتن سخن میگوید. اگر تا چند ماه پیش این نوری مالکی بود که در میان انتقادات تند و تیز داخلی و فشارهای بینالمللی هر بار که عرصه را بر دولت تنگ میدید در ویدئو کنفرانسی یک ساعته مجوز ادامه کار را از شخص جورج بوش دریافت میکرد، اکنون مدتهاست که ورق در بازی میان دو کشور برگشته است. نوری مالکی نخستوزیری که بسیاری او را در اوایل کار به سهلانگاری در برابر منافع ملی متهم میکردند آنچنان پایگاه خود را در میان سیاستمداران عراقی محکم یافته که به راحتی با موافقتنامه امنیتی بغداد- واشنگتن مخالفت کرده و حتی برای خروج سربازان بیگانه از کشور هم ضربالاجل زمانی مطالبه میکند. بیش از دو ماه پیش بود که موفقیت نسبی نوری مالکی در مبارزه با شبهنظامیان مسلح در شهرک صدر پایتخت و سایر نقاط حساس عراق، برگ برنده سبزی را در اختیار نخستوزیر قرار داد؛ برگ برندهای که آنچنان جایگاه نوری مالکی به عنوان نخستوزیری مقتدر را تثبیت کرده است که مالکی در برابر کاخ سفید هم ایستادگی کرده و از استقلال ارتش سخن میگوید.
بدینترتیب رویای ایالات متحده برای حضور نظامی طولانی مدت در عراق بر هم ریخت.
درخواست صریح و بیتعارف مالکی از ایالات متحده برای تعیین ضربالاجل زمانی تنها بیانگر یک حقیقت تلخ برای آمریکاییهاست؛ دولت عراق میخواهد استقلال نظامی خود را به رخ ایالات متحده بکشد.
تا یک سال پیش هر بار که مخالفان جنگ عراق در داخل ایالات متحده جورج بوش را برای تعیین ضربالاجل زمانی تحت فشار قرار میدادند، صدای مخالفت نوری مالکی به گوش میرسید که اعلام میکرد آمریکا باید به تعهدات خود در عراق عمل کند. تحولات امنیتی چند ماه اخیر در عراق اما همه چیز را تغییر داده است.
این روزها دولت نوری مالکی از حمایت دو طیف شیعیان عراق برخوردار است. علاوه بر حزب الدعوه که شخص مالکی عضو آن است، مجلس اعلای اسلامی عراق پشت سر دولت مرکزی ایستاده است. مالکی پس از دو سال حضور در قدرت در عراق به خوبی بر این حقیقت واقف است که بدون حمایت شیعیان کاری از پیش نخواهد رفت. شیعیان عراق اما از مخالفان سرسخت حضور نظامی طولانی مدت آمریکا در کشور بوده و دولت را برای تعیین ضربالاجل زمانی برای خروج خارجیها تحت فشار قرار دادهاند. آیتالله سیستانی، مرجع عالیقدر شیعه که از نفوذ بالایی در میان عراقیها برخوردار است، تا کنون بارها به صراحت مخالفت خود را با ادامه حضور اشغالگران اعلام کرده است.
مشاور امنیت ملی نخستوزیر نیز بلافاصله پس از دیدار با آیتالله سیستانی خبر درخواست مالکی برای تعیین ضربالاجل زمانی را تایید کرد.
واشنگتن پیش از این اعتماد چندانی به حمایت دائمی حزب الدعوه و مجلس اعلای اسلامی عراق از دولت مرکزی نداشت. شاید به همین دلیل بود که در سالهای 2005 و 2006 واشنگتن تمام تلاش خود را برای تضعیف جایگاه اعضای این دو حزب در وزارت کشور و ارتش عراق به کار گرفت.
سران کاخ سفید در سال 2007 میلادی گمان کردند که تلاشهای دو ساله آنها برای به حاشیه راندن دشمن مشترک کاخ سفید و دولت مرکزی عراق یعنی ارتش مهدی به رهبری مقتدی صدر به نتیجه رسیده است. از این رو عبدالعزیز حکیم رهبر مجلس اعلا به واشنگتن دعوت شد. وزیر امور خارجه ایالات متحده کاندولیزا رایس در کاخ سفید با حکیم دیدار کرد.
میزان همکاری بغداد با واشنگتن در سرکوب سپاه المهدی به حدی بود که زمانی که در اواخر سال 2007 میلادی دولت مرکزی عراق ادعا کرد که مقتدی صدر به دستور ایران از میزان حملات خود کاسته است، واشنگتن به راحتی این ادعا را پذیرفت. مقتدی صدر در ماه آگوست سال 2007 میلادی به شکل غیرمنتظرهای قرار داد آتش بس با دولت را امضا کرد.
در ماه نوامبر سال گذشته میلادی بود که بوش و مالکی بر سر اصول توافقنامهای مبنی بر استقرار نیروهای آمریکایی در عراق و سایر همکاریهای دو جانبه با یکدیگر به توافق رسیدند. بر اساس این موافقتنامه ایالات متحده تضمینهای امنیتی به دولت عراق داد. در فوریه سال 2009 میلادی بود که ارتش عراق با همکاری نیروهای انگلیسی و آمریکایی آمادگی کامل برای بیرون راندن نیروهای ارتش المهدی از بصره را به دست آوردند.
روز هفتم ماه مارس میلادی زمانی که پیشنویس توافقنامه امنیتی ایالات متحده روی میز کار نوری مالکی قرار گرفت، موضع نخستوزیر نسبت به ایالات متحده اندکاندک تغییر یافت. نخستین نشانه آغاز بیاعتمادی مالکی به آمریکاییها در تصمیم ناگهانی او در به کنترل درآوردن بصره بیدخالت سربازان آمریکایی بود. ژنرال پترائوس بعدها به منظور کاهش شایعات در خصوص تکروی ارتش عراق اعلام کرد که تعدادی از مشاوران نظامی ارتش آمریکا در این عملیات به سربازان عراقی کمک کردهاند. این ژنرال آمریکایی علت عدمحضور سربازان آمریکایی در عملیات را عدمآشنایی آنها با خط مقدم حمله اعلام کرد.
بسیاری از کارشناسان در آن زمان اعلام کردند که اعمال نفوذ ایران بر شیعیان بصره کمک شایانی به موفقیت طرح امنیتی مالکی کرد. به گونهای که سپاه المهدی زمانی که هنوز فاصله بسیاری تا شکست کامل داشت، کنترل شهر را داوطلبانه به ارتش عراق سپرد.
نیروهای جاسوسی ارتش آمریکا اما از این حمله آگاهی کامل داشتند؛ حملهای که معاملات سیاسی پشت پرده از گستردگی بیشتر آن و نیاز به مداخله سربازان آمریکایی کاست. چند هفته پس از حوادث بصره بود که یک ژنرال ارتش آمریکایی در گفتوگو با نیویورک تایمز ضمن انتقاد از معامله با شبهنظامیان و سرکوب آرام آنها توسط دولت عراق گفت: ما در بصره فرصت را برای کشتن کسانی که مجازاتی جز مرگ نداشتند، از دست دادیم.
در ماه می سال جاری دولت مالکی بار دیگر در اقدامی زیرکانه آغاز مخالفت خود با سیاستهای ایالات متحده را به تصویر کشید. کاخ سفید از زمان حمله به عراق در سال 2003 میلادی هر بار که با موجی از انتقادهای داخلی مبنی بر عدمموفقیت در برقراری امنیت در عراق روبهرو شد، تقصیرها را برگردن ایران انداخته و این کشور را به دخالت در امور داخلی عراق متهم کرد. در ماه می نیز کاخ سفید از نوری مالکی درخواست کرد که در مصاحبهای مطبوعاتی به صراحت از دخالت ایران در امور داخلی عراق سخن بگوید؛ درخواستی که با مخالفت مالکی روبهرو شد. ایالات متحده در آن زمان ایران را به گسترش نفوذ در میان شیعیان مخالف دولت در شهرهای جنوبی عراق متهم کرد. مالکی برای بیپاسخ نگذاشتن درخواستهای کاخ سفید کمیتهای را برای بررسی صحت و سقم این ادعا منصوب کرد. ضربه مهلک دیگر برای واشنگتن زمانی بود که دولت مالکی کمیتهای متشکل از سیاستمداران شیعه را برای مذاکره با مقامات ارشد ایران راهی تهران کرد. ایالات متحده انتظار داشت که نمایندگان عراق دولت ایران را برای آنچه که آمریکا دخالت این کشور در امور داخلی عراق میخواند، مورد انتقاد قرار دهند اما هیات نمایندگی با دستانی پر به عراق بازگشت. مقامات ایرانی در این سفر از استراتژی خاص برای همراهی شیعیان عراق با دولت سخن گفته بودند. مالکی بلافاصله پس از بازگشت هیات نمایندگی از ایران از استراتژی پیشنهادی ایران استفاده کرد. دهم ماه می بود که مالکی و مقتدی صدر بر سر وضعیت امنیتی شهرک صدر در پایتخت که محل استقرار نیروهای ارتش المهدی بود به تفاهم رسیدند. بر اساس توافقنامه جدید ارتش ایالات متحده به حملات علیه مقر ارتش المهدی پایان داده و بمباران این شهرک نیز توسط ارتش آمریکا به اتمام رسید. در بخش دیگری از این بیانیه نیروهای عراقی حق حضور به داخل شهرک صدر را یافتند البته در شرایطی که حتی یک نفر از هواداران مقتدی صدر بازداشت نشود.
رویکرد جدید دولت مالکی در دور نگاه داشتن ایالات متحده از مذاکرات دولت با شیعیان پس از آغاز آتش بس سیاسی میان صدر و دولت مرکزی هم ادامه یافت. مالکی در برابر پذیرش توافقنامه امنیتی ایالات متحده هم مقاومت نشان داد. در بیست و یکم ماه می بود که مقامات کاخ سفید در گزارشی به مجلس سنای این کشور اعلام کردند که عراق به دنبال ایجاد تغییرات اساسی در متن این توافقنامه است.
دولت نوری مالکی به شدت با درخواست ایالات متحده مبنی بر دسترسی ارتش آمریکا به قرارگاهها بدون محدوه زمانی و اختیار کامل در استفاده از آنها بدون اجازه ارتش عراق مخالفت کرد. کاخ سفید در این توافقنامه امنیتی خواهان اعطای مصونیت سیاسی و قضایی به تمامی سربازان آمریکایی و پیمانکارهای شرکتهای امنیتی شده بود. دولت عراق به صراحت مخالفت خود را اعلام کرده و در توجیه آن هم ادعا کرد که درخواستهای بیحد و حصر کاخ سفید استقلال و تمامیت ارضی عراق را زیر سوال میبرد. در اوایل ماه ژوئن بود که دولت مرکزی عراق پا را از این مخالفتها هم فراتر نهاده و کلیت حضور سربازان آمریکایی در عراق را زیر سوال برد. این بار سیاستمداران عراقی از یکدیگر پرسیدند: آیا عراق به حضور سربازان آمریکایی نیاز دارد؟
مخالفتهای پیاپی دولت عراق با درخواستهای آمریکا به خوبی بیانگر تغییر رویکرد شیعیان در این کشور است. مخالفان حضور آمریکا در عراق اکنون به خوبی دریافتهاند که راه رهایی عراق از زیر یوغ تسلط آمریکا دیگر از تونلهای نظامی نمیگذرد بلکه اکنون زمان مذاکره و توسل به راهکارهای دیپلماتیک فرا رسیده است.
درخواست نوری مالکی مبنیبرتعیین ضربالاجل زمانی برای خروج سربازان آمریکایی از عراق پرده از این حقیقت برداشت که بقای دولت بوش در عراق به حوادث داخلی این کشور وابسته است. ایالات متحده باید پس از پنج سال جنگ در عراق درک کند که شاید اختیار تعیین زمان حمله در دستان رئیسجمهوری این کشور بود اما ادامه حضور نظامی این کشور در منطقه خاورمیانه در دستان قدرتهای منطقهای است که شاید چندان هم با سیاستهای کاخ سفید موافق نیستند.