نسرین وزیری
روزنامه «جیلاندزبوستن» از پر تیتراژترین روزنامههای سراسری دانمارک در 30 سپتامبر گذشته (8 مهر ماه)، 12 کاریکاتور از پیامبر اسلام را به عنوان «تصویری از خاورمیانه» منتشر کرده بود که با گذشت چهار ماه و اندی از آن، موجی خروشان در جهان اسلام را برانگیخت و آن را در مقابل این روزنامه خاطی و کل اتحادیه اروپا بسیج کرد. ماجرا از آنجا شروع شد که شکایت نمایندگان تشکلهای مسلمان دانمارک به دادگاه محلی شهر ویبورگ راه به جایی نبرد. اما مسلمانان دانمارکی از پا ننشستند و با این پشتوانه که براساس حقوق بینالملل، آزادی بیان نباید با نقض آزادی و حقوق تضمین شده تقدسات فردی یا جمعی همراه باشد؛ اظهار داشتند که نزاع حقوقی خود را با دستگاه قضاییه این کشور، در کمیسیون حقوق بشر اروپا مطرح خواهند کرد.
در این فاصله کشورهای مسلمان نیز به پا خاسته و با احضار سفرای دانمارک مراتب اعتراض خود را به آگاهی دولت مذکور رساندند. سفیران 11 کشور اسلامی در دانمارک نیز طی نامهای خطاب به نخست وزیر دانمارک که متصدی امور رسانههای این کشور نیز هست، اعتراض خود را اعلام کرده و ضمن تقاضای دیدار با وی خواستار عذرخواهی رسمی این کشور شدند. «آندرسن فوگ راسموسن» با امتناع از این ملاقات در پاسخی مکتوب اظهار داشت که به علت تصریح آزادی بیان در این کشور دخالتی نمیکند.
مجله «مگزینت» نروژ به تجدید چاپ آن کاریکاتورهای موهن مبادرت ورزید که واکنشهای مسلمانان را شدت بخشید. اگر چه اعتراضات جهان اسلام همچنان رشد صعودی نسبت به این اهانت داشت ولی بیتوجهی جهان غرب تا به آنجا رسید که هفت نشریه در فرانسه، آلمان، ایتالیا، هلند و اسپانیا با ادعای حمایت از آزادی بیان در نشریات دانمارک و نروژ بار دیگر اقدام به تجدید چاپ کاریکاتورهای اهانتآمیز به پیامبر اسلام نمودند. پس از آن بود که وزرای خارجه عضو اتحادیه عرب در نشست فوقالعاده در قاهره، اهانت و سکوت دولت را محکوم کردند. سازمان کنفرانس اسلامی با درخواست از کشورهای عضو سازمان و موسسات فرهنگی برای قطع فعالیت فرهنگیشان با دانمارک، اقدام به تحریم فرهنگی این کشور نمود و با اعزام هیاتی برای گفتوگو با روسای این کشور، وادار اقدام عملی شد.
با شدت گرفتن بیش از پیش اعتراضات مسلمانان و راهپیماییهای مردم پاکستان، عراق و فلسطین در حمایت از انتقادات دولتهایشان، نخستین واکنشها در دانمارک شکل گرفت. ابتدا 22 سفیر سابق این کشور، اهانتآمیز بودن کاریکاتورها را تایید کردند. سپس 3 وزیر اسبق امور خارجه دانمارک از نامه هشدارآمیز این سفرا حمایت کردند. سردبیر روزنامه «جیلاندزبوستن» در عین حال که از حق خود برای انتشار آن کاریکاتور در چارچوب آزادی بیان در کشور متبوعش دفاع میکرد، 4 ماه پس از انتشار، از مسلمانان عذرخواهی کرد و اظهار داشت که در آن انتشار قصد توهین به مسلمانان را نداشته است.
مدیر عامل روزنامه فرانسوی «فرانسسوآر» پس از آنکه فروش این روزنامه در مراکش ممنوع شد، سردبیر خود را اخراج کرد. کار که به اینجا رسید دولت دانمارک آمادگی خود را برای رسیدگی به اهانت این روزنامه اعلام کرد.
ولی از آنجا که عذرخواهی رسمیای از سوی دولت دانمارک شکل نگرفت، موج انتقادات و اعتراضات جهان اسلام همچنان شدت می یافت. تا جایی که عربستان سفیر خود را از دانمارک فرا خواند و از احتمال تصمیم برای تحریم کالاهای دانمارکی سخن گفت: تحریم کالاهای نروژ و دانمارک در محافل مصری هم جان گرفت. وزرای کشورهای عرب در نشست خود در تونس خواستار اشد مجازات برای طراحان کاریکاتورهای اهانتآمیز شدند. سازمان کنفرانس اسلامی به همراه اتحادیه عرب خواستار صدور قطعنامه حمایت از ادیان توسط سازمان ملل شد. اتحادیه اروپا که کمیسر بازرگانی آن در واکنش به اعلام تحریم کالاهای دانمارکی، آن را به مثابه تحریم اتحادیه اروپا دانسته بود نیز وارد عمل شد و اقدام روزنامه دانمارکی را احمقانه و از روی بیعقلی خواند. نهایتاً نخستوزیر دانمارک که با اظهار تعجب از خشم جهان اسلام، از اقدام روزنامه خاطی کشورش استقبال کرده بود، ناچار شد که در گفتوگو با العربیه رسماً از مسلمانان جهان و جهان اسلام عذرخواهی و تاکید کند که دانمارک با پذیرش این پوزشطلبی خواهان به رسمیت شناخته شدن دین اسلام به عنوان دومین دین بزرگ دانمارک شدند ولی خشم جهان اسلام هنوز فروکاسته نشده است. کما اینکه آیتالله سیستانی رهبر شیعیان عراق، آیات عظام فاضل لنکرانی، مکارم شیرازی، جوادی آملی و… با محکوم کردن این اهانت بزرگ خواستار اتخاذ تدابیر بازدارنده از تکرار هر گونه اهانت به مقدسات مسلمانان شدند.
اگر چه کشورمان جمهوری اسلامی ایران نیز با احضار سفرای دانمارک، نروژ و اتحادیه اروپا، مراتب اعتراض خود را به گسترش توهین به مقدسات ابراز کرد، سازمان تبلیغات اسلامی و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی به محکومیت این اقدامها پرداخت، وزیر امور خارجه نامهای گلایهآمیز به وزرای خارجه دانمارک، نروژ و سوئد نوشت و از رشد اسلامستیزی در برخی کشورهای اروپایی اظهار نگرانی و تاسف نمود و رئیسجمهور نیز در تماس تلفنی با ملک عبدالله خواهان پیگیری مجدانهای در این زمینه شد، ولی تمامی اقدامات با تاخیر قابل توجهی نسبت به واکنش دیگر کشورها صورت پذیرفت. حتی راهپیمایی اعتراضآمیز مردم ایران نیز نخستین راهپیمایی اعتراضی در سطح جهان نبود.
با تمامی تاخیر و تاملهای برخی کشورهای مسلمان در واکنش به این اقدام توهینآمیز ولی با گذشت قریب به 5 ماه، شاهد واکنشی متحد در کل جهان اسلام بودیم. اتحادی که جهان غرب را گام به گام از موضع اهانتبار خود به بهانه به رسمیت شناختن آزادی بیان، عقب راند و با حصول عذرخواهی رسمی دولت دانمارک، آن را به زانو درآورد. آنچه که از این مرحله به بعد حائز اهمیت ویژه است، آن است که این اتحاد کما فیالسابق ادامه یابد و منجر به عدم تکرار اهانتهایی از این دست شود.
کاش این اتحاد همیشگی بود نه اینکه هر بار به بهانهای شکل بگیرد. در صورت تداوم چنین «اتحاد منسجمی» مطمئنا توان اجرایی و نفوذ کلام سازمانهای بینالمللی اسلامی همچون سازمان کنفرانس اسلامی و مصوبات اجلاسهای همچون اجلاس سران کشورهای اسلامی بیشتر میبود. در این صورت نه تنها واکنش اینگونه مجامع زودتر پاسخ مناسب میگرفت بلکه شاید به جای واکنش، کنشهایی در دفاع از حقوق مسلمانان را میشد از سوی آنان شاهد باشیم. اگر چنین اتحاد منسجمی تداوم داشت شاید مجمع کشورهای مسلمان میتوانست به جرگه اعضای رسمی سازمان ملل بپیوندد. اگر این اتحاد همیشگی بود… ولی حیف که چنین اتحاد منسجمی با تاخیر و به ندرت، همچون عبور ستاره هالی در کهکشان نوری شکل میگیرد و تنها میتوان به تداوم آن در آیندهای نامعلوم دلخوش بود.